2024-08-26 Commissie Bedrijvigheid concept

Commissie BEDRIJVIGHEID Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

26 augustus 2024 Raadzaal

A.P.R.G.M. van Rosmalen mr. drs. R. van der Meer drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, H.B. Bos, L.A.J. van Griensven, S.C. van Hasselt, mw. A. Hernández, T.A.J. Heijmans, W.B.G. Hoeben, mw. mr. drs. N.M.C. Huijbrechts RO CIA, M.P. Kagie, ing. J.N. Kieft, H.J.M. Kitslaar, mw. J.M. Klerks, J. Kouwenberg, mw. W.M. van de Leemput, R.F.E. van Oijen, REV H.W. Pennings, mr. S.J.M. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, P.J. Romijn, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, K.M. Vossen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg

Collegeleden:

R.J.J. Geers, mw. mr. M.A.B. van der Sloot

Afwezig:

B. El Amraoui, E.R.F. Esser, mw. W. de Groot MSc, E. Samshuijzen, mw. C.K.J. Visscher

Verslaglegging:

mw. J. Beaumont, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en heet iedereen welkom. Bericht van verhindering is ontvangen van mevrouw De Groot. Een speciaal welkom aan de heer Heijmans die namens Bosch Belang voor de eerste keer bij deze commissie aanwezig is.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 17 juni 2024 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties De voorzitter meldt dat het college voorstelt motie 32, Behoud historische begraafplaats De Ketsheuvel voor Orthen als afgedaan te beschouwen. De PVV-fractie heeft voorafgaand aan de vergadering aangegeven dat deze motie moet blijven staan tot het collegebesluit in oktober. Het college heeft daar geen problemen mee dus de motie blijft staan tot de oktobervergadering. Toezegging 2021.2 is afgedaan met de raadsinformatiebrief van april 2024. De lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties zijn hiermee vastgesteld.

5.

Werkplanning Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) komt met een discussienotitie over de mogelijkheid van een flexibel cameratoezicht in de lopende pilot voor bijplaatsing van afval bij containers en elders. De voorzitter geeft aan dat dit punt aan de werkplanning toegevoegd zal worden.

Raadsvoorstellen 6.

Wensen en bedenkingen Op weg naar Toeristische Visie ’s-Hertogenbosch De heer Altenburg-Collin (VVD) leest in deze visie dat iedereen in Den Bosch zou moeten profiteren van het toerisme. Die ambitie juicht hij toe. Goed om hier nu al over na te denken want het moet prettig vertoeven blijven voor alle inwoners en ondernemers. Spreiding in tijd en locatie binnen de gemeente is hiervoor een absolute voorwaarde. Het zou goed zijn als 1

Bossche ondernemers ook activiteiten buiten de binnenstad organiseren. De locatie Pettelaarse Schans is geen permanente evenementenlocatie, hetgeen betekent dat voor ieder event een aparte omgevingsvergunning moet worden aangevraagd. Dat is onnodige regelgeving; hier dient kritisch naar gekeken te worden. Daarmee wordt namelijk elke ondernemer die iets wil organiseren naar de binnenstad gedreven. Het Engelermeer zou op termijn beter geschikt kunnen worden gemaakt voor evenementen. Ondernemers dienen meer gefaciliteerd te worden in de buitengebieden. Mevrouw Klerks (Volt) vraagt zich af voor welke groepen bezoekers Den Bosch aantrekkelijk wil zijn. In Den Bosch komen veel dagjesmensen en ongeveer 10% doet dat voor meerdere dagen. Den Bosch wordt geassocieerd met gezelligheid, winkelen en een mooie historische binnenstad. Den Bosch is echter veel meer dan dat en heeft meer dan voldoende te bieden voor meerdaagse bezoeken, die positief kunnen bijdragen voor de gehele economie. Volt wil dan ook graag een andere manier van toerisme als speerpunt benadrukken. Zij wil de samenhang met duurzaamheid inzetten als aanjager van economisch behoud en tegelijkertijd de bijbehorende dienstverlening niet alleen op het centrum concentreren. Bezoekers kunnen verspreid in de hele gemeente bediend worden zodat elke ondernemer en inwoner meeprofiteert van het toerisme in deze regio.

De heer Peters (PvdA) zegt dat de afgelopen zomer inwoners van verschillende Europese steden zeiden: tourists, go home, vanwege het massatoerisme dat steden steeds onleefbaarder maakt. Ook Den Bosch moet oog hebben voor een dergelijke spanning. Den Bosch is gelukkig geen Venetië of Barcelona, welke steden bijna bezwijken onder de druk van het massatoerisme. Integendeel, toerisme biedt Den Bosch nog volop kansen. De balans tussen toerisme en leefbaarheid mag ook hier echter niet verstoord raken. De visie zet in op een positieve impact van toerisme op het welzijn van de inwoners en draagt bij aan een levendigere stad, waarin ook voor de eigen inwoners meer te beleven is. Hij denkt dat meer ingezet moet worden op groepen die Den Bosch nog onvoldoende weten te vinden, zoals jongeren. Ook mist hij een Bossche toeristenpas. Deze zou gekoppeld kunnen worden aan de Bossche Pas die nu in ontwikkeling is. Toename van toerisme mag echter niet leiden tot een grotere woningnood doordat bestaande woonruimte permanent als toeristische vakantieverhuur wordt ingenomen. De heer Romijn (PvdD) zegt dat je met deze visie alle kanten op kunt. Er staat veel in benoemd. Hij is positief over het feit dat Den Bosch zich bewust lijkt van de uitdagingen in de toekomst. Wel ziet hij graag concretere keuzes met een duidelijke stip op de horizon.

Hij is blij met de waardering voor de natuur in en rond de binnenstad, maar ook bezorgd over de draagkracht van deze natuur. Bezoekers worden gestimuleerd met openbaar vervoer naar Den Bosch te komen, dat is goed. Hij is tevreden met de verschuiving van kopen naar beleven. De binnenstad met haar bewoners heeft al hevig te lijden onder de toeristische druk, de binnenstad moet dan ook worden ontzien. De stad moet aantrekkelijker gemaakt worden voor een jonger en diverser publiek. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) gelooft in een groei van het meerdaags toerisme, verspreid door het jaar en door de gemeente heen. De ogen worden niet gesloten voor een eventuele keerzijde van toerisme, maar zaken moeten wel in het juiste perspectief worden geplaatst. Met tien toeristen per inwoner is dat verre van het schrikbeeld van bijvoorbeeld Amsterdam of Venetië. Specifieke overlast is geen gevolg van toerisme. De visie gaat uit van de culturele krachten die de gemeente te bieden heeft. Hij kijkt kritisch naar de zes uitvoeringslijnen die van visie naar uitvoering moeten leiden. Er wordt op veel tegelijk ingezet; scherpe keuzes lijken echter te ontbreken. In tweede termijn gaat hij verder in op de wensen en bedenkingen van verschillende programmalijnen. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) legt de nadruk op twee aspecten in de visie: leefbaarheid en duurzaamheid.

