2024-05-27 Commissie Bedrijvigheid vastgesteld

Commissie BEDRIJVIGHEID Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

27 mei 2024 Raadzaal

A.P.R.G.M. van Rosmalen mr. drs. R. van der Meer drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, B. El Amraoui, H.B. Bos, L.A.J. van Griensven, S.C. van Hasselt, W.B.G. Hoeben, mw. mr. drs. N.M.C. Huijbrechts RO CIA, M.P. Kagie, ing. J.N. Kieft, H.J.M. Kitslaar, mw. J.M. Klerks, mw. W.M. van de Leemput, R.F.E. van Oijen, REV H.W. Pennings, mr. S.J.M. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, P.J. Romijn, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, K.M. Vossen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg Ing. R.A.P. Geers, R.J.J. Geers, mr. M.A.B. van der Sloot, H.M.M. Vermin

Afwezig:

E.R.F. Esser, mw. W. de Groot MSc, mw. A. Hernández, J. Kouwenberg, mw. B.G.G. Mandemaker-van Hintum, mw. E. Samshuijzen, mw. C.K.J. Visscher

Verslaglegging:

DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en heet iedereen welkom. Vanavond wordt de voorjaarsnota besproken en daarom wijken de spelregels iets af van andere vergaderingen. Dat is te lezen in het spoorboekje. Bericht van verhindering is ontvangen van de heren Kouwenberg en de dames De Groot, Hernández en Mandemaker-van Hintum.

2.

Vaststellen van de agenda De wijziging gemeenschappelijke regeling Omgevingsdienst Brabant Noord (ODBN), agendapunt 6, en de zienswijze ontwerpprogrammabegroting 2025 Omgevingsdienst Brabant Noord (ODBN), agendapunt 7, worden als hamerstuk naar de raad doorgeleid. Agendapunt 8, Actualisatie Begroting 2024 en agendapunt 9, Voorjaarsnota 2025 worden in één keer behandeld. De vergadering wordt geëindigd met een rondvraag die is ingediend door de VVD.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 15 april 2024 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties De lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties worden ongewijzigd vastgesteld.

5.

Werkplanning De heer Verbruggen maakt een compliment voor de concrete agenda. Hij vindt dit erg positief.

Raadsvoorstellen 6.

Wijziging gemeenschappelijke regeling Omgevingsdienst Brabant Noord (ODBN) Dit agendapunt wordt als hamerstuk doorgeleid naar de raadsvergadering.

7.

Zienswijze ontwerpprogrammabegroting 2025 Omgevingsdienst Brabant Noord (ODBN) Dit agendapunt wordt als hamerstuk doorgeleid naar de raadsvergadering.

8. 9.

Actualisatie Begroting 2024 Voorjaarsnota 2025 De voorzitter benoemt de onderwerpen waar tijdens de vergadering over wordt gesproken. Dit zijn economische ontwikkeling, arbeidsmarktbeleid, erfgoed en cultuurhistorie, citymarketing en 1

toerisme (inclusief evenementen), klimaat en duurzaamheid, leefomgeving (waaronder ook valt de inrichting van de openbare ruimte, groen en water), afvalstoffen. Discussies over onderwerpen die niet op deze lijst staan, horen thuis in andere commissies. Die worden dus niet besproken. Er wordt gedebatteerd volgens de nieuwe debatregels. Dat betekent dat er in de eerste termijn van de commissie geen interrupties zijn. De spreektijd is drie minuten in de eerste termijn en zes minuten in de tweede termijn. De spreektijd mag over de fractie worden verdeeld. De heer Altenburg-Collin (VVD) start met de energietransitie met de onderwerpen namens zijn collega Wendy de Groot. De afgelopen tijd zijn al goede stappen gezet om de energietransitie haalbaar en betaalbaar te maken voor iedereen. Maar tegelijkertijd is dat nog niet klaar. De VVD heeft al regelmatig aandacht gevraagd voor het laagdrempelig en toegankelijk maken van verduurzaming van bijvoorbeeld wooncomplexen door middel van gebiedsontheffingen en het aanbieden van gestandaardiseerde documenten voor VvE's, om bijvoorbeeld zonnepanelen op daken te kunnen plaatsen. Ook vandaag vraagt de VVD hiervoor aandacht. Voor wat betreft de recreatie op en rond het water merkt spreker op dat de portefeuillehouder de afgelopen periode hard heeft gewerkt aan het opruimen van de binnenwateren. Daarvoor maakt hij complimenten.

