2025-10-06 - Verslag Klimaatimpactanalyse - Kroef, Bijl, Van den Akker, Poldner-Zuiderwijk, Van der Rijt, Van den Elzen

Raadsavond Informeren en Ontmoeten Datum:

10 juni 2025

Locatie:

Bestuurscentrum, Raadzaal

Voorzitter:

drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin

Secretaris:

drs. E.A.A. Kerkhoff

Insprekers:

R. van den Hoven, J. Schellekens, F. Mani, L. Frakes, E. van der Most, R. Wit, G. van der Kroef, A. Bijl, G. van den Akker, L. PoldnerZuiderwijk, R. van der Rijt, J. van den Elzen, H. Blijd

Onderwerp: Klimaatimpactanalyse Inspreker, de heer Van der Kroef spreekt in namens de Klimaatcoalitie Den Bosch en FNV lokaal 'sHertogenbosch. Op 1 juli a.s. kan de raad besluiten over extra reductiemaatregelen om de CO2uitstoot te beperken en de aanvullende nota over duurzaamheidsbeleid. De gemeente blijft achter op de geplande CO2-korting die voor 2030 nodig is op weg naar een klimaat- en CO2-neutraal Den Bosch in 2045. In het rapport van CE Delft uit 2024 staat dat de gemeente 600 kt moet reduceren om in 2045 CO2-neutraal te worden. Extra CO2-maatregelen zijn noodzakelijk. Het lukte de coalitiepartijen niet een keuze te maken uit de drie scenario's in de discussienota van het college. VVD, CDA en Rosmalens Belang vonden de voorgestelde reductiemaatregelen rondom mobiliteit te drastisch. Het college stelt nu voor de CO2-reductie vast te stellen op 280 kt in 2045 met als tussendoel 180 kt in 2035. Onduidelijk is of dit de gemeente in 2045 daadwerkelijk CO2-neutraal maakt. Het collegevoorstel is wellicht politiek haalbaar, maar onduidelijk is wat alle maatregelen opleveren aan CO2-reductie. Berekend kan worden of aanvullende CO2-reductiemaatregelen nodig zijn. De raad zou jaarlijks een update moeten ontvangen over de voortgang van de voorgestelde maatregelen en de gerealiseerde CO2-reductie.

Als de reductie onvoldoende is, moet over aanvullende maatregelen worden gerapporteerd. De coalitiepartijen moeten zich houden aan het bestuursakkoord en 's-Hertogenbosch daadwerkelijk CO2-neutraal maken in 2045. Partijen moeten tenminste kiezen voor het door het college voorgelegde maatregelenpakket, maar er moet meer gebeuren. De raad zou op 1 juli a.s. moeten kiezen voor steviger maatregelen op weg naar geen fossiele brandstoffen en niet alleen moeten meeliften met Europees en nationaal beleid. De raad moet kiezen voor versnelling van de energietransitie, indien nodig via een spoedig besluit binnen de volgende coalitie over een Transitievisie Warmte 3.0 en het benutten van de aanwijsbevoegdheid om buurten aardgasvrij te maken. Ook hier is meer nodig. Voor eind 2026 moet duidelijkheid worden gegeven over de energieoplossingen voor alle Bossche wijken en buurten, maar in de Transitievisie Warmte 2.0 staan alleen oplossingen voor warmtenetten in Noord tot 2035 en de Maaspoort tot 2040. Omdat een op de zes woningen slecht is geïsoleerd, moet voortgang worden gemaakt met het isoleren ervan. De Bossche politiek staat niet alleen. Het draagvlak voor klimaatmaatregelen is groot en kan worden vergroot door campagnes rondom duurzaamheid, woningisolatie, hergebruik en duurzame mobiliteit.

De raad moet met ambitie, concrete doelen en daadkracht kiezen voor extra CO2-maatregelen voor het klimaat niet alleen voor 2045 en 2030, maar ook voor de planeet en de kleinkinderen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) constateert dat volgens inspreker het college frequenter moet rapporteren. De heer Van der Zee heeft gezegd dat het college tussentijdse maatregelen neemt, als de doelen niet worden gehaald. Wat is nu wenselijk? De heer Van der Kroef stelt dat het college 280 kt wil besparen, maar de gemeente zou meer moeten doen. De gemeente lift mee met Europees en landelijk mobiliteitsbeleid. Het is logisch als het college de raad jaarlijks informeert.