Wat wil Den Bosch bereiken voor de inwoners en de stad? Wat voegt toerisme hieraan toe? Hoe komen de lusten alle inwoners ten goede? Dit is in de visie genoemd, maar hoe wordt dit bereikt? Dat is niet uitgewerkt in de visie. Of wil Den Bosch iets anders bereiken voor haar inwoners? En wat is de prijs die hiervoor betaald wordt? Hoeveel toerisme is schadelijk voor de inwoners en hoe wordt dat voorkomen? Dat zouden de eerste vragen moeten zijn bij een toeristische visie. De duurzaamheid moet worden meegenomen in de toeristische visie. Deze wordt ook genoemd en dit moet worden doorgerekend in de plannen. 2

Duurzaam gedrag van de bezoekers dient gestimuleerd te worden. Er zouden randvoorwaarden gesteld moeten worden zodat negatieve effecten van toeristische activiteiten beperkt blijven. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) weet dat veel Bosschenaren in de toeristische sector werken. De binnenstad is een grote werkgever maar ook een grote woonwijk. De historische binnenstad wordt door 88% van de inwoners genoemd als aanrader in Den Bosch. Zal het dan gaan lukken om de toeristen te spreiden? De visie gaat vooral uit van meer maar waarom die hang naar meer toeristen? Is deze visie niet een stap te ver? Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) is enthousiast over en trots op de aantrekkingskracht van deze gemeente op toeristen. Zij hecht er veel waarde aan dat naar bewoners geluisterd wordt. De Bossche identiteit en kwaliteit als vertrekpunt: dat wil zij heel graag, echter, met de kanttekening dat onderzocht moet worden hoe reëel dit is voor de toekomst. Blijft Den Bosch de pijlen daarop richten of wordt op minder of andere pijlers gericht, gelet op de snel veranderende maatschappij? Het woongenot en de kans om mee te blijven doen door de Bosschenaren moet steeds voorop blijven staan. Bewoners laten profiteren van het toerisme is een mooi streven, maar zij hoort ook van bewoners dat zij door de groei de eigen stad niet meer in kunnen. In buitenwijken is niets te doen voor de jeugd.

Zij noemt twee grote evenementen: 11-11 en carnaval. Eigen inwoners voelen zich buitengesloten en kunnen de eigen stad niet meer in. Zij zijn bang in de verdrukking te komen. Daarbij zijn er veel extra kosten verbonden aan die feesten, wie draait daarvoor op en wie profiteert daar het meest van? Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat de leefbaarheid van de stad voor haar vooropstaat. Die mag niet verstoord worden door massatoerisme. De toegankelijkheid van de stad voor iedereen vindt zij heel belangrijk. De balans tussen toerisme en leefbaarheid voor de inwoners moet gevonden worden. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat er veel overschrijdende draagvlakken liggen tussen de economische en toeristische visie. Deze twee hebben veel met elkaar te maken. Hij zal zijn visie geven op speerpunten als kiezen voor senioren, spreiding van evenementen, Eindhoven Airport, bereikbaarheid, fietshoofdstad van Nederland, een fietstransferium en werkgelegenheid op de juiste locatie. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) heeft geen duidelijke visie kunnen ontdekken. Het moet alleen maar meer en grootser in Den Bosch, maar de eigen inwoners mogen daar geen hinder of overlast van ondervinden. Dat is een tegenstrijdige uitspraak.

Hoe kun je inzetten op groter en grootst als de toerist straks niet eens fatsoenlijk zijn hotel kan bereiken? Bij cultuurhistorie wordt gesproken over de linie van 1629. Begrijpelijk, maar wat zij niet begrijpt is dat het evenement Maritiem is weggesaneerd terwijl dat juist veel toeristen naar de stad trok. Hetzelfde geldt voor het Winterparadijs. Cultuur komt er bekaaid vanaf in deze visie. Zij is dus gematigd positief. Tot hoever wil de wethouder gaan met het aantrekken van toerisme? Wat als het wel te veel wordt, is er dan een plan B? Zij wil een amendement voorbereiden dat door partijen gezamenlijk is geschreven. De heer Verbruggen (D66) vindt het goed dat er nu een visie ligt. Over toerisme is veel te zeggen en er zijn ook veel zorgen over. Er moet voor gezorgd worden dat er geen situatie als in Amsterdam komt. Toerisme moet bijdragen aan de welvaart van de inwoners. Er moet dus oog zijn voor de zorgen van de bewoners met name in de binnenstad. Spreiding van evenementen en voorzieningen over de wijken en dorpen is van groot belang. Anderzijds biedt toerisme ook kansen, door het organiseren van diverse activiteiten. Het is zoeken naar de balans tussen lusten en lasten. Het is van belang na het vaststellen van deze visie niet achterover te leunen.

Hij kijkt uit naar de twee ankerpunten, waarbij wordt stilgestaan bij het moment dat Den Bosch stadsrechten kreeg en de rechten werden ingeperkt na het beleg van 1621. De heer Van Hasselt (SP) zegt dat in deze visie de zoektocht naar een balans tussen de inwoners en de voordelen van toerisme opvalt. Dat is een goed uitgangspunt maar is deze balans wel te vereenzelvigen met de doelstelling van toeristische groei? De gemeente heeft bezoekers veel te bieden en dat moet gekoesterd worden. De gemeente is rijk aan cultuur, natuur en historisch erfgoed. De aantrekkingskracht is groot, maar met de groei van toerisme groeien ook de uitdagingen. De diversiteit en het nut van het winkelaanbod moet gewaarborgd 3

worden, zodat de gemeente niet overspoeld wordt door toeristische winkels of stroopwafelwinkeltjes. Het bourgondische karakter moet juist behouden blijven. De leefbaarheid in de binnenstad mag niet verder onder druk komen te staan. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat met deze visie een prachtige kans ligt om niet alleen de binnenstad maar ook de wijken, dorpen en het buitengebied te laten profiteren van de toenemende aantrekkingskracht van de stad. Het is van belang die groei te spreiden over de hele gemeente. In de visie wordt bekeken hoe toerisme de leefbaarheid kan versterken en er liggen volop kansen op het gebied van natuur, recreatie en natuurhistorisch erfgoed. Die kansen moeten worden benut. Hij brengt in tweede termijn een aantal suggesties in. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat dit de eerste toeristische visie is van Den Bosch. Het is een vertrekpunt, niet de eindhalte. Het is de basis van verdere uitwerking en het daaruit voortkomend opstellen van een actieplan. Hij roept op om met andere partijen in de stad tot een verdere uitwerking te komen waar iedereen aan bijdraagt. Zo wordt het een actieplan van iedereen met een groot draagvlak, van ondernemers, bewoners etc. De heer Van Griensven (PVV) is trots op het erfgoed in Den Bosch, maar het buitengebied komt er bekaaid vanaf.

Waarom wordt er alleen gekeken naar kansen en niet naar het creëren van kansen? Er zou meer ingezet kunnen worden op activiteiten buiten de binnenstad. Campings zijn in Den Bosch wel erg dun gezaaid. Steunt het college initiatieven van boeren om campings te ontwikkelen? Hotels worden regelmatig als azc gebruikt en kunnen dus niet door bezoekers gebruikt worden. Wat heeft dit voor gevolgen voor de bezoekersdruk op andere locaties? Er moet goed gehandhaafd worden zodat racen met bijvoorbeeld fatbikes en geluidsoverlast direct aangepakt worden. Reactie college Wethouder Van der Sloot zegt dat dit inderdaad de eerste keer is dat Den Bosch een toeristische visie neerlegt. Den Bosch wil zich het toerisme als stad niet laten overkomen, want er is groei van toerisme en daar moet een visie op zijn om goede keuzes te kunnen maken. Het is makkelijk om de deuren open te zetten, maar de vraag is hoe dit op een goede manier kan gebeuren zodat iedereen ervan meeprofiteert. Van fiets- en wandelroutes kunnen bewoners ook profiteren. Als ingezet wordt op meerdaags toerisme kunnen mensen ook naar de regiogemeenten, dat betekent een mooie wisselwerking. Uitgangspunt is niet per se groei van toerisme maar het op een goede manier het groeiende aantal bezoekers op het juiste moment op de juiste plek hebben.

