2025-10-30 Commissie Bedrijvigheid concept

Commissie BEDRIJVIGHEID Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

30 oktober 2025 Raadzaal M.A.J.T. Korver-van Weegberg mr. drs. R. van der Meer ir. J.M. van Boxmeer, M. Claessen, S.J.A. Elders BA, L.A.J. van Griensven, W. de Groot MSc, L. Holterman, M. Janssen, M.P. Kagie, H.J.M. Kitslaar, J.M. Klerks, J. Kouwenberg, W.M. van de Leemput, REV H.W. Pennings, mr. S.J.M. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, P.J. Romijn, D.G.G. Scholten, C.K.J. Visscher en mr. C.H.A. van den Wildenberg ing. R.A.P. Geers, R.J.J. Geers, M. Craste bc, mr. M.A.B. van der Sloot

Afwezig:

drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, A.M. Cremers, S.C. van Hasselt, T.A.J. Heijmans, A. Hernández, W.B.G. Hoeben, B.B.G.M. van den Hoven, mr. drs. N.M.C. Huijbrechts RO CIA, R.T.P.M. Koolen, en E. Samshuijzen

Verslaglegging:

DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en heet allen welkom. Er is bericht van verhindering van de heer Cremers die wordt vervangen door de heer Elders, de heer Van den Hoven, mevrouw Huijbrechts en mevrouw Hernández. Het verzoek is om de tijdsplanning te bewaken. De interrupties dienen kort en krachtig te zijn en er mag maximaal drie keer worden geïnterrumpeerd.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 22 september 2025 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties. Naar aanleiding van de lijst van openstaande moties: De PVV-fractie heeft vooraf aangegeven om motie 19 niet af te willen doen, omdat ze hierover nog vragen heeft openstaan bij de Heemkundekring van Nuland. De fractie van De Bossche Groenen heeft verzocht om motie 9 'Prioriteit te stellen in de Vergroeningsopgave' aan te houden. De voornaamste reden is dat niet duidelijk is waar dankzij deze prioritering het ook daadwerkelijk is gekomen tot vergroening van versteende wijken. De lijst van openstaande moties en de lijst van toezeggingen worden vastgesteld.

5.

Werkplanning De werkplanning wordt voor kennisgeving aangenomen.

6.

Conceptbegroting 2026 De heer Van Boxmeer (De Bossche Groenen) heeft zijn stuk 'wederkerigheid van bedrijven' genoemd. In de begroting wordt rekening gehouden met kwaliteitsverbetering en vergroening van bedrijventerreinen. Tegelijkertijd ziet hij dat er grote uitdagingen blijven die de ontwikkeling van bedrijven belemmeren, zoals de krapte op de arbeidsmarkt, tekort aan ruimte, de beperkte milieuruimte, netcongestie. Het is goed dat het college hier aandacht aan besteedt en waar mogelijk ook faciliterend optreedt. Tegelijkertijd ziet hij ook een taak voor de bedrijven zelf, een 1

taak om bij te dragen aan de leefbaarheid van de stad. Gelukkig ziet hij dat veel bedrijven daar al mee bezig zijn, vaak op eigen initiatief. Een voorbeeld is ASML die zich heeft gecommitteerd aan het planten van 455.000 bomen in de Brainportregio. Hij vraagt het college hoe de gemeente Den Bosch bedrijven kan stimuleren om zich meer te bekommeren om de omgeving waarin ze actief zijn. Dat moet in gemeentelijk beleid worden verankerd. Naast vergroenen en verbetering van de waterkwaliteit in de stad, kan ook worden gedacht aan de samenwerking met scholen of een goed personeelsbeleid dat bijdraagt aan de sociale duurzaamheid. Zo wordt gewerkt aan de economie van de toekomst en wordt voorkomen dat verborgen kosten uiteindelijk toch weer bij de stad terechtkomen. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt hoe de heer Van Boxmeer die wederkerigheid ziet. Worden bedrijven gedwongen? De heer Van Boxmeer (De Bossche Groenen) is niet voor dwang. Hij wil wel bedrijven stimuleren om daaraan mee te doen. De belangrijkste vraag is hoe de gemeente dat voor elkaar krijgt. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt of een dergelijk initiatief niet vanuit de markt zelf moet komen. De heer Van Boxmeer (De Bossche Groenen) zou het fantastisch vinden wanneer de markt dat zelf oppakt, maar dat gebeurt niet altijd. Mevrouw Claessen (De Bossche Groenen) vervolgt.

Er zijn diverse pogingen ondernomen om erachter te komen hoeveel bomen er in de gemeente onderaan de streep bij kunnen komen. De antwoorden zijn vaag. De gemeente moet actief op zoek gaan naar plekken waar extra bomen wel kunnen worden geplant. Dat is bittere noodzaak om de wijken leefbaar te houden. Inwoners hebben verkoeling nodig. Ook moet aandacht zijn voor het onderhoud. Jonge aanplant gaat vaak dood als dit niet goed wordt geregeld. In de toelichting bij de begroting staat dat er een reservefonds bomen is ingesteld. Het geld uit dat fonds wordt gebruikt voor bijdragen aan monumentale bomen en voor het aanplanten van extra bomen. Maar in het overzicht is te zien dat er tussen 2026 en 2029 geen mutaties in dit fonds worden verwacht. Waarom is dit? Ze wil de toeristenbelasting inzetten voor vergroening van de binnenstad, zoals in Utrecht, zij kondigt een motie daarover aan. Voetbalclub sv BLC heeft ingesproken bij I&O; de vraag aan de wethouder is of hij bereid is om in overleg met de voetbalclub te gaan en de mogelijkheden te onderzoeken dat als er niet gevoetbald kan worden op de natuurvelden spelers kunnen uitwijken naar andere sportvelden in de buurt. De voorzitter geeft aan dat het onderwerp BLC op 3 november a.s. in de commissie Sociaal kan worden behandeld.

De heer Holterman (Leefbaar 's-Hertogenbosch) stelt dat ondernemers het belangrijk vinden dat er een lage regeldruk is, een dienstbare overheid die snel zakendoet, lage lasten en de juiste infrastructuur voor consument en leverancier. Hij schrikt van de keuzes die evenwel worden gemaakt. De regeldruk neemt alleen maar toe met duurzaamheidsambities en het streven naar maatschappelijke impact die zwaarder lijken te wegen dan het vestigingsklimaat voor ondernemers en bedrijven. Het college kiest ervoor om er zelfs een schepje bovenop te doen met de invoering van de zero-emissiezones en het laten stijgen van de lokale lasten jaar op jaar. Als tegenprestatie zou hij verwachten dat de bedrijventerreinen toekomstbestendiger en duurzaam worden, maar dat is een illusie en kan alleen worden geregeld door middel van een Ondernemersfonds. Naast de toegenomen regeldruk en hogere lasten lijkt de dagelijkse dienstbaarheid het te verliezen van het thuiswerken. Hij weet uit eigen ervaring hoe onzeker het leven van ondernemer kan zijn. Er hoeft maar iets kleins te gebeuren en dan vraag je je af of je salarissen, huur en hypotheek kunt ophoesten. Leefbaar 's-Hertogenbosch wil minder regeldruk, lasten minimaal houden, ondernemersvrijheid boven duurzaamheidsregels en een stadskantoor dat voor je klaarstaat en je niet tegenwerkt.

De heer Peters (PvdA) weet dat het VNO-NCW is geweest die het Ondernemersfonds heeft aangeraden.