Mevrouw Claessen (De Bossche Groenen) concludeert dat inspreker de raad vraagt voor het pakket te stemmen zonder afzwakkingen. Ziet hij ook verbetermogelijkheden? De heer Van der Kroef reageert dat twee derde van de maatregelen betrekking heeft op de gebouwde omgeving. Daarom moet aan alle buurten en wijken duidelijkheid worden gegeven over een warmteoplossing. Er moet niet tot 2035 worden gewacht met zero-emissie. De heer Van Hasselt (SP) constateert dat de Klimaatcoalitie aangeeft dat voor veel wijken nog geen duidelijkheid is. Hoe heeft dat betrekking op de elektrificatie van het warmtenet? De heer Van der Kroef vindt dat in de rapportage moet terugkomen dat dat onduidelijk is. De buurten vragen om duidelijkheid over warmteoplossingen. Op dit moment is dat voor dertig van de 107 buurten duidelijk. De heer Van Hattem (PVV) vraagt wat de Klimaatcoalitie inhoudt. Klopt het dat Extinction Rebellion onderdeel daarvan is? Als op elektrificatie moet worden ingezet, moet dan niet ook worden ingezet op kernenergie? De heer Van der Kroef antwoordt dat de Klimaatcoalitie onder andere bestaat uit Extinction Rebellion, Milieudefensie, Grootouders voor het Klimaat, lokaal FNV en Young Changemakers. In Den Bosch zijn 110 organisaties actief rondom het klimaat. Kernenergie valt buiten de Bossche scope.

Inspreker, de heer Bijl spreekt in namens Grootouders voor het Klimaat en heeft een wereldbol meegenomen. Allen moeten zuinig zijn op de aarde die in miljoenen jaren plantengroei heeft gezorgd voor een enorme voorraad fossiele brandstof (kolen, olie, gas, hout). De aarde was nauwelijks bewoonbaar door een te hoge concentratie aan CO2. Door het verbranden van de voorraden fossiele brandstof wordt de aarde weer onleefbaar en onveilig door een te hoge concentratie CO2. Opwarming van de aarde betekent wispelturig en onveilig weer met extreme droogte, bosbranden, hittestress, orkanen, overstromingen en drinkwatertekort. Den Bosch draagt stevig bij aan de klimaatverslechtering door het hoge gebruik van fossiele brandstoffen. Ook de raad wil af van het opwarmen en energie ontlenen aan duurzame bronnen als zon en wind. Die transitie is lastig, maar noodzakelijk. De stad moet alles op alles zetten om solidair te zijn met het in 2015 in Parijs gesloten Klimaatakkoord. Het voorkomen van een onleefbare stad en aarde is de goedkoopste weg. Hij is ongerust over de toenemende onveiligheid van ouderen en toekomstige generaties en pleit voor een ambitieus klimaatbeleid, het behoud van leefbaarheid en veiligheid. Gekozen moet worden voor de aanwijsbevoegdheid en zero-emissie op alle gemeentelijke wegen voor alle mobiliteit.

Hij vraagt dit aan het CDA en wethouder Van der Sloot met de portefeuille Armoede. Het voortzetten van het huidige beleid betekent een fors hogere energierekening voor kwetsbare huishoudens en dus meer armen. Uitstel is duurkoop en botst met christelijke werken van barmhartigheid. Hij vraagt een streng klimaatbeleid aan wethouder Ralph Geers, Hanneke Welten en de VVD, omdat de vrijheid ophoudt als die vrijheid van anderen schaadt en dat doet de klimaatverslechtering. De VVD moet de toekomst niet de rug toekeren, maar economische kansen oppakken en niet langer investeren in fossiele techniek. Een ambitieus klimaatbeleid is niet alleen nodig en haalbaar, maar vooral betaalbaar en goedkoper. Hij vraagt dat aan Roy Geers van Rosmalens Belang die als wethouder verantwoordelijk is voor mobiliteit en bereikbaarheid. Zero-emissie betekent gezondere lucht en stiller verkeer en tast de mobiliteit en bereikbaarheid niet aan. Zonnepanelen op daken komen goed van pas. Hij vraagt Rosmalens Belang dit op te pakken. De raad heeft in 2023 besloten dat de stad in 2045 klimaatneutraal wil zijn in plaats van in 2050. Hij vraagt de raadsleden de slachtoffers van de klimaatverslechtering diep in de ogen te kijken: zij die verdronken zijn door een stortvloed of niet meer of minder kunnen oogsten door hitte of droogte.