Zij is benieuwd naar de tweede termijn van de commissie waarin een aantal zaken verdiept wordt. Eigen bewoners en de balans zijn twee kernwoorden die het college in de verdere uitwerking meeneemt. Het college stelt de visie vast en vervolgens wordt met ondernemers en de regio bekeken hoe het programma zo sterk mogelijk gemaakt kan worden. Het budget voor toerisme is € 86.000 per jaar, dus dit moet ook echt samen met anderen opgepakt worden. Spreiding over de stad heeft zij gehoord en dat zal zeker meegenomen worden. Het college zal zeker niet achteroverleunen nadat de visie is vastgesteld. Er komt een actieplan. Tweede termijn De heer Van Hasselt (SP) zegt dat de leefbaarheid in de binnenstad niet verder onder druk mag komen te staan. Bedrijven als Airbnb en Booking.com mogen niet de dienst gaan uitmaken in de stad. Hij pleit voor spreiding van toerisme want de gemeente is meer dan alleen de binnenstad, maar hoe komen de reizigers op al die mooie plekken? Daarbij moet gekeken worden naar een kwalitatieve verbetering van het ov-net en de aansluitingen, wandel- en fietspaden, een goed bereikbaar station op de Maasboulevard.

Daarnaast valt hij weer over de categorisering van de bezoekers; wat zijn kwalitatieve verblijfbezoekers nu eigenlijk? Heeft dat te maken met de dikte van de beurs? Zijn er dan ook bezoekers van lage kwaliteit? Als inclusieve stad zou dit onderscheid niet gemaakt mogen worden. Den Bosch heeft een natuurlijke aanzuigende werking. Waarom moet zoveel uitgegeven worden aan citymarketing? De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat er geen meer of minder kwalitatieve bezoekers zijn, maar hij heeft het zo gelezen dat een kwalitatieve toerist die meer dagen blijft minder het bekende sprinkhaneneffect met zich meeneemt en de pizzapunten en kaaswinkels opschrikken, waardoor uiteindelijk roofbouw op de stad wordt gepleegd. Is dat niet het verschil 4

tussen meer en minder kwalitatief? De heer Van Hasselt (SP) is benieuwd naar de reactie van het college op die term. Als de strategie is meer in te zetten op meerdaags bezoek dan zou die uitgewerkt kunnen worden, maar Den Bosch zal onvermijdelijk dagjesmensen aantrekken. De stad heeft veel te bieden voor alle categorieën mensen die de stad bezoeken. Hij vindt die categorisering niet nodig. Kan het geld voor citymarketing niet aan belangrijkere zaken besteed worden? Er is voldoende grip nodig op toerisme in en rond Den Bosch. De gemeente moet duidelijk de regie pakken om een gastvrije en inclusieve stad te blijven. De heer Altenburg-Collin (VVD) vindt het goed dat ingezet wordt op meerdaags verblijf. Het is van belang dat de overnachtingsmogelijkheden in de gemeente worden uitgebreid middels hotels, campings en vakantiehuizen. De stad moet ook toegankelijk zijn voor mensen met een kleinere beurs. Is het mogelijk het verblijf in vakantiehuisjes minder te belasten? De VVD heeft hier eerder in een motie om gevraagd. De heer Peters (PvdA) denkt dat niet de toeristenbelasting het probleem is, maar te weinig betaalbare accommodaties in Den Bosch. De heer Altenburg-Collin (VVD) is het daarmee eens, maar dat is niet de taak van de gemeente. De enige knop waar de gemeente aan kan draaien is de toeristenbelasting.

De heer Peters (PvdA) leest in de visie over meerdaagse evenementen en verschillende accommodaties worden genoemd. Zou juist niet in de visie opgenomen moeten worden dat de gemeente bijvoorbeeld hostels stimuleert? Dat is ook de oproep die de heer Altenburg-Collin (VVD) hier doet. Er is veel aandacht voor de economische waarde van toerisme, ook de VVD vindt dat belangrijk. Er moet ook voldoende aandacht zijn voor de leefbaarheid in de binnenstad en andere kwetsbare gebieden in de stad. De uitdaging blijft een goede balans te vinden hierin. Hoe gaat het college die balans waarborgen? En wanneer is er sprake van balans? Niet elke inbreng zal gerealiseerd kunnen worden, maar hij roept op bewoners nog meer te betrekken bij het beleid en de uitvoering ervan. Hetzelfde geldt voor ondernemers, want die zijn hier niet in meegenomen. Ondernemers hadden vast ook het zakelijk toerisme genoemd, onderschat dat ook niet. Het draagvlak zou zeker groter zijn geweest en een breed draagvlak voor de visie is essentieel. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vindt het ook jammer dat bijvoorbeeld de hotelbranche niet aan tafel zat. Hoe kijkt de VVD in dat verband aan tegen de band met Eindhoven en Den Bosch als congres-/hotelstad? De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat ook daar de samenwerking in gezocht kan worden.

Er is al overlap met Eindhoven en Eindhoven kan het niet meer alleen bolwerken. Dat geldt voor woningbouw maar ook voor congressen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat het zakelijk toerisme maar mondjesmaat hierin staat. Hoe zou dit een belangrijkere plek in de visie kunnen krijgen? De heer Altenburg-Collin (VVD) juicht dat van harte toe. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat ongeveer 5400 burgers input hebben geleverd evenals 23 bij de stad betrokken partijen, dat is een mooi aantal. De betrokken burgers en stakeholders moeten na vandaag betrokken blijven bij de plannen, want het succes van dit beleid wordt mede bepaald door samenwerking. Het is goed Den Bosch als toeristische trekpleister en het meerdaags toerisme te versterken. De waardering van de stad met 5,2 miljoen toeristen is erg hoog, met een herhaalbezoek van 93%. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) merkt op dat belangenverenigingen niet als een van de stakeholders zijn meegenomen. Gelukkig is iedereen erg trots op de stad volgens de enquête, maar is dat waar deze visie om vraagt? Of wordt ook de afweging gemaakt hoe de bewoner 5

hierin staat? De heer Ploegmakers (CDA) pleit ervoor dat bij de verdere uitwerking van de plannen de partijen die van belang zijn betrokken worden. Hij roept het college daartoe op. Ten aanzien van de 93% continuering zegt hij dat een dergelijk bezoek meer moet zijn dan ‘houdoe en bedankt’. Daar achteraan zou gezegd moeten worden: wij zien u graag terug. Er moet volop ingezet worden op spreiding in tijd en plaats. Ga met de partners in Den Bosch in gesprek om Den Bosch als congresstad beter te positioneren en versterken. De evenementenlocaties worden ook verspreid over de stad. Ga eens praten met natuurorganisaties en de agrarische sector om te kijken hoe dit verder versterkt kan worden. Bij het stimuleren van meerdaags toerisme moet ook gezorgd worden voor betaalbare accommodaties. De hele markt moet bediend worden, niet alleen de bovenkant. De heer Romijn (PvdD) is blij met de natuur in en rond de binnenstad. Wel maakt hij zich zorgen over de draagkracht van deze natuur. De weinig kwetsbare natuur binnen de gemeente moet verschoond blijven van evenementen. Er zijn nog geen natuurorganisaties betrokken bij de visie en dat is essentieel voor het vervolg. Bezoekers moeten gestimuleerd worden zoveel mogelijk gebruik te maken van ov. Mensen die afhankelijk zijn van van-deur-tot-deurvervoer moeten op een duurzame manier worden bediend.