2

De heer Holterman (Leefbaar 's-Hertogenbosch) kent weinig bedrijven die zitten te wachten op een Ondernemersfonds want het is eigenlijk gewoon weer belasting op belasting. De heer Van Boxmeer (De Bossche Groenen) vraagt of het vergroenen van een bedrijventerrein geld kost of op lange termijn geld oplevert. De heer Holterman (Leefbaar 's-Hertogenbosch) denkt dat het sowieso geld kost. Daar wordt ook belasting voor opgehaald. Er is geen onderzoek naar gedaan of bomen geld opleveren. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) pleit voor een sterke lokale economie en dat betekent dat ondernemers moeten worden gefaciliteerd maar het vraagt ook slagvaardige bestuurders die uiteindelijk zich ook durven te verhouden tot de economische motor van ZuidNederland, Brainport Eindhoven. Ten aanzien van toerisme moet er sprake zijn van kwalitatief meerdaags toerisme. Ondanks de campagne van Den Bosch Partners lukt het niet om de de doelstelling te halen en worden minder overnachtingen verwacht voor volgend jaar. Hij wijst op de gebiedspaspoorten en het Economisch Perspectief Brede Binnenstad 2021: de Orthenstraat, het Museumkwartier en de Hinthamerdriehoek wachten nog steeds op actie. Er is een grote zorg over de kwaliteit van de openbare ruimte en het onderhoud. De motie van de PvdA-GroenLinks over de aanpak van kwetsbare plekken wordt gesteund.

Leefbaar 'sHertogenbosch is klaar met de elitaire cultuuragenda van de gemeente die zelf bepaalt welk evenement belangrijk is en welk niet en daar dan ook andere spelregels en lasten bij bedenkt. Niet alleen moet het mes in het cultuurpotje, ook moet het weer meer voor de Bosschenaar zijn en minder voor de happy few en de bezoeker. Voor wat betreft de energietransitie moet er een streep door de windturbines en het is wonen boven wind in de Rosmalense Polder. De heer Elders (D66) hoort dat Leefbaar 's-Hertogenbosch het mes wil zetten in het cultuurpotje. Dat zou ten goede komen van evenementen. Hoe werkt dat? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) weet dat Theaterfestival Boulevard geen huur betaalt, maar bij het Winterevenement betaal je elke dag € 350 huur. Dus het is maar net het verdelingsvraagstuk. Het kan voor de helft doen van de € 21 miljoen aan subsidies. De heer Elders (D66) zegt niet te begrijpen dat het mes wordt gezet in het budget voor evenementen, omdat dat ten goede zou komen van andere evenementen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zou nooit een bedrag van € 600.000 aan Theaterfestival Boulevard geven. De fractie zou alles terugschroeven en herverdelen. De heer Elders (D66) denkt dat Leefbaar 's-Hertogenbosch de mensen een worst voorhoudt door te stellen dat de lasten omlaaggaan. Het herverdelingsverhaal klopt niet.

Hij denkt dat Leefbaar 's-Hertogenbosch gewoon minder geld wil uitgeven en evenementen die geen subsidie krijgen ook niet wil helpen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt dat een nogal brutale aanname. Leefbaar 'sHertogenbosch zou andere keuzes maken op het gebied van cultuur. Op zich mag cultuur geld kosten. Zijn fractie zou het belastinggeld anders uitgeven en indexeren. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt Leefbaar 's-Hertogenbosch met een tegenbegroting te komen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) past daarvoor want de coalitie is daar toch niet ontvankelijk voor. Hij vervolgt met een vraag over het aardgasvrij maken van de bestaande wijken. Daar loopt al tien jaar een participatieproces. De heer Romijn (PvdD) vraagt hoe Leefbaar 's-Hertogenbosch wil voldoen aan de RES-opgave. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) heeft daar geen boodschap aan. Hij wil ophouden met participeren in vijf wijken over het aardgasvrij maken. In al die jaren is geen meter gemaakt. Hij stelt voor om het toe te passen in de nieuwe wijken en zuinig te zijn op de bestaande wijken. 3

De heer Scholten (GroenLinks) begrijpt dat Leefbaar 's-Hertogenbosch geen behoefte heeft aan de aanwijsbevoegdheid om de bestaande wijken aardgasvrij te maken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) daagt de heer Scholten uit om in de aankomende vijf jaar 1 meter aardgasvrij te maken. Gaat hij de bewoners van Den Bosch beloven dat ze weer vijf jaar voor niets gaan participeren? Mevrouw Klerks (Volt) hoort bij Leefbaar 's-Hertogenbosch dat zij geen enkele boodschap heeft aan het feit dat in de bestaande wijken nu op dit moment burgerinitiatieven zijn voor meer duurzaamheid in de wijken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt dat participeren ontzettend serieus moet worden genomen, maar hij sluit zijn ogen ook niet voor het feit dat ze dat al een decennium lang aan het doen zijn en dat er geen meters worden gemaakt. De gemeente moet voorzichtig zijn dat ze weer gaat participeren met de valse belofte dat ze ook echt iets voor elkaar gaan krijgen. Hij heeft vaak meegemaakt dat er bij I&O mensen inspraken uit een van die zeven onderzoeksbuurten en dat mensen boos waren over het gebrek aan communicatie vanuit het stadhuis. Mevrouw Claessen (De Bossche Groenen) spreekt de initiatiefnemers van meer duurzaamheid ook en ze vraagt de heer Kagie of hij bereid is om een keer mee te gaan naar die initiatieven om de positieve kant van het verhaal te horen.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) heeft die mensen ook gesproken. Het is niet zo dat ze onwelwillend zijn, maar ze gaan weer een traject in. In die verkenningswijken zitten al de onderzoekswijken die er waren. Dit is als het vaasje van Rutte waar voorzichtig mee om moet worden gegaan. Ten aanzien van de Afvalstoffendienst lijkt de gemeente de juiste weg ingeslagen te hebben. Het duurde even, maar er is kleur bekend op de investerings- en de vervangingsopgave. Het geeft echter geen pas om de hele investeringsopgave van € 25 miljoen om deze hersteloperatie in goede banen te leiden af te wentelen op inwoners en ondernemers. Zij betalen nu de rekening voor een falend stadhuis. De heer Kitslaar (Rosmalens Belang) ziet veel inzet op vernieuwing, innovatie en samenwerking en dat verdient waardering, zoals de Jheronimus Academy of Data Science (JADS). Maar Rosmalens Belang wil er wel voor waken dat deze ontwikkeling ook voelbaar is voor lokale ondernemers voor het midden- en kleinbedrijf. Hij leest dat de leegstand in de detailhandel stabiel is gebleven en op sommige plekken zelfs licht is gedaald. Dat is positief. Maar om dat vol te houden mag de gemeente haar winkelcentra in de dorpen en wijken niet vergeten. Het voorbeeld van de verduurzamingsplannen op bijvoorbeeld De Rietvelden laat zien wat er mogelijk is als de gemeente en ondernemers samen optrekken.

Hij is blij dat de gemeente structureel investeert in verenigingen en lokale organisaties die vele evenementen mogelijk maken. Die activiteiten zorgen niet alleen voor plezier, maar ook voor levendigheid, bezoekers en lokale bestedingen. Tegelijkertijd ziet hij dat de druk op locaties en vergunningen toeneemt en dat het voor kleinere verenigingen en organisaties moeilijker wordt iets te organiseren. Rosmalens Belang vraagt het college daarom bij de ontwikkeling van het nieuwe evenementenbeleid nadrukkelijk te kijken naar de uitvoerbaarheid voor lokale initiatiefnemers. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) ziet in de begroting dat de gemeente werkt aan het inlopen van de achterstanden in de openbare ruimte. Dat weet hij te waarderen. Tegelijkertijd moet worden opgepast dat de gemeente niet te veel stuurt op meer doen, maar juist op beter doen. Het gaat om maatwerk wat Rosmalens Belang betreft, om te kijken wat er past bij een plek. Soms moet het strak, bijvoorbeeld bij speelvelden of kruispunten en soms wordt het juist wat groener. Er komt een nieuw evenementenbeleid en dat biedt kansen. Wat Rosmalens Belang betreft moet daarin nadrukkelijk ruimte zijn voor evenementen in dorpen en nieuwe wijken zoals de Groote Wielen en de daarbij horende Noordoosthoek. Ook het behoud van bestaande locaties zoals het Gildeplein in Rosmalen voor de kermis vindt de fractie van belang.