Wees dapper, kijk niet weg, zodat kinderen geen excuses hoeven aan te bieden voor het wegkijken van hun ouders. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) hoorde inspreker vragen te handelen in lijn met het Klimaatakkoord van Parijs en de reductiedoelen daarin. Is dat in lijn met het voorliggende raadsvoorstel?

De heer Bijl vreest van niet. Mondiaal is al sprake van een temperatuurstijging van minimaal 1,5°C. Hij kan zich niet voorstellen dat de stad dat haalt. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vraagt waarom inspreker bepaalde partijen en wethouders aanspreekt en wijst erop dat de hele raad het kader bepaalt en beleid vaststelt. De heer Bijl is neutraal en mikt op een klimaatneutrale stad in 2045. Met name wethouders zijn van grote betekenis in de besluitvorming, maar het uiteindelijke besluit is aan de raad. Hij hoopt dat alle partijen pleiten voor een stevig klimaatbeleid. Inspreker, de heer Van den Akker spreekt in namens vereniging Bossche Energie Initiatieven (BEI). Via inspreken en een motie uit de raad is een platform ontstaan dat inmiddels met de gemeente een samenwerkingsafsprakenlijst heeft gemaakt en is een vereniging opgericht voor alle initiatieven op het gebied van verduurzaming. De vereniging heeft inmiddels achttien leden. Dat is weinig in verhouding tot de 104 wijken. In de wijken die worden geacht all-electric te worden, gebeurt zeer weinig. De drang om actief te worden, wordt niet gevoeld. De aanwijsbevoegdheid gaat helpen. BEI kan een goede bijdrage leveren aan de opschalingsplannen. Gebleken is dat voor een vereniging veel werk moet worden gedaan. Omdat dat niet haalbaar is met enkele vrijwilligers, wordt een beroep gedaan op professionele hulp.

Dat komt via de ambtenaren en het college ongetwijfeld bij de raad. Als blijk van steun voor het werk van BEI, vraagt hij partijen het op te nemen in hun programma's. De heer Bos (GroenLinks) vraagt hoeveel uur per week inspreker steekt in BEI. Wie zijn de leden? De heer Van den Akker besteedt gemiddeld 25 uur per week aan de vereniging. Die tijd wordt ook besteed aan het opsommen van alle zaken die goed zijn om te doen, maar niet kunnen worden opgepakt. De initiatieven betreffen buurtinitiatieven waarbij mensen zich hebben verenigd om hun buren te helpen met verduurzamen. Meerdere keren per jaar wordt een bijeenkomst georganiseerd voor de leden. Mevrouw Klerks (Volt) hoort dat van de 104 buurten achttien buurten zijn aangesloten bij BEI en dat de aanwijsbevoegdheid belangrijk is. Vindt BEI ook dat de duidelijkheid moet worden versneld? De heer Van den Akker antwoordt dat BEI zeker voor het verschaffen van meer helderheid is. Er is sprake van een platform om kennis te delen op dit vlak waarnaar nieuwe initiatieven kunnen worden verwezen. De gemeente heeft subsidie beschikbaar voor de initiatieven en voor BEI. Nagegaan moet worden hoever daarmee kan worden gekomen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) informeert waarom BEI voor de aanwijsbevoegdheid is, aangezien dat de keuzevrijheid van individuele inwoners belemmert.