Er moet oog zijn voor de bewoners van de binnenstad. Inzet moet zijn dat de druk op de binnenstad wordt verlaagd. De overlast moet beter in kaart worden gebracht en de bewoners dienen actief ondersteund te worden. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) denkt dat partijen het unaniem eens zijn over spreiding over de stad. Hoe wordt gedacht over meer spreiding door het jaar heen om de druk van de zomer af te halen, zodat er ook in de winter wat te beleven is? De heer Romijn (PvdD) denkt dat dat een goed punt is. Hij heeft gesproken met bewoners over wanneer zij overlast ervaren. Dat is met name tijdens carnaval en die overlast zal niet op korte termijn opgelost zijn. Ook is gesproken over overlast vanaf woensdag- of donderdagavond en daar zou de gemeente op kunnen handhaven of de horeca stimuleren daar iets aan te doen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat het merendeel van de evenementen in de zomer plaatsvindt. Wat wordt bedoeld met een betere spreiding over het jaar? De heer Romijn (PvdD) denkt ook dat dat lastig is. De heer Altenburg-Collin (VVD) vraagt waar de heer Romijn aan denkt bij het tegemoetkomen van bewoners. De heer Romijn (PvdD) noemt als voorbeeld een man die schade aan zijn voordeur had of van mensen die daar urineren of overgeven.

Als dat regelmatig voorkomt dan zou daar op gehandhaafd moeten worden of met een ondernemer naar een oplossing gezocht worden als zijn bezoekers dat doen. Dialoog is het sleutelwoord en dat lijkt te ontbreken. De heer Ploegmakers (CDA) hoort de heer Romijn spreken over het horecabezoek maar het gaat nu over de toeristische visie. Is het toerisme te verbinden aan dat stukje overlast? De heer Romijn (PvdD) meent dat het bezoek aan horecagelegenheden in het centrum ook als toerisme wordt gezien. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) heeft nooit last van overlast gehad toen zij in dat gebied woonde, al werd er ook wel eens tegen haar voordeur geplast. De heer Romijn (PvdD) weet dat deze emoties leven bij de inwoners en het is te kort door de bocht door te zeggen dat zij maar niet in de binnenstad hadden moeten gaan wonen of dit is geen toerisme. De gemeente is verplicht dit signaal serieus te nemen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) denkt dat het goed is eerlijk te blijven naar de inwoners en dat is niet dat toerisme vanuit de Maaspoort komt. Toeristen veroorzaken dat soort overlast niet. Containers worden nu eenmaal vroeg opgehaald in de stad. Overlast adresseren 6

is één, maar hoe verhoudt zich dat tot de keuzes die in deze visie gemaakt worden? En wanneer heeft dat effect op het reduceren van de overlast? De heer Romijn (PvdD) zegt dat het ook de bevoorrading is die ’s morgens vroeg begint. Uitbreiding van toerisme betekent waarschijnlijk ook uitbreiding van de horeca en de toename van bedrijvigheid. Het is het totaalbeeld. In de binnenstad wonen ook mensen dus ook zij zullen gehoord en gezien moeten worden. Faciliteer cultuur, kunst, creativiteit door het ontwikkelen en stimuleren van broedplaatsen en culturele hubs buiten de binnenstad. Om meer diversiteit onder de bezoekers te stimuleren, zou de low cost overnachtingsmogelijkheid ontwikkeld moeten worden zodat het ook voor jongeren aantrekkelijk wordt. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) heeft voorstellen om de dorpen en wijken meer te laten profiteren van het groeiend toerisme in Den Bosch. Hoe denkt het college over actieplannen per wijk en dorp, dus maatwerk? Er moet gezorgd worden voor actieve inspraak van bewoners en voor plannen die draagvlak hebben onder de bevolking. Hij noemt verbetering en inzet op infrastructuur, de bereikbaarheid. Ook heeft hij suggesties omtrent het uitbreiden van evenementenlocaties. Toerisme moet breed gespreid worden zodat iedereen ervan kan profiteren.

De heer Peters (PvdA) zegt dat de inzet van de PvdA is het toerisme in de stad versterken terwijl er oog blijft voor de leefbaarheid. Hij heeft hier ideeën voor. Den Bosch loopt mijlenver achter op omringende steden voor wat betreft het aantrekken van jongeren. Een meerdaags verblijf voor jongeren en mensen met een kleine portemonnee is niet aantrekkelijk door een gebrek aan betaalbare plekken om te overnachten. Waar zijn de budgethotels, de hostels? Dergelijke accommodaties zijn ook wenselijker vanuit ruimtelijk perspectief want daarmee huisvest je meer bezoekers op een kleiner oppervlak. De ruimte is schaars in het centrum en die zou zoveel mogelijk voor woningbouw gebruikt moeten worden. Er moet voor gewaakt worden dat bestaande woningen te veel Airbnb worden. Gelukkig kent Den Bosch op dat gebied al strenge regelgeving, maar er zijn ook signalen dat bewoners die regels weten te omzeilen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) denkt dat als de binnenstad voor woningbouw is en liever geen Airbnb, er dan alleen maar meer schaarste wordt gecreëerd. De plekken die overblijven, zullen duurder worden maar vervolgens is er ook de wens hostels te realiseren. De heer Peters (PvdA) denkt dat hostels en budgethotels ook net buiten het centrum gerealiseerd kunnen worden.

De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat mensen die in een hostel verblijven juist geen auto hebben meegenomen en daarom graag in het centrum zitten. De heer Peters (PvdA) denkt dat hostels ook rondom het centrum kunnen komen en een kwartier naar het centrum kan worden gelopen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat Airbnb juist ook een oplossing kan zijn voor iemand die niet een duur hotel wil boeken. De heer Peters (PvdA) zegt dat Airbnb vaak een ruimte is die als woning is ingericht en die is er niet om permanent toeristen in te laten verblijven. Zet dus liever in op budgethotels en hostels in plaats van bestaande woningen losweken uit de woningvoorraad voor toeristen. De heer Verbruggen (D66) vraagt of er ook andere knoppen zouden zijn om ondernemers te enthousiasmeren om goedkope plekken te realiseren. De heer Peters (PvdA) zegt dat daar partners voor nodig zijn want de gemeente kan dit niet zelf. Het is in ieder geval goed daarvoor open te staan. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt waar een hostel dan zou moeten komen. De heer Peters (PvdA) antwoordt dat het hier om een visie gaat dus dat kan hij nog niet 7

concreet zeggen. Wel wil hij meegeven om op zoek te gaan naar locaties. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat langs de snelweg een prima locatie is maar middenin Kruiskamp of de Maaspoort is een ander verhaal. De heer Peters (PvdA) denkt op loopafstand van het centrum, maar over een concrete locatie moet nagedacht worden. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) wil de wijken beschermen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoorde de heer Peters in eerste termijn zeggen dat hij zich afvroeg of er wel groei moest zijn en nu spreekt hij over budgethotels en jongeren rondom de binnenstad. De heer Peters (PvdA) staat niet negatief tegenover groei maar dat moet wel slim gebeuren. Jongeren zullen naar andere plekken gaan dan de toeristen die nu de stad bezoeken zoals de Tramkade en dat zorgt ook voor meer spreiding. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) meent dat de Tramkade ook binnenstad is. Hoe kan spreiding gerealiseerd worden? De heer Peters (PvdA) zegt dat Den Bosch nog lang geen Venetië is maar is niet pertinent tegen groei van toerisme. Als dat wordt aangepakt, moet gekeken worden naar een betere spreiding. De heer Van Hasselt (SP) heeft een aantal voorstellen voor goedkope hostels en hotels. Zou bij de Tramkade of aan de andere kant van het spoor een goede locatie zijn? Daarmee zou voorkomen kunnen worden dat daar alleen maar dure appartementen komen.