Carnaval is een van de mooiste tradities die er zijn, maar dat komt in de dorpen steeds meer onder druk te staan. Dit moet expliciet worden meegenomen in het nieuwe evenementenbeleid. 4

Er moet ruimte blijven om carnaval te vieren. De heer Romijn (PvdD) vraagt of Rosmalens Belang zelf een idee heeft om evenementen in de kernen te behouden. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) heeft geen panklare oplossing maar denkt aan marketing om de carnaval aantrekkelijk te houden. Stadion De Vliert behandelt hij in deze vergadering omdat de Bossche Investerings Maatschappij (BIM) betrokken is bij het onderzoek. Dat onderzoek wordt gesteund. De Vliert is belangrijk; sportief, maatschappelijk en economisch. Het is het stadion van FC Den Bosch en dat moet het ook blijven. Wat de fractie wel zorgen baart is dat het onderzoek pas eind 2026 afgerond zou zijn. Dat duurt te lang, met name in de wetenschap dat delen van het stadion niet optimaal zijn. Rosmalens Belang ziet in deze begroting veel positieve lijnen. Er wordt geïnvesteerd in de economie, innovatie, onderhoud en het verenigingsleven. De fractie vraagt het college wel om bij de uitvoering steeds de menselijke maat te houden met oog voor ondernemers, verenigingen en inwoners in de dorpen en wijken. Mevrouw Klerks (Volt) vindt het een begroting die vooral gaat over de tijd na deze raad en daarom is het logisch dat lopende zaken doorgezet worden terwijl nieuwe zaken aan de volgende raad worden overgelaten. Er zijn echter ook onderwerpen die zeker niet vooruitgeschoven kunnen worden.

Haar bijdrage zal ze vooral toespitsen op duurzaamheid en bedrijvigheid. Voor wat betreft het verduurzamen en vergroenen van bedrijven geldt voor kantoorpanden al een verplichting met energielabels, terwijl dit voor de overige bedrijven nog niet het geval is. Ze wil weten in hoeverre bedrijven daar verantwoordelijk voor gehouden kunnen worden. In het verlengde daarvan is een van de pilaren van het duurzaamheidsbeleid van de gemeente altijd het besparen en het vergroenen van de energie geweest, maar met besparen alleen komt de gemeente er niet. In de commissie Omgeving werd door de wethouder aangehaald dat de netcongestie voor geplande woningbouw nog geen probleem zou vormen, maar uit de technische beantwoording blijkt voor bedrijvigheid toch wel een klein beetje een ander beeld. Er wordt nu gedacht aan Smart Energy Hubs en daarnaast verplicht Enexis grote afnemers als bedrijven om flexibel vermogen aan te bieden. Ook zit de netcongestie de energietransitie dwars, zowel qua opwek als qua verbruik. Mitigerende maatregelen vanuit de gemeente zijn nodig, ook voor bestaande bedrijven. Mogelijk werken kleinschalige en grotere energieopslag voor buurten en bedrijven wel. Want wat niet op het net hoeft neemt ook geen ruimte in en het brengt rust op de energie-infrastructuur. In de provincie Utrecht zijn in dezen pilots gaande.

Volgt de wethouder deze pilots? Welke acties specifiek rondom netcongestie onderneemt de gemeente om de duurzaamheidsdoelen te behalen? In hoeverre worden de buurtinitiatieven en bedrijveninitiatieven omtrent opslag ondersteund? Volt heeft eerder gezegd dat Den Bosch een Datastad wil zijn of een ICT-stad. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) vraagt met betrekking tot de de opslagcapaciteiten of de toepassing van waterstof een goede oplossing kan zijn. Mevrouw Klerks (Volt) denkt dat naar een combinatie moeten worden gekeken van opslagcapaciteiten, zoals zon op dak en windmolens. Indien blijkt dat waterstof ook een oplossing is, dan is zij daar zeker voor. Zij vervolgt haar betoog. Hoewel volgens de ramingen het aantal ICT-bedrijven in 2026 gelijk blijft, zou Den Bosch zich sterk op informatietechnologie kunnen profileren en wordt de gemeente een complementaire partner voor een hightech omgeving als Brainport. In dat licht is Volt blij met de uitbreiding van onder andere het MKB Datalab en de investeringen in het Innovatie Kwartier. Volt wil een groene circulaire gemeente zijn. Ze is benieuwd of de huidige geraamde € 10 miljoen ook voldoende blijkt te zijn om de ambities op dit gebied waar te maken. Ze is tevreden met het maaibeleid. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt de indicatoren om een Datastad te zijn meetbaar te maken.

Mevrouw Klerks (Volt) is het hiermee eens. Meten is weten. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of Volt voor maatwerk in het maaibeleid is. 5

Mevrouw Klerks (Volt) antwoordt dat haar gevoel van maatwerk anders is dan het gevoel voor maatwerk van Rosmalens Belang. Ze kan geen ja of nee zeggen. De heer Romijn (PvdD) merkt op dat de vee-industrie zorgt voor veel dierenleed. De industrieis verantwoordelijk voor zo'n 15% van de uitstoot van broeikasgassen en neemt de helft van het landoppervlak in beslag. Minder landbouwhuisdieren betekent meer natuur, meer woningen en schonere lucht. Een gerichte krimp van het aantal landbouwhuisdieren is volgens hem niet alleen noodzakelijk voor dierenwelzijn, maar biedt ook concrete oplossingen voor meerdere crises: de wooncrisis, de stikstofcrisis, de klimaatcrisis en de biodiversiteitscrisis. Toch doet de gemeente Den Bosch nog steeds niets aan de eiwittransitie en dat moet anders. Als ze echt willen veranderen, moet de gemeente het patroon van meestribbelen doorbreken en overgaan tot actie. Hij roept het college op om te komen met een concreet uitvoeringsplan; stel middelen beschikbaar en veranker de eiwittransitie structureel in het duurzaamheidsbeleid. Ten aanzien van de natuurontwikkeling is het goed om te zien dat er al verschillende locaties voor natuurontwikkeling beoogd zijn en de uitwerking ervan wordt meegenomen in het programma Groots Vergroenen. Hij vraagt op welke termijn deze informatie wordt verwacht en of er middelen voor zijn gereserveerd.

Verder denkt hij aan de Groene Delta II en de Dungense Polder als natte natuurparel. Wanneer worden deze projecten gerealiseerd en wanneer is de Groene Delta II volledig uitgevoerd? Wordt de Dungense Polder überhaupt nog gerealiseerd nu de provinciale subsidie is vervallen? De KIA zou het instrument moeten zijn waarmee de gemeente stuurt op effectief klimaatbeleid maar hij ziet daar in de praktijk nog weinig van terug. Het warmteprogramma is nog in ontwikkeling, er is een verkenning van een werkgeversaanpak en de monitor komt pas eind 2026 beschikbaar. Dat is te mager. De urgentie ontbreekt. PvdD vraagt om een strategie met sectorale doelen, concrete instrumenten en duidelijke monitoring. De KIA moet een kompas zijn voor daadkrachtig, samenhangend en ambitieus klimaatbeleid, zodat de bewoners en ondernemers weten waar ze aan toe zijn. Hij geeft een compliment voor de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed. De heer Van Griensven (PVV) is kritisch op de voorgestelde begroting die op het eerste gezicht in balans lijkt te zijn met inkomsten en uitgaven in evenwicht, maar schijn bedriegt. Deze balans is volgens hem een façade opgebouwd uit een fundament van uitbundige subsidies voor inclusie en discriminatiebestrijding.

Waar is de prioriteit voor ondernemers die dagelijks vechten tegen bureaucratie, stijgende lasten en oneerlijke concurrentie? PVV Den Bosch staat pal voor een economie die prioriteit geeft aan de mensen en de bedrijven. De fractie wil lagere belastingen voor het mkb, minder regeldruk en een stop op geldverspilling aan klimaatwaanzin, zoals de Duurzame Polder en de aanleg van zonnepanelen. Ook is er kritiek op de massaimmigratie die druk uitoefent op de woning- en arbeidsmarkt. In de begroting ziet de fractie te weinig concrete maatregelen om de Bossche economie te versterken. Terwijl veel gemeenten zich zorgen maken over toekomstige bezuinigingen staat Den Bosch er financieel solide voor. Die soliditeit moet niet worden verkwist aan feelgoodprojecten, maar er moet worden ingezet op wat echt telt: banen van Bosschenaren en een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor Nederlandse ondernemers. PVV Den Bosch wil geen enkele windturbine en zonneveld in het poldergebied. Wat de PVV betreft komt er ook geen nieuw Design Museum op de Bossche Stadsdelta. Onlangs werd duidelijk dat het Noordbrabants Museum deze ruimte helemaal niet gaat gebruiken voor de nieuwe collectie. Deze wordt verdeeld over de huidige locatie en uitgeleend. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt hoeveel de fractie de lasten wil verlagen.