De heer Van den Akker heeft veelvuldig gehoord dat het nog niet verplicht is en daar zit de kern van de aanwijsbevoegdheid. De heer Van Hasselt (SP) neemt aan dat de aanwijsbevoegdheid wordt doorgevoerd. Hoe realistisch acht BEI de plannen om de specifieke wijken te gaan elektrificeren? De heer Van den Akker is van mening dat daaraan samen met de gemeente een haalbaarheidsonderzoek moet worden gekoppeld en kan die vraag nu niet beantwoorden. Inspreekster, mevrouw Poldner spreekt in namens Grootouders voor het Klimaat en wil een hartenkreet uiten. Zij droomt regelmatig dat ze op een podium staat en mensen wakker schudt. Ze voelt zich verantwoordelijk ten aanzien van toekomstige generaties die de rekening gaan betalen van de nalatigheid van nu. Zij smeekt partijen over hun eigen belangen heen te stappen en de handen ineen te slaan voor een betere toekomst voor alle inwoners van 's-Hertogenbosch en zich te realiseren wat in het collectieve DNA zit, zoals land veroverd op de zee, Afsluitdijk en stormvloedkering gebouwd, binnen afzienbare tijd gasleidingen aangelegd. Niet lullen maar poetsen,

was toen het credo en zou men kunnen herontdekken. Spreekster wordt verdrietig van de dagelijkse berichten over de snelle afbraak van de biodiversiteit en de lucht- en waterkwaliteit. Dat bedreigt de gezondheid waardoor de kosten van de gezondheidszorg verder stijgen en ziekteverzuim toeneemt. Allen moeten zorgdragen voor de planeet. Bas de Gaay Fortman zei onlangs: "Laten we de aarde op zijn minst proberen achter te laten zoals we hem aantroffen." Zij vraagt allen elkaar de hand te reiken en de schouders eronder te zetten voor henzelf, de kinderen en kleinkinderen en droomt dat 'sHertogenbosch een voorbeeldgemeente wordt die uiteindelijk als een orkaan over de wereld raast. Toen haar kleindochter sprak over haar school en plannen voor de toekomst, schoten de tranen in haar ogen vanwege alle doemscenario's die op haar afkomen. Zij vraagt allen dit niet te laten gebeuren en het hart en geweten te laten spreken, zodat men met opgeheven hoofd de toekomst kan doorgeven. Allen moeten een goede voorouder zijn, niet vandaag of morgen, maar nu. De heer Romijn (PvdD) vraagt hoe inspreekster reflecteert op de Klimaatimpactanalyse. Mevrouw Poldner is actief bij de Grootouders voor het Klimaat en ziet vooral wat er allemaal gebeurt, maar kent de inhoud van de Klimaatimpactanalyse niet.

Inspreker, de heer Van der Rijt spreekt namens de Bossche ondernemers en vraagt de gemeente de komende jaren een consistent en ambitieus klimaatbeleid te voeren. De uitstoot van broeikasgas CO2 gaat vaak gepaard met andere vervuilende stoffen als fijnstof en zwaveldioxide. Deze verontreiniging draagt bij aan longziekten, hart- en vaatziekten en astma. Als ambitieuze regels worden gesteld om broeikasgasemissies te verlagen, daalt ook de uitstoot van schadelijke stoffen, wat zorgt voor schonere lucht, minder ziekteverzuim, minder gezondheidsklachten en hogere productiviteit van medewerkers. Gezondheid is niet alleen een moreel vraagstuk, maar ook een economisch argument. Gezonde werknemers zijn beter inzetbaar en zorgen voor lagere personeelskosten. Naast luchtvervuiling leidt de opwarming van de aarde tot steeds extremere weersomstandigheden. Hittegolven, droogte, overstromingen en stormen veroorzaken al jaren schade aan bedrijfsgebouwen, landbouwgebieden, infrastructuur en logistieke ketens. Door de uitstoot actief te verminderen worden Bossche bedrijven geholpen toekomstige bedrijfseconomische risico's voor hun eigen operaties te voorkomen. Klimaatgerelateerde risico's worden in toenemende mate meegenomen in verzekeringspremieberekeningen. Bedrijfsschade veroorzaakt door klimaatverandering loopt wereldwijd in de honderden miljarden euro's en leidt tot hoge premiekosten.