De heer Peters (PvdA) wil nu alleen aangeven wat er ontbreekt in de stad en tijdens de uitvoering kan naar locaties worden gekeken. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat de heer Peters zelf de Tramkade noemde. Is dat een optie of moet daar woningbouw komen? De heer Peters (PvdA) heeft niet gezegd dat daar per se een hostel moet komen, maar jongeren zullen naar verschillende plekken gaan zoals de Tramkade. Volgens handhaving wordt geprobeerd de regels omtrent Airbnb te omzeilen; de gemeente moet daar alert op zijn. Er is een slimme koppeling te maken tussen toerisme en de Bossche Pas. Veel steden kennen een toeristenpas en op termijn zou een toeristenversie van de Bossche Pas geïntroduceerd kunnen worden. Die pas leidt toeristen tevens naar de verborgen parels in de gemeente. Dat zorgt voor een betere spreiding in de stad. De heer Verbruggen (D66) zegt dat deze discussie om de Bossche Pas uiteindelijk uit te breiden al in een andere commissie gevoerd is. Dat scheelt weer een motie. De heer Peters (PvdA) wil nieuwe groepen bezoekers aantrekken en een toename van toerisme mag niet voor een nog grotere woningnood zorgen. Gezorgd moet worden voor een bruisende, leefbare stad zonder dat de inwoners de noodzaak voelen om toeristen te verjagen. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) heeft nog geen antwoord gehad van het college op haar vraag over een plan B.

Heeft de wethouder erover gedacht om De Blauwe Engelen bij de visie te betrekken omdat zij al rondom Den Bosch bezig zijn? Het busje rond het centrum kan wellicht uitgebreid worden naar andere wijken en naar dorpen. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) hoort een aantal partijen die terughoudend zijn om het toerisme te stimuleren. In hoeverre gaan inwoners profiteren van het toerisme en hoe wordt dit verder uitgewerkt? Betekent dat profiteren individuele of gemeentelijke inkomsten? Of gaat het om meer dan financieel gewin? Ondernemers gaan voor economische groei maar hebben de inwoners daar ook behoefte aan? Voor meer levendigheid in de stad is het goed meer jongeren 8

aan te trekken en als er de wens voor een hostel is, moeten activiteiten voor jongeren juist verbreed worden. Wat is het doel dat bereikt moet worden? Duurzaamheid is van belang en voorkomen moet worden dat de toeristische activiteiten gecompenseerd moeten worden. Initiatieven zoals de inzet van pendelbussen naar toeristische locaties in de stad en korting voor mensen die met het ov naar de stad zijn gekomen, kunnen hiervan een onderdeel zijn. De huidige wensen en beperkingen geven nog geen concrete richting op deze twee onderwerpen en zij beraadt zich op een motie. Zij treedt daarin graag samen met andere partijen op. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt ten aanzien van het woord profiteren waarom je dat zou willen vernauwen. Het is juist mooi dat breed te dragen in de visie. De ene keer zal de ondernemer en de andere keer de bewoner profiteren van een initiatief. Moet dat allemaal worden beschreven? Hij wil dat vrij laten. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) denkt dat de raad goede keuzes moet maken en een duidelijke visie moet neerleggen over wat de gemeente voor stad wil zijn. Dat gezamenlijke beeld moet er eerst zijn voordat er overeenkomst gevonden kan worden in de verschillende plannen.

De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt zich af of het van GroenLinks ook een en/enverhaal kan worden of moeten er keuzes gemaakt worden? Van mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) mag het een en/en-verhaal worden zolang zaken niet conflicteren. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) is benieuwd naar hoe GroenLinks de balans definieert. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) heeft eerder aangegeven dat leefbaarheid van groot belang is. Er moet naar de inwoners geluisterd worden: wat hebben zij nodig. Van daaruit kan bedacht worden hoe het in de stad zodanig georganiseerd kan worden dat de inwoners niet in het gedrang komen. De inwoners dienen dit met de ambtenaren te definiëren. Daarnaast is duurzaamheid van belang dus geen extra CO2-uitstoot. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vraagt of dat het inzetten op meer meerdaags toerisme betekent. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) zegt dat in het bestuursakkoord staat meer meerdaags toerisme, maar de vraag is hoe dat gerealiseerd gaat worden en welke visie de raad heeft om dat te realiseren. Dat kan op verschillende manieren. Groei is niet per definitie een betere kwaliteit van leven voor de inwoners. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) denkt niet dat meer meerdaags toerisme altijd leidt tot meer CO2-uitstoot. Geprobeerd kan worden bezoekers zo min mogelijk CO 2 te laten verbruiken.

Door meer toerisme zal er alleen maar meer CO2 komen. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) denkt dat er ook bezoekers zijn die voor een wandeling komen. De gemeente moet hier keuzes in maken en proberen gedrag te sturen. Mensen die duurzame keuzes maken, zouden ook beloond moeten worden. De heer Verbruggen (D66) hoort dat het erg over een financiële beloning gaat en financieel profiteren van toerisme. Als fietspaden er goed bij liggen dankzij toerisme dan profiteren ook de bewoners daarvan. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) is het ermee eens dat financieel gewin niet slecht is. Meer toeristenbelasting kan, maar duurzaamheid is breder dan het aanleggen van fietspaden. Het is zonde als de stad haar best doet minder afval te creëren en tegelijkertijd door het aantrekken van meer toerisme een deel van dat goede werk teniet wordt gedaan. De heer Verbruggen (D66) vraagt GroenLinks of dat binnen de programmalijnen past, zoals kwalitatieve verblijfsbezoeker en toeristen dichtbij. 9

Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) denkt dat het zeker past in de hoofdlijnen die in de wensen en bedenkingen staan. Het is van belang dat dit in de visie verder geconcretiseerd wordt. De heer Verbruggen (D66) vraagt hoe GroenLinks dat concreet wil maken in de visie. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) noemt als voorbeeld een korting voor mensen die op een duurzame manier naar de stad komen of de inzet van pendelbussen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat het niet nieuw is dat Den Bosch meer meerdaags toerisme wil. Daar moet op ingezet worden de komende jaren. De noodzakelijke bedden zijn er onvoldoende, zeker als ook op zakelijk toerisme wordt ingezet. De heer Van Griensven (PVV) merkt op dat die bedden dus niet aan asielzoekers besteed moeten worden maar aan toeristen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) wil hier niet het azc-debat overdoen. Het is een realiteit dat hotels een businessmodel zien in een azc en dat zakelijke bedden kost die hard nodig zijn. Ook hij vindt dat geen wenselijke ontwikkeling, al was hij niet tegen het azc maar twee is wat veel. Er moet ook ruimhartig aan de slag worden gegaan met vergunningverlening aan kleinere hotelondernemers. De heer Verbruggen (D66) zegt dat de toeristenvisie raakt aan veel gebieden. Voldoende overnachtingsplekken is belangrijk, maar deze discussie past misschien beter bij de hotelvisie.

De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) ziet een toerismevisie niet los van een hotelbed. De heer Romijn (PvdD) zegt dat het hoteloverleg alleen bij de eerste ronde was betrokken en daarna niet meer. Hij heeft echter ook begrepen dat er maar één ronde is geweest. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) ziet deze er helemaal niet op staan. De heer Romijn (PvdD) vraagt welke stappen er na dat hoteloverleg zijn genomen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) hecht veel waarde aan de bijdragen van bewoners en ondernemers. De vertegenwoordigster van het hoteloverleg noemde expliciet het niet aanwezig zijn van het hoteloverleg in het vervolg. Dat vindt hij een gemiste kans. De heer Peters (PvdA) vraagt of er vooral meer bedden voor zakelijke contacten moeten komen. Dat betekent wel wat luxere accommodaties, terwijl juist ingezet zou moeten worden op jongeren en mensen met een kleinere portemonnee. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) staat daar niet zo om te juichen. Hij kent ook veel jongeren die een maand naar Thailand gaan en dan een maand hun huis in de verhuur doen. Daar is hij niet op tegen, daar moet een balans in bewaakt worden en dat dient netjes aangemeld te worden. Bij veel hostels zullen ook zaken met pizzapunten en döner komen, dus het is de vraag of dat een kwaliteitsimpuls is voor de omgeving.