De heer Van Griensven (PVV) denkt onder meer aan verlaging van de subsidies en budgetposten voor inclusie en discriminatiebestrijding. Daarmee denkt hij € 515.000 te kunnen besparen. Dat kan worden gebruikt voor een ozb-verlaging of naar een startersfonds voor ondernemers uit de gemeente. Mevrouw Janssen (PVV) vraagt waar de droomambitie voor een sterk mkb vandaan komt. In de beleidsnota ziet ze hierover weinig terug. Veel hardwerkende ondernemers, maar inmiddels ook de marktkooplieden en kleine middenstanders staat het water tot aan hun lippen. De inmiddels ingevoerde emissiezones werken keihard tegen hen. De fractie wil dat bij de begroting een verplicht mkb-ondernemerstoets wordt gedaan bij ieder raadsvoorstel. Zij wijst op een nieuw beleidsplan Spelen, Bewegen, Ontmoeten en Jongerenontmoetingsplekken. Ze vraagt zich af of 6

het wenselijk is om de JOP's te creëren, zoals in Empel. Wordt vooruitgelopen op een nieuw beleidsplan voor Empel? Het controleren van zand, vooral in de natuurspeeltuinen, zou in Den Bosch eigenlijk standaard jaarlijks moeten gebeuren. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt wat de PVV doet om de oudere jeugd een plek te geven. Mevrouw Janssen (PVV) heeft nooit gezegd dat een JOP er niet mag komen, maar er komt binnenkort een nieuw beleidsplan uit. Daar kan wellicht een hele andere visie in staan. De jongeren zijn tegenwoordig erg mobiel en daarom zou de JOP ook mobiel moeten zijn, en van Nederlandse makelij. Mevrouw Visscher (SP) vraagt of speeltoestellen niet gewoon kwalitatief goed en betaalbaar dienen te zijn. Of vindt de PVV het belangrijker dat de speeltoestellen van Nederlandse makelij zijn? Mevrouw Janssen antwoordt dat de toestellen in principe ook uit het buitenland mogen komen, maar de speeltoestellen die vervangen zijn op de Maaspoort komen uit Frankrijk en de gemeente heeft twintig jaar lang verzuimd om te kijken of het keurmerk wel passend is bij het Nederlandse keurmerk en dat was het dus niet. Dat is door een steekproef boven water gekomen. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) meent dat de begroting er goed uitziet. Het ravijnjaar valt mee en daarom is er meer ruimte om andere punten aan te pakken.

Maar een groot overschot op een begroting kan twee redenen hebben. Is de burger of het bedrijfsleven te veel belast met de hoge belastingen of heeft niet iedereen gekregen waar hij recht op had? Investeringen voor wat betreft citymarketing en toerisme moet vooral gericht zijn op gratis toegankelijke, breed gedragen evenementen. Denk aan activiteiten als het Winterfestijn, de Bossche Beeldenstorm en sportevenementen zoals de Vuelta. Zo kan een zo breed mogelijk publiek meegenieten, terwijl ook de lokale ondernemers profiteren van de toegenomen levendigheid. Bij de fractie zijn signalen binnengekomen dat er nog enkele hobbels genomen moeten worden voor wat betreft het Winterfestijn en Serious Request. Hij wil graag een update krijgen. Verder wordt gepleit voor een lokale inkoopnorm. Gemeentelijke opdrachten dienen zoveel mogelijk aan lokale ondernemers en bedrijven in de regio worden gegeven. Een ander punt betreft het gebruik van bedrijfswoningen. Werknemers mogen niet meer in bedrijfswoningen wonen met uitzondering van de eigenaar. Leegstand in deze tijd van woningnood is een slechte zaak. In plaats van de werknemers te verjagen uit deze bedrijfswoningen zou mogelijk een minimumleeftijd voor bewoning kunnen gelden of een minimum verplichte leefruimte per inwoner. Hij wil het aantal flexwoningen verruimen.

Nieuwe initiatieven om de klimaatdoelstellingen te halen zullen in de ijskast moeten. De eerste stap is investeringen en verbeteringen uitvoeren in het lokale stroomnet en dit moet met spoed worden uitgevoerd om te voorkomen dat het elektrische net echt overbelast wordt. De gemeente dient het proces op alle mogelijke manieren te ondersteunen. Zonder de versterking van het stroomnet zal de elektrificatie van wagenparken, bedrijvenparken en woonwijken noodgedwongen worden vertraagd. Verder wil hij weten wat eraan kan worden gedaan om te voorkomen dat zonnepanelen in de verdomhoek raken. Mevrouw Klerks (Volt) wil weten hoe gewoon ge-DREVEN aankijkt ten aanzien van kleinschalige opslag van energie. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) antwoordt dat een batterij de oplossing kan bieden, maar onderzoek moet worden gedaan naar de juiste batterij. De kosten voor de afvalverwijdering en het uitvoeren van duurzame ontwikkelingen voor dit proces dienen zo min mogelijk voor rekening van de inwoners en bedrijven te komen. Een gedeelte van het overschot van de begroting kan voor deze nieuwe ontwikkelingen worden gebruikt, maar de kosten van het mismanagement moeten niet worden neergelegd bij de burgers en bedrijven, dit probleem moet door de gemeente zelf worden opgelost. De ligplaatsen aan de Van Veldekekade blijven de gemoederen bezighouden.

De kopers zijn het nog steeds niet eens met deze zaken en zijn in gesprek met gemeente om dit te bekijken. Misschien moet er in de begroting toch rekening mee worden gehouden dat er nog iets terugbetaald moet 7

worden. De heer Ploegmakers (CDA) heeft eerder vragen gesteld over de Vrijhaven Aa. In de begroting van dit jaar staat dat er € 500.000 is gereserveerd om de plezierjachten te voorzien van mooie aanlegplekken. Eigenlijk zijn ze nog niets opgeschoten, terwijl zowel de gemeente als het waterschap hechten aan een op ordentelijke wijze afmeren van de plezierjachten. Hij vraagt of het geen prioriteit heeft. Het stikstofdossier heeft grote gevolgen voor de woningbouw. Het vertraagt veel projecten en hij is blij dat in de plannen van het college nu gesproken wordt over het natuurversterkend ontwikkelen. Zijn daar al concrete plannen voor? Ten aanzien van de JADS heeft hij begrepen dat een onderwijsprogramma wordt ontwikkeld voor kinderen en leerlingen van zowel basisscholen als voortgezet onderwijs. Deze leerlingen worden meegenomen in de wereld van data en ICT. Onlangs is een eerste aanzet gegeven met het Festival 400 en de Bossche Beeldenstorm. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt om de JADS afzonderlijk te behandelen. De heer Ploegmakers (CDA) is het niet met de heer Kagie eens. Hij gaat door met het Festival 400 en de Bossche Beeldenstorm. Hij verwacht dat in aanloop naar 2029 meerdere activiteiten zullen volgen.

In het verleden heeft het CDA meermaals gesproken over het herstel van het vestingwerk en hij is verheugd dat met de reconstructie van Sluis 0 weer een deel van de vestingwerken zichtbaar wordt gemaakt. De leegstand in de binnenstad neemt toe tot 9%. Dat is reden om alert te blijven. Er zijn natuurlijk ook wat pop-upwinkels gevestigd waar anders leegstand zou ontstaan. Vanuit de vastgoedsector wordt erop aangedrongen om samen met de gemeente op te trekken om de leegstand te beperken. Er zijn geen extra middelen hiervoor gereserveerd in de begroting. Ziet de wethouder andere mogelijkheden? Hij heeft een vraag over de startnotitie Integrale Aanpak Brede Binnenstad. Onlangs was er een bijeenkomst in de Azijnfabriek waar meerdere wethouders aanwezig waren en het overleg is opgestart. Zijn er resultaten te melden en komt er een prioritering uit voort? Ten aanzien van het Binnenstadsfonds wordt gevraagd om daar in samenspraak met de stakeholders invulling aan te geven. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of het CDA tevreden is met een Binnenstadsfonds dat eigenlijk is mislukt. De heer Ploegmakers (CDA) wijst erop dat de komende jaren € 20 miljoen tot € 25 miljoen in de binnenstad wordt geïnvesteerd. Er is inderdaad gevraagd om een Binnenstadsfonds. Hij zou meer middelen hiervoor willen aanwenden. Hij ziet het niet als een mislukt fonds.