De raad kan op 1 juli a.s. besluiten over extra te nemen maatregelen om de CO2-uitstoot te verminderen. In het raadsvoorstel staat de ambitie om in 2035 50% minder uitstoot te veroorzaken. Dat is vijf jaar later en 5% minder dan het nationaal en in EU-verband afgesproken ambitieniveau. Onduidelijk is waarom de Bossche ambitie zoveel lager is. De gemeente moet het goede voorbeeld geven. Onduidelijk is wat de resultaten zijn van de beoogde maatregelen. Hoeveel kiloton CO2 wordt jaarlijks door welke maatregel teruggedrongen? Zijn maatregelen achter de hand als doelen niet worden behaald? Het voorliggende raadsvoorstel is het absolute minimum. Met amendementen voor meer ambitie op duurzame mobiliteit en circulariteit kan het behalen van de gestelde klimaatdoelen dichterbij worden gehaald. Dat is nodig voor een gezond en veilig bedrijfsklimaat in 's-Hertogenbosch met de hoop dat ook toekomstige generaties fatsoenlijk kunnen ondernemen. De heer Romijn (PvdD) vraagt of inspreker concrete knoppen ziet waaraan de gemeente zou kunnen draaien of ideeën of suggesties heeft die de raad zou kunnen inbrengen. De heer Van der Rijt wijst erop dat de Bossche Klimaatcoalitie meerdere malen haar tienpuntenplan heeft ingediend met maatregelen en ideeën voor duurzame mobiliteit, verduurzaming van de langbouw en gebouwde omgeving. Men moet zich richten op meer duurzame mobiliteit en circulariteit.

De zeldzame aardmetalen worden duurder en moeilijker te winnen. Meer sturen op circulariteit kan Den Bosch niet alleen, maar levert ook werkgelegenheid op. De heer Romijn (PvdD) informeert of inspreker voldoende een luisterend oor vindt bij de gemeente en input terugziet in de plannen.

De heer Van der Rijt antwoordt dat wel wordt geluisterd, maar dat uiteindelijk een raadsvoorstel wordt voorgelegd dat minder ambitieus is dan landelijk en op EU-niveau. Mevrouw Claessen (De Bossche Groenen) hoort van inspreker dat het voorliggende voorstel het absolute minimum is. Worden bedrijven wel blij van meer ambitieuze maatregelen op het gebied van klimaat? De heer Van der Rijt wijst op nieuwe technieken op het gebied van cleantech, energy efficiency, duurzame opwek, batterijtechnologie, artificial intelligence als onderdeel van een nieuwe economie. Het is niet goed om te blijven hangen in wat was, maar er moet ambitie worden getoond en met ondernemers aan de slag worden gegaan om de economie van morgen neer te zetten. De heer Schuurmans (VVD) vraagt of het betoog van inspreker ook resoneert bij de Bossche ondernemers. Wat voor signalen geven zij af? De heer Van der Rijt meldt dat de voorlopers bijna smeken om regels om hun ambities neer te zetten. Deze zijn allang B Corp gecertificeerd of bezig met biobased grondstoffen, maar hebben een speelveld nodig waarop ze op een eerlijke manier kunnen concurreren. Omdat het vervuilen en emitteren niet worden meegenomen in de kostprijs van een product, worden bedrijven die vervuilen beloond terwijl duurzame koplopers worden tegengehouden. De heer Schuurmans (VVD) informeert welke rol inspreker hierin ziet voor de gemeente.