De heer Peters (PvdA) meent dat iedereen Den Bosch zou moeten kunnen bezoeken dus ook jongeren en mensen met een kleinere portemonnee. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) is niet tegen een divers publiek. De vraag is wel wat de rol van de gemeente daarin is. Jongere ondernemers moeten kansen krijgen want daar komen jongeren op af. Daar komen vervolgens weer jonge ondernemers op af. De heer Peters (PvdA) zegt dat de heer Kagie tegelijkertijd ook meer wil inzetten op zakelijke bedden. Dan zou ook ingezet kunnen worden op juist meer betaalbare locaties. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat het altijd moeilijk is in hoeverre je als lokale overheid kan faciliteren in het creëren van ondernemerschap. Hij roept op tot meer 10

bedden en daarvoor moet in gesprek worden gegaan met die branche. De heer Romijn (PvdD) zegt dat dit toch een beetje neigt naar een voorkeur voor toeristen die wat meer geld uitgeven en jongeren gaan maar naar Eindhoven. Zo ziet de heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) het absoluut niet. Creëer een omgeving waar je als ondernemer terecht kan voor alle leeftijden en alle diversiteiten. Dan zal er ook een hostel openen. De vraag is wel waar de rol van de gemeente ligt. Die ligt in het faciliteren van ondernemerschap. Als er behoefte is aan goedkope bedden dan zullen die er ook komen mits de gemeente dat vestigingsklimaat creëert. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) merkt op dat de grens dus gewoon leefbaarheid is. Inderdaad, zegt de heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch). Er wordt niets uitgesloten maar de leefbaarheid wordt bewaakt en ondernemerschap wordt uitgenodigd door laagdrempeligheid. Spreiding is belangrijk. Hij noemt het bourgondisch ontmoeten door het jaar heen. Bekeken moet worden of een evenement dat het in de zomer goed doet op een ander moment kan worden gehouden. De balans wordt daarmee beter bewaakt voor bewoners die ook last kunnen hebben van een toename van toerisme. Met een binnenstad als motor zal de spreiding nog bewerkstelligd moeten worden.

Het is belangrijk te kijken wat al eerder in dit huis aan visies is opgesteld, zoals de brede binnenstad en bekende sfeergebieden, het gebiedspaspoort 2021. Er zijn veel overeenkomsten met deze visie en hoe wordt ervoor gezorgd dat daar een vervolg aan wordt gegeven, in plaats van alleen een mooi papieren stuk produceren. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat toerisme in Den Bosch samenhangt met een economische boost, winkelen, museumbezoek en cultuurhistorie. Dit komt samen in de genoemde kansen voor het centrum. Meer toerisme in de stad betekent ook meer druk op de faciliteiten, meer aanvoer van auto’s, het ov en fietsvervoer, maar het is ook een woonwijk. De overige plannen over bijvoorbeeld het autoluw maken van de binnenstad kunnen leiden tot problemen. Deze visie moet niet op zichzelf gaan staan om de leefbaarheid en bereikbaarheid van de stad te kunnen blijven waarborgen, ook vanwege het beperkte budget voor toerisme. Meer meerdaagse bezoekers kan voor knelpunten in het centrum zorgen. Een verblijfsbezoeker is wel beter voor de lokale economie, ook in het kader van duurzaamheid want een verblijfsbezoeker creëert minder verkeersbewegingen dan dagtoeristen. Er moet ingezet worden op goede accommodaties, juist voor mensen met een kleinere portemonnee. Er moet verder ingezet worden op duurzame vervoersmiddelen.

Wijken en dorpen buiten het centrum worden geroemd om hun parken en natuur, met fiets- en wandelroutes en historische hotspots. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) verwijst naar zijn oproep om ondernemers te stimuleren juist in die gebieden activiteiten te ontplooien. Mevrouw Klerks (Volt) is het daarmee eens en daar moeten vooral de mensen in het buitengebied bij betrokken worden, zowel inwoners als ondernemers. In de visie wordt de hoop uitgesproken dat ook de buitenlandse toerist Den Bosch gaat ontdekken. Ook daar dienen de wijken, dorpen en buitengebieden bij betrokken te worden want de gemeente heeft veel te bieden en iedereen moet daarvan meeprofiteren. Zij sluit zich aan bij de voorstellen van Rosmalens Belang. Als aanjager van duurzaamheid en het bevorderen van natuur en biodiversiteit kan toerisme ook kansen opleveren zoals het natuurinclusief kamperen en biodiverse wandel- en fietstochten. De visie mag concreter. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) is blij dat er veel steun is voor het meerdaags verblijven en het verplaatsen van activiteiten en verblijf in de buitenwijken. Zij is voor het spreiden van evenementen, goed ov en het bereikbaar zijn van wijken en buitengebieden. Hoe kan de binnenstad leefbaar blijven voor bewoners als het toerisme groeit? Het betrekken van de inwoners bij deze visie is van groot belang.

Zij is nog wat huiverig voor het uitbreiden van toerisme vanwege de extra druk op de stad. Op het zakelijk toerisme komt zij bij de economische visie terug. Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat de visie weinig rekening houdt met de mobiliteit en wat dat inhoudt voor de inwoners van de stad. Zij noemt de bereikbaarheid met de auto en het 11

toegankelijk zijn van de stad voor ouderen en mindervaliden. Groeien is goed maar zij vraagt zich af wanneer de gemeente tevreden is. Is het niet zaak eerst de infrastructuur te verbeteren voordat ingezet wordt op groei van toerisme? Den Bosch is een goede uitvalsbasis voor cultuur en historie maar ook voor natuur. Samenwerken met omliggende gemeenten: Den Bosch heeft een mooie sterrenwacht en zoveel andere mooie plekken, maar weinig geld. Erfgoed van de provincie heeft van de Europese Commissie € 250.000 gekregen om de route van Van Gogh te gaan promoten. De basis van de maatschappij zijn de verenigingen. Het participatietraject moet zo breed mogelijk getrokken worden. Zakelijk toerisme is een goede basis om de toeristische visie uit te kunnen breiden. Hier is vaak gesproken over de kwaliteit van toerisme. Kan de wethouder daar een beeld van geven? De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat het succes van de historische binnenstad ook min of meer te danken is aan de inwoners. Tot de jaren tachtig was het niet zo normaal dat er mensen boven winkels wonen. Dat nu gezegd wordt: dan moeten mensen daar maar niet gaan wonen, is eigenlijk tegen het zere been. Het belang is groot dat mensen daar blijven wonen om de leefbaarheid te behouden. De vraag is of die groei wel echt wenselijk is.

Groei door te spreiden: hoe gaat dat gebeuren? Hij heeft er niet veel vertrouwen in dat de wijken kunnen concurreren met de Sint Jan. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat de Sint Jan inderdaad een toeristische trekpleister is, maar als de meerdaagse toerist naar de buitengebieden wordt getrokken dan wordt de druk van het centrum gehaald. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) is het daarmee eens, maar dat is allemaal in de marge. Als daarnaast gezegd wordt: we moeten groeien, dan lost dat weinig op. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat als dit kan helpen om de groei en druk in de binnenstad te verminderen, moet dan niet ingezet worden op meer spreiding? De heer Hoeben (De Bossche Groenen) is het ook daarmee eens maar als de ambitie is vooral te groeien dan blijft de druk op de binnenstad. Er is ook gesproken over spreiding in de tijd. Gelet op de kalender dan zit die echter al aardig vol. Het is niet voor niets dat andere tijden in het jaar minder populair zijn. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat het ook andersom kan zijn: in tijden dat hier minder gebeurt, komen bezoekers niet hiernaartoe. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat de ruimte op de evenementenkalender vooral bestaat uit perioden dat het logisch is dat er ruimte is (herfst, net na nieuwjaar, net na carnaval). Dat zal niet het grote verschil maken.