Wat hem betreft blijft het Binnenstadsfonds nog steeds boven de markt hangen en zal er zeker een moment komen dat hij daarop terugkomt. De heer Peters (PvdA) is het eens met het CDA inzake de leegstand. Er is een paar maanden geleden een motie aangenomen om het college op te roepen met een aanpak te komen om die leegstand tegen te gaan. Wat zou het CDA eventueel nog aanvullend willen doen boven op die motie? De heer Ploegmakers (CDA) antwoordt dat hij signalen heeft gehad vanuit de vastgoedsector dat deze samen met de gemeente wil kijken om er iets aan te doen. Hij vraagt de wethouder naar een oplossing. Er is gesproken over het toekomstbestendig maken van de bedrijfsterreinen. Hij hoopt dat in de volgende bestuursperiode extra middelen worden opgenomen in de begroting. Het CDA maakt zich zorgen over de stikstofproblematiek. Zo ligt De Brand II al jaren stil, de ontwikkeling van Heesch West loopt vertraging op door de gang naar de Raad van State en het probleem van de netcongestie dient zich aan. De heer Scholten (GroenLinks) stelt dat zijn fractie de afgelopen periode veel heeft bereikt op het gebied van klimaat en duurzaamheid, zoals de uitwerking van scenario's in de KIA. De heer Romijn (PvdD) vraagt wat zo goed is aan de KIA zoals die thans voorligt. Hij deelt die mening namelijk niet.

8

De heer Scholten (GroenLinks) antwoordt dat er keuzes worden gemaakt. Dat is overigens nog niet op alle terreinen, maar er wordt duidelijk ingezet op de toekomst. Over het tempo kun je met elkaar van mening verschillen, maar er worden in ieder geval stappen gezet. Er is een duidelijke opdracht voor de kwartiermaker Duurzaamheid, er is een verminderde uitstoot bij evenementen, een zero-emissiezone en vergroening van wijken en dorpen. Ook hebben GroenLinks en PvdA samen het voortouw genomen in de discussie met betrekking tot warmtenetten, zonnepanelen en windmolens omdat ze de energietransitie van groot belang vinden in het terugdringen van de klimaatimpact. Ook het belang van lokaal eigendom is groot. Dat vergroot het draagvlak en zorgt ervoor dat niet alleen de lasten, maar ook de lusten lokaal landen. De heer Van Griensven (PVV) hoopt dat bij een nieuw MER-onderzoek voor de Duurzame Polder ook de milieuschade wordt meegenomen die ontstaat bij het gebruik van windturbines. De heer Scholten (GroenLinks) antwoordt dat die impact, blijkens de onderzoeken die zijn gedaan, zeer beperkt is tot eigenlijk verwaarloosbaar. Over lokaal eigendom maakt hij zich zorgen. Er komen onder meer van Eijgen Polder Energie signalen dat zij nog niet mee kunnen doen met de ontwikkeling, alhoewel ze dat graag willen en claimen daar ook financieel de handen voor op elkaar te kunnen krijgen.

Hij vraagt om een gesprek tussen de wethouder en de huidige ontwikkelaars van duurzame energie-initiatieven voor het kerstreces. Met de PvdD is biobased bouwen op de kaart gezet. Hiermee zijn er significante stappen gezet ten aanzien van het verduurzamen van de gemeente. Ook hebben ze samen met de Partij van de Dieren het initiatief genomen om de bollenteelt in de gemeente te beperken. Afsluitend zijn ook nog initiatieven gestart om de natuurversterking te ontwikkelen, buurtvoedselbossen makkelijker op te kunnen starten en een herijking van de groennormen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) hoopt niet dat biobased bouwen gaat zorgen voor een vertraging in welk bouwproject dan ook. Hij verwacht dat het opleggen van extra regels voor vertraging kan zorgen. De heer Scholten (GroenLinks) kan geen garanties geven. Hij heeft onlangs nog een mooi verhaal gehoord van Heijmans die daarmee geen vertraging opliep. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) legt voor dat bepaald materiaal niet beschikbaar is op de schaal waarvoor het nodig is. De heer Scholten (GroenLinks) noemt biobased bouwen een no-brainer en het kan juist ook projecten versnellen. Hij vervolgt: Er is ingezet op JADS voor maatschappelijke doelen. De wethouder wordt gevraagd om de capaciteit van de JADS meer in te zetten ter verbetering van de veiligheid van vrouwen.

De heer Peters (PvdA) heeft een vervolgbijdrage. De laatste begrotingsbehandeling van deze raadsperiode is een mooi moment om naast het bespreken van de begroting voor het volgende jaar ook terug te blikken op de afgelopen vier jaar. Er zijn veel zaken om trots op te zijn. Want terwijl de landelijke politiek door alle chaos en onkunde zorgde voor stilstand, liet Den Bosch zien hoe het wel moet. Hier lukt het wel om met lef en ambitie grote stappen te zetten richting een mooiere gemeente. Er worden concrete stappen gezet richting Klimaatneutraal Den Bosch in 2045 en het Duurzaamheidsakkoord dat laatst gesloten is met de woningbouwcorporaties verdient hierbij bijzondere aandacht. Het is niet niets om binnen 25 jaar alle sociale huurwoningen energiezuinig te maken en van het gas af te halen. Dat vraagt om een enorme inspanning van zowel gemeente als de corporaties. De heer Romijn (PvdD) wil een aantal concrete stappen benoemd zien. De heer Peters (PvdA) stelt dat Den Bosch koploper is van het aardgasvrij maken van de bebouwde omgeving. Hij is ervan overtuigd dat met het inzetten van warmtenetten grote stappen worden gezet. Het klimaatneutraal maken van de gemeente vraagt veel tijd, geld, energie en capaciteit van allerlei externe partijen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet een duidelijk verschil tussen het maken van 9

een beleidsplan en het concreet iets doen voor de buitenwereld. Er is nog geen meter aardgasvrij gemaakt. De heer Peters (PvdA) antwoordt dat grote plannen beginnen met een goed plan. Hij ziet nu de eerste warmtenetten die er gaan komen met warmtebronnen die ze hebben zoals de Maas en de waterzuiveringsinstallatie. In de eerste wijken zijn er plannen om de huizen daar van het gas te halen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt op dat je koploper Beleid kunt zijn, maar dan ben je nog geen koploper Uitvoering. De heer Peters (PvdA) antwoordt dat dit klopt. Maar als ze als eerste de plannen hebben, dan kan er ook als eerste een schop in de grond. Je kan niet roekeloos met een schop in de grond gaan. Er moet een duidelijk plan achter zitten. Den Bosch maakt als één van de eerste gemeenten flinke stappen. Door de verduurzaming kunnen de energierekeningen omlaag. De heer Van Griensven (PVV) wijst op een artikel in de krant over een voormalig duurzaamheidsadviseur die vertelde dat hij dus zijn best had gedaan om zijn huis vol te leggen met zonnepanelen en dat hij nu € 2.000 meer per jaar betaalt aan zijn energie. Hoe wil de PvdA voorkomen dat de mensen in Den Bosch dadelijk in financiële problemen komen omdat die zonnepanelen door de netcongestie niet leveren wat ze moeten leveren en die mensen alleen meer betalen.