Volgens de heer Van der Rijt zou het helpen als de ambities gelijk worden gesteld met die van de landelijke overheid en de EU. De gemeente kan partijen bij elkaar brengen en de best practices laten zien. De gemeente kan het goede voorbeeld geven met het inkoopbeleid door zaken te doen met bedrijven die voldoen aan de energiebesparingsplicht. Mogelijk voldoet in Den Bosch slechts de helft van de bedrijven daaraan. De heer Van Hattem (PVV) vraagt namens welke specifieke ondernemers inspreker spreekt. De heer Van der Rijt spreekt namens de ondernemers die vooruit willen, koploper willen zijn en kansen voor de nieuwe economie willen grijpen. De gemeente moet de randvoorwaarden creëren om dat ecosysteem te bouwen zodat ook toekomstige generaties fatsoenlijk kunnen ondernemen in Den Bosch. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of inspreker een bedrijf heeft dat belang heeft bij verduurzaming en hoe hij aankijkt tegen ondernemers die last hebben van verduurzamingsmaatregelen, waaronder marktkooplui, winkeliers et cetera. De heer Van der Rijt meldt dat een aantal grote bedrijven die vooruit willen zich hebben verenigd in de Club van Duurzaam Doen. Deze club is aangesloten bij de Bossche Klimaatcoalitie. Er zullen kleinere ondernemers zijn die het nog lastig vinden en vooruit moeten worden geholpen, maar men moet mee met de nieuwe technologie.

Inspreekster, mevrouw Van den Elzen spreekt in namens het Jeroen Bosch Ziekenhuis (JBZ) en wil een beroep doen op de duurzaamheidsambities. 's-Hertogenbosch draagt als een van de grootste gemeenten van Nederland een grote verantwoordelijkheid, zowel op het gebied van klimaat als van de gezondheid van de inwoners. Klimaatverandering is geen abstract probleem. De toename van hittestress, luchtvervuiling en extreme weersomstandigheden brengen gezondheidsrisico's met zich mee, zoals hart- en longziekten, hitteberoertes, allergieën en mentale klachten. Het JBZ ziet de effecten van dichtbij en is zich bewust van de eigen rol. De zorgsector is verantwoordelijk voor 7% van de nationale CO2-uitstoot. Het JBZ zet zich actief in voor verduurzaming. Mensen kunnen alleen gezond zijn in een gezonde leefomgeving. De raad moet zijn verantwoordelijkheid nemen en voor een ambitieus klimaatbeleid gaan, niet alleen op papier maar zichtbaar en voelbaar voor bedrijven, instellingen en inwoners. Voor iedereen moet merkbaar zijn dat 's-Hertogenbosch zich inzet voor de

mens en zijn natuurlijke omgeving. Het JBZ pleit voor een proactieve, intrinsiek gemotiveerde, duurzaamheidskoers vanuit de gemeente. In Den Bosch ligt nog veel onbenut potentieel. Er moet concreet werk worden gemaakt van een actiever klimaatbeleid, ambitie moet worden getoond en bedrijven en instellingen ondersteuning, inspiratie en samenwerking worden geboden. Een vaste gemeentelijke contactpersoon kan met bedrijven structureel samenwerken aan een gezonde en duurzame leefomgeving. Door kennis en successen te delen kan sneller worden vergroend. Er is behoefte aan praktische ondersteuning bij regelgeving en administratieve lasten rondom energierapportages. Het JBZ wil bijdragen aan een gezonder Den Bosch, maar kan dat niet alleen. Klimaatbeleid is gezondheidsbeleid. Allen willen dat toekomstige generaties opgroeien in een gezonde, leefbare en toekomstbestendige stad. De heer Van Hattem (PVV) concludeert dat het JBZ tijd en energie steekt in klimaatbeleid. Kan dat niet beter worden besteed aan handen aan het bed? Mevrouw Van den Elzen wijst erop dat het JBZ hier tijd aan moet besteden om medewerkers gemotiveerd te houden. Veel medewerkers hebben moeite met de verspilling, het afval en de uitstoot van het JBZ en willen daarmee aan de slag.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of het klopt dat het JBZ coördinatie, sturing en ondersteuning vanuit de gemeente mist om andere partijen mee te krijgen en goed op weg te helpen. Mevrouw Van den Elzen bevestigt dat. Het is belangrijk dat de inwoners gezond blijven. In thema's als mobiliteit en gezonde levensstijl mag dubbel worden geïnvesteerd. Ambitie uitstralen doet veel met de omgeving. De voorzitter bedankt de heren Van der Kroef, Bijl, Van der Rijt en Van den Akker en mevrouw Poldner en mevrouw Van den Elzen voor het inspreken en beantwoorden van de vragen.