De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat er ongetwijfeld iets gepland staat eind november maar dat evenement zal niet de intensiteit hebben van een evenement in augustus. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoopt dat de heer Kagie met ondernemers komt die graag iets in de winter willen ondernemen. De heer Verbruggen (D66) zegt dat het ook over spreiding van voorzieningen gaat. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat het ook gaat over waar die toeristen naartoe gaan. Als 88% van de inwoners adviseert naar de historische binnenstad te gaan dan zullen alle toeristen naar dezelfde locatie gaan. De vraag is of de druk voldoende weggehaald wordt als je wilt groeien. De heer Van Hasselt (SP) denkt dat het goed is dat een museum uit het centrum vertrekt. Is het niet zo dat op dit moment weinig spreiding plaatsvindt omdat transportmogelijkheden bijvoorbeeld aan de Maas ontbreken? Daar zou meer op ingezet moeten worden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) is het ermee eens dat iets aan het ov moet worden gedaan. Eindhoven gaat nu onderzoeken of een lightrail de wijken zou kunnen verbinden. De 12

toplocaties liggen nu eenmaal in de binnenstad en er zijn al het hele jaar evenementen. Is het zo dat de groei vooropstaat en daarna wordt bekeken hoe die spreiding plaats moet vinden? Of moet het andersom zijn? De heer Verbruggen (D66) vraagt of de groei niet een feit is en het beter is met een visie die groei beter te sturen en spreiden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort D66 een pleidooi houden om te stoppen met citymarketing want het is een feit: bezoekers komen vanzelf deze kant op. Nee, het is goed Den Bosch te promoten maar op de succesvolle binnenstad moet Den Bosch zuinig zijn en de focus moet niet gelegd worden op alleen maar die groei. Eerst moet de Brede Bossche Binnenstad vorm gegeven worden. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat er nu nog geen sprake is van druk, dus deze visie komt op tijd. Wat bedoelt de heer Hoeben te zeggen? De heer Hoeben (De Bossche Groenen) meent dat eerst gekeken moet worden naar meer spreiden en als dat lukt, is er meer ruimte om meer toerisme in goede banen te lijnen. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) concludeert dat uiteindelijk iedereen hetzelfde wil. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) is het daar niet helemaal mee eens want de nadruk in de visie is nu meer toerisme en hij wil dat omdraaien. De heer Verbruggen (D66) vraagt wat de heer Hoeben dan concreet wil veranderen.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) wil eerst kijken of er meer gespreid kan worden. Als dat lukt, ontstaat er ruimte. Volgens de heer Verbruggen (D66) staat die ruimte ook in deze visie. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort vanavond de meeste partijen zeggen dat die groei prima is maar dat er dan wel meer spreiding moet komen. 10 op 1 is een prachtig cijfer en dat zou zo moeten blijven. Er zijn al ontevredenheden in de stad en dat moet eerst opgelost worden. De heer Altenburg-Collin (VVD) denkt dat de heer Hoeben realistisch moet zijn. Intussen wonen er 18 miljoen inwoners in Nederland. Wil de heer Hoeben op een pauzeknop drukken? Dat kan niet, het toerisme kan niet onderbroken worden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat inderdaad niet op een pauzeknop gedrukt kan worden, maar het gaat hier om een visie waarin gestreefd wordt naar meer groei door te kijken of er meer spreiding kan komen. De vraag is of het budget hiervoor nodig is. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of niet verder gekeken moet worden. Het Design Museum bijvoorbeeld, moet dat niet in Rosmalen komen? Op die manier kan ook spreiding plaatsvinden en de binnenstad ontzien worden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat inderdaad geografisch meer gespreid kan worden. Het Design Museum op een andere plek neerzetten, kan ook. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat al veel besproken is.

Welke doelgroep wordt gekozen? Hij stelt voor te kiezen voor senioren. Den Bosch is geen studentenstad en hij wil niet al die jeugd hier hebben, met nog meer drukte in de stad. Er zijn ook geen pretparken voor kinderen. Den Bosch is een prachtige stad met mooie musea en mooie vaarroutes. Den Bosch moet zich richten op een wat oudere leeftijdsgroep die geniet van de stad en over het algemeen wat vroeger naar huis gaat. De heer Romijn (PvdD) zegt dat de jongeren in Den Bosch niet vergeten mogen worden.

13

De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) is het daarmee eens. In de wijken zouden een aantal keren per jaar leuke evenementen voor jongeren geregeld moeten worden. De heer Romijn (PvdD) zegt dat de gemiddelde leeftijd niet piepjong is als je op zaterdag door de stad loopt. Jongeren kunnen een enorme toevoeging zijn in de stad. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) denkt dat de stad er mooi uitziet en er veel te zien is. Oma’s zullen er ook met hun kleinkinderen komen. De heer Van Hasselt (SP) vraagt of de heer Pennings geen inclusieve stad wil. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) is voor iedere groep in de stad, maar als je alles probeert te verdelen heb je niets. Iedereen heeft het over de drukte in de stad. Breng mensen naar buiten; de oudere leeftijdsgroep doet dat, voor de jongeren is dat veel moeilijker. De heer Van Hasselt (SP) vindt de bijdrage van de heer Pennings een beetje denigrerend. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) is het daar niet mee eens. De jongere moet de kans krijgen iets te gaan doen maar jongeren gaan tegenwoordig naar festivals in België en andere steden. Afstanden zijn niet zo belangrijk meer. Moet Den Bosch jongeren naar de stad toe trekken? Hij denkt van niet. De heer Pennings zegt dat een goede verdeling van de evenementen belangrijk is. Maak een duidelijke visie per wijk. Den Bosch: fietshoofdstad van Nederland.

Door de elektrische fiets is het bereik veel groter geworden. Waarom wordt dit niet meer gepromoot, bijvoorbeeld door het maken van fietstransferiums in de buitenwijken? Daar zou ook een huurfiets gepakt kunnen worden. Zorg voor fietsenstallingen bij de transferiums. Snelfietspaden voor werkenden en recreatiefietspaden voor de recreanten; die moeten gescheiden worden. Op dit soort zaken moet de gemeente gaan richten. De heer Altenburg-Collin (VVD) vindt dat nu erg op detailniveau wordt gesproken. Er is al een fietsenstalling bij het transferium, waar fietsen gestald en geleend kunnen worden. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat als dat zo is dat niet duidelijk gecommuniceerd is. Waarom is er geen goede verbinding vanaf Eindhoven Airport? Daar zou met Eindhoven in gesprek gegaan moeten worden. Wethouder Van der Sloot vindt het mooi dat de aanwezigen ook kansen zien voor deze visie. Dat is wat zij ook wilde ophalen vandaag. Spreiding is een belangrijke pijler; dat zal verder in het actieprogramma opgepakt worden, tezamen met alle betrokken stakeholders zoals de ondernemers, de wijken, dorpen en wijkraden, de natuurorganisaties. Belangrijk hierbij is informatie: als bezoekers worden geïnformeerd dat er meer is dan alleen een prachtige parade dan gaan zij ook naar andere plekken toe. Bij het meerdaags verblijf hoort ook overnachten.