De heer Peters (PvdA) antwoordt dat het iets is wat dient te worden opgelost. Het energiezuinig maken van een woning is een no-brainer om de energiekosten omlaag te brengen. Mevrouw Klerks (Volt) vraagt de PvdA om haar standpunt inzake opslag van energie. De heer Peters (PvdA) antwoordt dat hij minder technisch is ingesteld maar hij staat positief tegenover buurtbatterijen of kleinschalige oplossingen. Vanuit de raad kwam een motie om de financiële participatie goed te regelen en een meerderheid van de raad nam het voorstel van de PvdA aan om de opbrengsten van de gemeentelijke investeringen in het windpark te gebruiken om mensen met een smalle beurs te laten meeprofiteren. De heer Van Griensven (PVV) wijst erop dat het overgrote deel van de windturbines uit China afkomstig is. Dat is een land dat Nederland niet vriendelijk gezind is. De heer Peters (PvdA) antwoordt dat wanneer die windturbines zijn aangeschaft, ze draaien voor Nederland. Het is niet alsof dan China op afstand kan zeggen 'we zetten in één keer de windtribunes stil'. Dat is heel anders dan gas waarvan op elk moment de kraan kan worden dichtgedraaid. Het is niet reëel om opeens geen handel meer te drijven met China. Nog beter dan duurzame energie-opwek is minder energie verbruiken. Daarom moet stevig worden ingezet om energieverspilling tegen te gaan.

Toch zien ze dat er nog veel bedrijven en winkels zijn waar de lichten en schermen de hele nacht aanstaan. Hoe kijkt de wethouder naar deze onnodige energieverspilling en ziet de wethouder mogelijkheden om met bedrijven en ondernemers in gesprek te gaan om deze energieverspilling tegen te gaan? In de commissie Bestuur is de veiligheid van vrouwen op straat aangekaart. De cijfers uit een onderzoek naar de veiligheidsbeleving van vrouwen zijn namelijk schrikbarend. Er zal echt iets moeten gebeuren met de inrichting van de openbare ruimte. Mevrouw Van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) hoort de PvdA eerst zeggen dat de lampen in winkels uit moeten en daarna zegt hij dat er meer moet worden gedaan aan de veiligheid voor vrouwen. Ze kan dit niet rijmen. De heer Peters (PvdA) zegt niet dat alle lichten uit moeten, want soms zal het inderdaad voor de veiligheidsbeleving ook belangrijk zijn, maar de fractie ziet ook onnodige verlichting die dus verder geen functie heeft. Eerder is een vrouwenschouw voorgesteld door zijn collega Hoekstra. Dat zou een mooie start zijn om te onderzoeken op welke plekken de openbare ruimte anders 10

zou moeten worden ingericht. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt op dat de PvdA de afgelopen raadsperiode een motie heeft laten aannemen over de vervanging van de openbare ruimte. Wellicht kunnen nu al investeringen worden gepleegd. De heer Peters (PvdA) antwoordt dat hij wil kijken naar het vrijmaken van geld maar hij wil eerst kijken met een vrouwenschouw naar onveilige plekken. In een daaropvolgende cyclus kan dan worden gekeken naar een budget. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt het flauw van de PvdA om eerst beleidsmatig de ladder af te lopen en wat dingen te gaan uitwerken en dat pas dan wordt gekeken of geld vrij kan worden gemaakt. Dat is niet snel genoeg. De heer Peters (PvdA) hoort dat de heer Kagie geld wil vrijmaken maar eerst moet worden onderzocht wat aangepakt zal worden, dat zal echt stapsgewijs moeten worden gedaan. Mevrouw Claessen (De Bossche Groenen) zegt met Leefbaar 's-Hertogenbosch een motie te hebben ingediend met hetzelfde doel: waar zijn de onveilige plekken in Den Bosch. Die motie heeft het niet gehaald. Waarom denkt de heer Peters dat nu het een vrouwenschouw is die motie het wel zal halen bij de begroting? De heer Peters (PvdA) wil daarnaar kijken en met elkaar hierover in gesprek gaan.

Mevrouw Janssen (PVV) denkt niet dat die vrouwenschouw nodig was geweest als niet continu de inwoners van Den Bosch opzij waren geschoven in verband met het vergroenen. De heer Peters (PvdA) wijst hierbij op het participatieproces dat plaatsvindt. Er zijn ook plekken die al heel lang geleden zijn ontwikkeld en waar met het oog van nu anders tegen aangekeken wordt, vooral vanuit het perspectief van de vrouw. Mevrouw Visscher (SP) vindt het idee van een vrouwenschouw interessant. Ook het idee van Leefbaar 's-Hertogenbosch om meteen al wat geld te hebben vindt ze goed. Daarmee kunnen alvast wat knelpunten worden opgelost, in plaats van dat het weer meegenomen wordt in de cyclus die meer dan een jaar duurt. De heer Peters (PvdA) wil daar best over nadenken. Volgens hem is het goed dat dat in kaart wordt gebracht en er meer duidelijkheid is voordat er extra geld voor beschikbaar wordt gesteld. Mevrouw Visscher (SP) is het eens met Volt over de netcongestie en de energiehubs. Ook wordt positief gedacht over de collectieve opslag in wijken waar mensen tegen een verlaagd tarief met een pasje de stroom af kunnen halen. Ze wil dat ook meer gebruik wordt gemaakt van zon op daken van bedrijfsgebouwen. Voor de SP staat verder vast dat als je wilt dat mensen afval scheiden en verantwoordelijk met afval omgaan, je het ze dan gemakkelijk moet maken en drempels weg moet nemen.

Dat klinkt misschien duur, maar zal op de langere termijn echt heel veel geld schelen en het wordt mensen gewoon gemakkelijk gemaakt om dat op een goede manier te doen. Voor wat betreft Beheer Openbare Ruimte wordt een vrouwenschouw onderschreven. Ze vindt het ook een goed idee om alvast geld daarvoor beschikbaar te stellen. Wat het evenementenbeleid betreft moet er ruimte zijn voor allerlei evenementen. Zij vinden Theaterfestival Boulevard prachtig en het Winterevenement en carnaval ook. Zij zijn heel erg blij dat Serious Request eindelijk naar Den Bosch komt. Mevrouw Van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) merkt op dat de begroting van de gemeente Den Bosch een financieel gezonde basis heeft, maar de ambitie en de focus op de lange termijn verdienen kritische kanttekeningen. Hoewel de begroting de indruk wekt van stabiliteit en ruimte voor nieuw beleid, roepen de prioriteiten in bepaalde sectoren vragen op over de impact en de toekomstbestendigheid van de stad. De begroting reserveert extra middelen voor nieuw beleid, maar er is een risico dat de middelen niet volledig ingezet worden voor duurzame economische groei op de lange termijn. In een economisch klimaat van onzekerheid en geopolitieke spanningen moet de gemeente meer dan alleen de reserves aanvullen. Kritische 11

vragen die gesteld kunnen worden zijn: in welke mate wordt geïnvesteerd in innovatie en de ondersteuning van start-ups en kleine bedrijven om de economische basis te verbreden? Is het beleid gericht op de sectoren van de toekomst of wordt er vooral geconsolideerd? Hoewel de arbeidsmarkt profiteert van stijgende lonen, blijft de vraag of er in de begroting voldoende wordt geïnvesteerd in de aanpak van hardnekkige krapte op de arbeidsmarkt. De budgettaire ruimte om grootschalige initiatieven te ontplooien lijkt beperkt te zijn. Er ontbreekt een duidelijke breed opgezette visie op het dichten van de kloof tussen vraag en aanbod. De kritiek is hier dat de begroting vooral leunt op de huidige economische dynamiek en te weinig anticipeert op toekomstige uitdagingen, zoals de mismatch tussen de benodigde vaardigheden en beschikbare beroepsbevolking. De begroting benoemt mogelijk wel investeringen in erfgoed en cultuur, maar de mate waarin deze bijdragen aan de langetermijnvitaliteit van de stadscultuur en economie toevoegen is niet altijd even duidelijk. Kritiek kan zich richten op de vraag of de budgetten voldoende zijn om het rijke Bossche erfgoed te beschermen en of de focus niet te veel ligt op toeristische exploitatie in plaats van het behoud en de educatie voor eigen inwoners.

Bovendien zou meer inzicht nodig zijn in de verdeling van de middelen over gevestigde instellingen versus de ondersteuning van nieuwe innovatieve culturele initiatieven. De begroting spreekt van nieuwe kansen, maar het is de vraag of de benadering van citymarketing en toerisme vernieuwend genoeg is. In plaats van het zoveelste evenement of de zoveelste campagne zou de begroting kritisch moeten worden bekeken op haar vermogen om te investeren in duurzaam toerisme dat de leefbaarheid voor de inwoners niet onder druk zet. Hoe worden de baten van toerisme verdeeld en de last ervan beperkt? De begroting mist een kritische zelfreflectie over de balans tussen economische groei en de druk op de binnenstad. Hoewel er middelen zijn gereserveerd voor nieuw beleid, kan de begroting kritisch worden bevraagd op haar daadkracht en ambitie op het gebied van klimaat en duurzaamheid. Eerdere kritiek richtte zich al op de snelheid van de klimaatplannen. De begroting lijkt te weinig extra stappen te zetten om de klimaatdoelstellingen significant te versnellen. De focus ligt op beheer en kleinschalige projecten terwijl grote systemische veranderingen zoals de transitie naar een hernieuwbare energie en de circulaire economie te weinig prioriteit lijken te krijgen. De extra middelen voor sport en onderwijs zijn positief, maar de kritiek op de leefomgeving richt zich op grote structurele problemen.

Voldoende middelen voor groen, luchtkwaliteit en aanpak van de woningmarkt lijken niet de hoogste prioriteit te hebben, zeker in vergelijking met aanvullen van de reserves. De begroting schuift de verantwoordelijkheid voor eventuele bezuinigingen in het ravijnjaar 2026 mogelijk vooruit in plaats van proactief te investeren in de kwaliteit van de leefomgeving voor alle Bosschenaren. Eerder zijn door de fractie vragen gesteld over de stoepranden en de scheve keien. De huidige staat van de bestrating van de Markt is zorgwekkend. De scheve randen zorgen voor valpartijen evenals de scheefliggende keien. Gevraagd wordt of dit kan worden aangepakt. Daarnaast krijgt ze de laatste tijd veel reclame op haar telefoon binnen van de Afvalstoffendienst met de mededeling dat haar gft-afval niet bij het restafval moet gooien, maar in de groene container. Ze heeft echter geen gft-container in de hoogbouw. Daarnaast ziet zij nog veel bijplaatsingen van afval. Ze hoopt op verbeteringen. Ook wordt aandacht gevraagd voor het maaien, met name de kade van de Aa. Mensen moeten door de brandnetels om bij hun bootjes te komen. Zij heeft dezelfde vragen als Rosmalens Belang over Stadion De Vliert.

Tot slot vraagt ze waarom het college ervoor kiest om de reserves aan te vullen in plaats van de structurele middelen direct en productief in te zetten voor de structurele aanpak van klimaatproblemen, de mismatch op de arbeidsmarkt en de leefbaarheid in de binnenstad. De heer Elders (D66) is blij met de extra investeringen in de JADS. Daarmee wordt niet alleen de opleiding langdurig veiliggesteld, maar wordt ook het innovatieve ondernemingsklimaat in de stad versterkt. Een andere belangrijke stap is het Fonds Verduurzaming Maatschappelijk Vastgoed. Er is nieuw beleid in de maak en dat is heel goed. Dit is hopelijk niet alleen een klimaatmaatregel, maar ook een steun in de rug voor de buurthuizen en verenigingen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) hoort wat D66 zegt over de JADS. Hij ziet serieuze cijfers over start-ups, spin-offs en mkb-ondersteuning. Hij vraagt of daar niet een keer apart over moet worden gesproken. De heer Elders (D66) antwoordt dat erover is gesproken om het te verlengen. Onder andere middels een motie die door Leefbaar 's-Hertogenbosch mede is ingediend ter versterking van JADS. 12

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) kent die motie niet. Of je nu voor- of tegenstander bent, het is altijd goed om hier fundamenteel met elkaar over te spreken. Want één ding staat er niet in die zelfreflectie en dat is dat JADS hoe dan ook had plaatsgevonden dankzij een goede connectie met Tilburg en Eindhoven. Hij wil het apart bespreken. De heer Elders (D66) wil het niet apart bespreken. Het Fonds Verduurzaming Maatschappelijk Vastgoed komt ten goede aan het maatschappelijk middenveld. De komende jaren verwacht hij meer investeringen. D66 wil twee punten noemen die volgens de fractie veel aandacht vragen de komende jaren. Dat is netcongestie. Wat zou gedaan kunnen worden om er een oplossing voor te vinden? Kan de raad daar over geïnformeerd worden? Het tweede is het gemeentelijk warmtebedrijf. D66 is een voorstander van eigen regie nemen en zou hier graag over worden geïnformeerd. Schorsing De voorzitter heropent de vergadering. Mevrouw De Groot (VVD) stelt dat dankzij degelijk financieel beleid van de afgelopen jaren de gemeente bijna € 15 miljoen heeft kunnen reserveren voor grote projecten die belangrijk zijn voor de doorontwikkeling van Den Bosch. Ze denkt bijvoorbeeld aan het verduurzamen en herinrichten van bedrijventerreinen om zo in de komende jaren verduurzaming, bereikbaarheid en economie te versterken.

Ze vindt het fijn om te lezen dat het boomplan wordt voortgezet. Ze staan achter het streven naar de 3-30-300-regel die eerder vanavond ook al werd genoemd en het werken aan grote groenstructuren. In veel steden worden winkelgebieden verrijkt met bomen, perkjes en zitbankjes. Het Burgemeester Loeffplein en de Stationsstraat zijn hier al mooie voorbeelden van in de eigen binnenstad. Het is goed dat hiervoor € 250.000 extra beschikbaar komt. Het is tijd voor een verdere vergroening om de leefbaarheid te vergroten en de hittestress tegen te gaan. De leegstand in de winkelstraten en wijkwinkelcentra lijkt een probleem te worden. De leegstand in de Hinthamerstraat neemt af, maar de leegstand in bijvoorbeeld de Vughterstraat lijkt te pieken en ook Piet Zoomers gaat de stad verlaten. De wethouder heeft eerder beleid gelanceerd waarmee het mogelijk is om bijvoorbeeld een atelier of galerie te vestigen in een leegstaand winkelpand en zo de leegstand tegen te gaan. En ook pop-upwinkels zijn mogelijk, maar de Bossche VVD vraagt zich af of dit voldoende is. Ze spreekt de wens uit om met vastgoedeigenaren gezamenlijk de leegstand aan te gaan pakken en te zoeken naar toekomstbestendige invulling, met name ook van de grotere en beeldbepalende panden. Er is een nationaal onderscheidend ecosysteem rond data en ICTeconomie. Het extra budget voor de JADS draagt daar aan bij.

Over de inzet op AgriFood leest ze echter niets meer terwijl dit eerder nog een van de absolute pijlers was van de lokale economie. Kan de wethouder daarop reflecteren? Door kruisbestuiving tussen onderwijsinstellingen, bedrijven en gemeente kan echt het verschil worden gemaakt. Ook wordt gedacht aan een Foodcampus, een groot food experience event of een horecainnovatieplatform, zodat food en data elkaar uiteindelijk zullen versterken. Er zijn ambities om klimaatneutraal te zijn in 2045. Inmiddels zien ze dat ze deels ingehaald worden door de praktijk, namelijk dat netcongestie een groot en langdurig obstakel wordt voor verdere verduurzaming. In deze begroting staat dat vanwege netcongestie bedrijven geen nieuwe of aangepaste netaansluitingen kunnen krijgen, waardoor ook de mogelijkheden van grootschalig zon op dak zeer beperkt zijn. De Bossche VVD maakt zich in dat kader zorgen over de herhaalbaarheid van de warmtetransitie. Veel gemeenten temperen nu al hun plannen om volledig aardgasvrij te worden. Vaak doordat alternatieven voor gas juist veel van het elektriciteitsnet gaan vragen. Hoe wordt daar in Den Bosch over nagedacht? Inzake de Duurzame Polder is de afgelopen jaren op initiatief van de VVD veel gesproken over financiële participatie en in het bijzonder de rol van omwonenden om in de opbrengsten te delen.