In deze visie is gemeld dat de hotelcapaciteit een vraagpunt is. Het college is bezig met een hotelen logiesonderzoek in de breedte. Bekeken wordt wat voor de verschillende doelgroepen nodig is. Als uit dat onderzoek blijkt dat er iets moet veranderen dan kan dat ook iets betekenen in het overnachtingenbeleid. Het is niet aan de gemeente om te zeggen: hier komt een vijfsterrenhotel en daar een hostel. In het overnachtingenbeleid kan daar wel naar gekeken worden. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) verwijst naar zijn pleidooi om het hoteloverleg ook voor het participatieproces uit te nodigen. Wethouder Van der Sloot zegt dat het hoteloverleg sowieso een vaste gesprekspartner is. Jaarlijks zit zij daarmee aan tafel. Zij zijn betrokken geweest bij de workshop en worden betrokken bij het vervolg. Voor de markt van het zakelijk verblijf zijn ook kansen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vraagt naar de reden waarom die bedden ontbreken, los van het azc. Wethouder Van der Sloot zegt dat dit in het hotelonderzoek naar voren zal komen en stelt voor dat af te wachten. De stakeholders werden en worden hierbij betrokken. Nu er een visie en 14

actieplan komt, kan ook gemonitord worden. Zodoende kan bekeken worden of het lukt om te spreiden en de toerist goede dagen bezorgd kan worden. Toerisme wordt in Den Bosch door vrijwilligers gedragen en dat is heel waardevol. 25% van de bezoekers op dit moment is tussen de 18 en 29 jaar, 25% is ook 60-plus Deze visie staat niet op zichzelf. Het is belangrijk dat dit samen met anderen wordt opgepakt. De heer Peters (PvdA) vraagt waarom de Bossche Pas in de toeristische visie ontbreekt. Wethouder Van der Sloot meent dat die pas er al is. In de volgende fase van die pas is deze ook voor bezoekers bedoeld. De heer Peters (PvdA) vraagt of bij het vaststellen van de visie ook de Bossche Pas wordt toegevoegd. Wethouder Van der Sloot zal de Bossche Pas in de uiteindelijke visie steviger neerzetten. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) pleit ervoor per wijk een actieplan op te stellen. Wethouder Van der Sloot vindt dat een goed idee, maar zij heeft ook het budget voor de toeristische visie genoemd. Zij wil bekijken hoe dit integraal opgepakt kan worden voordat een volgende fase wordt ingegaan. De heer Altenburg-Collin (VVD) herhaalt zijn vraag over de toeristenbelasting. Wethouder Van der Sloot zegt dat de raad eerder heeft gesproken over de toeristenbelasting en daar is een motie over aangenomen. Het college is daarmee aan de slag.

Dit najaar komt er een discussienotitie over de toeristenbelasting, met daarin de uitgangspunten van de raad. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of ook de BLB wordt betrokken in het vervolgproces. Hoe kijkt het college naar de toeristische druk zoals deze nu is geformuleerd? Wethouder Van der Sloot zegt dat BLB er zeker bij betrokken wordt. Er kan geen hek om de stad gezet worden. Er is een natuurlijke groei van toeristen en het is goed met deze visie in te zetten op spreiding, ook met de regio. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) leest in de visie dat het doel ook is om te blijven groeien. Is dat te zwaar aangezet? Of kan dat iets gematigder? Wethouder Van der Sloot zegt dat het juist de constatering is: er is een groei in het hele land. Daar wil de gemeente op een goede manier mee omgaan. Wel is de ambitie in te zetten op meerdaagse bezoekers. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) leest in een van de laatste pagina’s dat groei juist wel het doel is. Wordt dat nog aangepast? Wethouder Van der Sloot zegt dat als dit onduidelijk is het college dit kan aanpassen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat het zakelijk toerisme geen dominante plek heeft in deze visie. Wat is daarvan de reden? Wethouder Van der Sloot zegt dat in deze visie niet direct doelgroepen zijn genoemd. Als je wilt spreiden dan is dat een goede manier om te doen, juist ook voor het hotelwezen.

Dat komt er ook. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat hij wellicht met een motie komt om dat te verduidelijken. Het Economisch Perspectief Brede Binnenstad: er zijn delen van deze visie die lijken op dat perspectief. Het wordt tijd dit soort zaken te gaan realiseren. Wethouder Van der Sloot zegt dat er een actieplan gemaakt zal worden en de plannen moeten 15

op elkaar insteken. Het is daarom goed als punten herkend worden in andere visies. De economische visie komt straks aan de orde dus dan kan dit terugkomen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vraagt of er nog meetbare zaken in de visie terug gaan komen. Wethouder Van der Sloot zegt dat die in het actieplan terugkomen en dat wordt gemonitord. De heer Van Griensven (PVV) herhaalt zijn vraag over het creëren van meer hotspots in het buitengebied, in overleg met de bewoners aldaar, ten behoeve van de spreiding. Wethouder Van der Sloot denkt dat als er zich initiatieven voordoen in de Brede Stad met deze visie daar positiever op gereageerd kan worden. De voorzitter inventariseert hoe partijen over het voorstel denken. De heer Verbruggen (D66) is positief over het voorstel. De heer Altenburg-Collin (VVD) komt met een motie over meer ruimte voor ondernemers in de buitengebieden. De heer Romijn (PvdD) overweegt ook enkele moties. Mevrouw Klerks (Volt) is overwegend positief en haakt wellicht aan bij andere moties. De heer Van Hasselt (SP) neemt het voorstel mee terug in de fractie. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) overweegt een motie over het verder concretiseren van de leefbaarheid en duurzaamheiddoelstellingen. De heer Peters (PvdA) beraadt zich op een motie over meer inzet op betaalbare accommodaties.

Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) neemt het voorstel mee terug naar de fractie en zal bezien wat andere fracties ermee doen. Mevrouw Van den Wilgenberg (VOOR Den Bosch) wacht de diverse moties af. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zal in ieder geval met één motie komen maar wellicht met meer. Mevrouw Hernández (50PLUS) overweegt een motie met betrekking tot een goede bereikbaarheid en toegankelijkheid. De heer Van Griensven (PVV) zal waarschijnlijk meegaan met de motie van de VVD en wellicht ook met een motie over de hotels. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) denkt aan twee richtingen: het optimaliseren van de verblijfskwaliteit en het zakelijk toerisme. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) overweegt een motie en kijkt hierbij naar GroenLinks. De voorzitter schorst de vergadering. Schorsing De voorzitter heropent de vergadering en stelt voor eerst agendapunt 8 te behandelen en daarna de tweede visie van deze avond (agendapunt 7). De commissie gaat hiermee akkoord. 8.

Ontwikkelplan Innovatie Kwartier Den Bosch (IKDB) 16

De heer Romijn (PvdD) zegt dat als de gemeente deel wil nemen hieraan dan zou verwacht kunnen worden dat maatschappelijke wederkerigheid en duurzaamheid keiharde eisen zijn voor deelname. Dat is onvoldoende duidelijk. Wat schiet de gemiddelde inwoner van deze gemeente op met het voorzien van ondernemers van een bedrijfslocatie? De heer Altenburg-Collin (VVD) is zeer content met deze haalbaarheidsstudie. Dit gebied heeft de potentie een volwaardig IKDB te worden. Een combinatie van wonen en werken spreekt hem aan. Hiermee wordt het gebied ook ’s avonds levendig en leefbaar. Een differentiatie in sociale, midden- en hoge huur vindt hij een goed uitgangspunt. Om er te wonen, moet je ook studeren of werken. Het IKDB biedt hiermee een meerwaarde voor ondernemers, studenten en werknemers. Hij juicht de kruisbestuiving tussen onderwijs en startende ICT-bedrijven toe; er blijkt ook behoefte aan die kruisbestuiving. Hoe is de verdeling van de beschikbare ruimte? Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) staat positief tegenover dit ontwikkelplan en verwacht in te stemmen met het voorbereidingskrediet. Klimaat en duurzaamheid zouden voldoende aandacht moeten krijgen in de volgende fase van de planvorming op zowel de bouw van het IKDB als de inzet van faciliteiten voor het oplossen van klimaatproblemen.