In de begroting staat opgenomen dat in 2026 afspraken worden gemaakt met ontwikkelaars van wind en zonneparken over financiële participatie. Dat biedt hoop voor serieuze verankering Tegelijkertijd horen ze signalen van betrokken partijen die hen zorgen baren. Namelijk dat er door de ontwikkelaar tot op heden geen opening gegeven wordt om in de ontwikkelfase deel te nemen, maar dat deze hier pas ruimte toe wil bieden in de realisatiefase. Het is een zorgpunt dat er tegen die tijd van volwaardige deelname met inspraak, maar ook van het delen in rendement, nog veel te beperkt sprake gaat zijn. Gevraagd wordt wat wordt gedaan om 13

participatie te stimuleren en bij voorkeur al in de ontwikkelfase mogelijk te gaan maken. De heer Van Boxmeer (De Bossche Groenen) vraagt of er een bredere discussie moet volgen over leegstaande panden in de stad. Mevrouw De Groot (VVD) antwoordt dat ze daar niet negatief tegenover staat. Dit moet integraal gebeuren. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil aandacht voor het verbeteren van het verblijfsklimaat voor ondernemers. Daar zit echter weinig schot in. Hij vraagt of de VVD het hiermee eens is. Mevrouw De Groot (VVD) antwoordt dat dit een verschil van inzicht is. Sinds 2021 zijn er ontwikkelingen gaande in de binnenstad en er doen zich nieuwe kansen voor. Daarover wil ze actief het gesprek aangaan. Dat betekent niet dat het fundament dat ze met elkaar gelegd hebben in de Visie Brede Binnenstad niet meer van deze tijd zou zijn of dat daar onvoldoende meters op gemaakt worden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wijst op de Orthenstraat en het Museumkwartier en Hinthamerdriehoek. Er gebeurt nog niets, terwijl er al jaren plannen zijn om daar de verblijfkwaliteit te verbeteren ten behoeve van die ondernemer. Dat heeft niets te maken met veranderende tijden. Mevrouw De Groot (VVD) antwoordt dat ze de mening van de heer Kagie niet steunt. Zij ziet dat er wel degelijk stappen gezet worden en ze vindt dat vervolgstappen aan de orde kunnen zijn.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt op dat de VVD samen met de coalitiegenoten heeft geopteerd voor uitbreiding van de zero-emissiezone. Gezien de netcongestie, moeten ze dan nog op dezelfde snelheid naar een uitbreiding van de zeroemissiezone? Mevrouw De Groot (VVD) heeft daar geen antwoord op. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) wil beginnen met een compliment. Ze ziet dat Den Bosch economisch gezond is en dat er veel energie zit in de binnenstad, de bedrijventerreinen en de evenementen. Een begroting is meer dan cijfers. Het gaat ook over de mensen achter die cijfers, de ondernemers, de werknemers, de inwoners die de stad elke dag laten draaien. En daar zitten de zorgen. Onder andere rond de impact van evenementen op het lokale bedrijfsleven. Evenementen horen bij de stad. Carnaval is een van de evenementen, een feest van traditie, saamhorigheid en trots. Ze krijgen signalen dat dit feest ook voor problemen zorgt. Winkels in onder andere de Ridderstraat, Minderbroedersplein, Postelsestraat en Kruisstraat moeten sluiten. Bewoners verlaten de stad en ondernemers blijven achter met schadekosten en gemiste inkomsten. Carnaval is van iedereen, niet alleen van de horeca. Het college wordt gevraagd om te kijken naar een compensatie of verlichting voor ondernemers die getroffen worden door afsluitingen of omzetverlies.

Ook het statiegeld blijft voor Bosch Belang een punt van aandacht. Het idee was goed, een bijdrage voor de stad: € 0,25 per beker. Maar de afspraken zijn niet overal nagekomen. Het college moet ervoor zorgen dat die gelden ook echt weer ten goede komen aan de stad. Volgens Bosch Belang verdient de Bossche economie een duidelijke koers. De Bossche economie draait goed, maar het ondernemerschap staat onder druk. Er is sprake van stijgende kosten, personeelstekorten en steeds meer regels zorgen ervoor dat juist de kleine en middelgrote ondernemers moeite hebben om bij te blijven. Bosch Belang wil meer de focus leggen op lokaal ondernemerschap. Stimuleer de Bossche bedrijven om te innoveren en samen te werken, kleine fondsen, netwerkondersteuning, begeleiding en minder regels. Juist lokaal kunnen ze ondernemers helpen vernieuwen en toekomstbestendig maken. Dan de duurzame bedrijventerreinen. Economische groei moet hand in hand gaan met energiedeling, circulaire productie en groenbeheer. Ze pleit ervoor om bedrijventerreinen te ontwikkelen waar bedrijven niet alleen produceren, maar ook samenwerken aan duurzaamheid en leefbaarheid. Qua talentbinding moet worden samengewerkt met scholen en bedrijven om jong talent in de regio te houden. Er is een groot tekort aan vakmensen, technische en creatieve denkers. Bosch Belang ziet in deze begroting dat de gemeente financieel stevig staat.

14

Dat geeft vertrouwen. De fractie wil dat Den Bosch een plek blijft waar ondernemers kunnen groeien, waar samenwerking loopt en loont en waar men luistert naar de praktijk. Reactie college Wethouder Ralph Geers zegt dat deze vergadering begon met het betoog van De Bossche Groenen over ondernemerschap en maatschappelijke impact. Het was een hartstochtelijk betoog. Dat is ook de reden dat de economische visie over 'impact ondernemen' is geschreven. Juist die energie wordt benut om in te zetten voor de thema's die ertoe doen. Verwezen wordt naar het uitvoeringsprogramma dat gaat over die thema's. Er is gesproken over de cocreatiesessies en de intentieverklaring die eronder ligt. De ondernemers en kennisinstellingen zeggen zelf 'wij gaan met circulaire bouw aan de gang' en 'wij gaan met gezonde voeding, data en ondernemersdienstverlening aan de slag'. Dat is hoe de gemeente in deze stad samenwerkt aan de toekomst van de economie met partners. Het planten van bomen zit regulier in de begroting en de vergroeningsprojecten. Daar wordt het Bomenfonds gefinancierd om juist het verschil te kunnen maken. Binnenkort worden 625 bomen geplant, grotendeels ter compensatie, maar er komen ook 175 nieuwe bomen bij. Om te voorkomen dat jonge aanplant doodgaat, wordt er de eerste jaren bij gewaterd. Tegelijkertijd zijn met de opwarming van de aarde steeds drogere en hetere periodes zichtbaar.

Bomen die afsterven worden vervangen. Het Ondernemersfonds is niet van de gemeente, maar juist van de ondernemers zelf. De gemeente volgt dat en stelt alleen randvoorwaarden aan de voorkant. Verder is het aan de ondernemers om initiatieven te nemen, onder meer waar het gaat om Brainport. Er wordt gekeken waar de economische en maatschappelijke kansen liggen. Er worden hierover gesprekken gevoerd met de samenleving. Er staan nog twee sessies op de rol. Het streven is om aan het einde van de raadsperiode een stip aan de horizon te hebben. Spreker wil best alle zaken van de heer Kagie langslopen over waar actie wordt gemist inzake het Economisch Perspectief voor de Brede Binnenstad, maar gezien de tijd zal hij er nu niet over uitweiden. Gezien de randvoorwaarden zijn zeker veel stappen gezet tot een slagvaardige en samenwerkende economische binnenstad. Dat ze daar in de openbare ruimte nog een slag aan bij moeten dragen, klopt. Vandaar dat wordt gekozen voor een Integrale Aanpak Brede Binnenstad met een aanpak en onderliggende financiering. Op sommige punten dient het maaibeleid iets te worden aangepast. Op die manier kijkt de gemeente naar maatwerk zoals eerder in de technische vragen is aangegeven. Er volgt daarom nog een optimalisatie. Er wordt verwezen naar een eerder ingediende motie die is ontraden omdat het dictum van de motie van gewoon ge-DREVEN niet uitvoerbaar was.