Door de opruimactie zijn de Dommel en de Aa er een stuk netter en veiliger op geworden. In het najaar wordt gesproken over onder andere nieuwe steiger- en aanlegplaatsen. De VVD kijkt dan ook graag uit naar het beleid op de wateren, want waterrecreatie past erg goed in een waterrijke stad als Den Bosch. Daarnaast wijst spreker op het belang om bewoners van wooncomplexen te helpen bij het haalbaar maken van verduurzaming en het benutten van de vele vierkante meters onbenutte daken voor energieopbrengsten. De afgelopen periode bestond hier veel weerstand tegen. Nu lijkt er dan toch eindelijk schot in de zaak te zitten met het opstellen van soortenmanagementplannen (SMP) om uiteindelijk gebiedsontheffingen te kunnen gaan aanvragen. Wat blijkt echter? Er wordt ingezet op 2027. Hij denkt dat hij niet aan de wethouder hoeft uit te leggen dat er haast is geboden. Bewoners willen nu echt de energierekening omlaag zien te krijgen en willen graag isoleren. Kan dit naar voren worden gehaald? Hoe kijkt de wethouder aan tegen het aanbieden van stappenplannen en standaarddocumenten om VvE's te helpen bij het gezamenlijk opwekken van energie. Met betrekking tot de leefomgeving van de naoorlogse wijken merkt spreker op dat de kwaliteit rondom de binnenstad achterblijft. Dit ondanks het feit dat eerdere bezuinigingen hierop zijn teruggedraaid.

Als raad wordt strategisch op kwaliteitsniveau gestuurd en de uitvoering is aan het college. De VVD zou daar toch graag iets meer grip op krijgen. Nu worden alle beschikbare middelen in uitvoeringsprogramma's gestopt en zou het niet een idee zijn om niet 100% maar bijvoorbeeld 90% te reserveren voor programma's? Zo ontstaat er ruimte om zogenaamde quick wins te realiseren. De heer Peters (PvdA) zegt dat het doel waarmee de PvdA twee jaar geleden is ingestapt in het stadsbestuur een goed leven voor alle Bosschenaren is. Om dat doel te bereiken is sociaal en rechtvaardig duurzaamheidsbeleid essentieel. Het goede Bossche leven is nog lang niet voor alle inwoners een vanzelfsprekendheid. In dit verband worden de inwoners genoemd die in tochtige, slecht geïsoleerde woningen wonen, waardoor hun energierekening door het dak gaat of inwoners die wonen in ontzettend versteende wijken en daardoor steeds meer te maken krijgen met wateroverlast en hittestress. Dit zijn nou vaak net die inwoners die al vaak de grootste moeite hebben om de eindjes aan elkaar te knopen. Daarmee is de groene kwestie zeker ook een sociale kwestie. Rechtvaardig groen beleid is een manier om de inwoners uit het rood te halen. Dat vraagt om het maken van een eerlijke energietransitie waarmee de ongelijkheid wordt verkleind in plaats van vergroot.

De raadsperiode is halverwege en daarmee is dit een mooi moment om de balans op te maken en om vooruit te kijken. Verloopt alles nog volgens schema en waar moet nog worden bijgestuurd? In de eerste termijn wil spreker graag benoemen waar de PvdA trots op is. Bij de start van de raadsperiode kon nog niet worden bedacht dat door de oorlog in Oekraïne een grote energiecrisis zou ontstaan. Het verduurzamen van woningen was al belangrijk om de klimaatdoelen te halen en de energierekening van de inwoners te drukken, er ontstond door de oorlog een nog grotere urgentie om meer snelheid te maken. Gelukkig is zichtbaar dat die versnelling in Den Bosch heeft plaatsgevonden. Zeker de woningbouwcorporaties zetten grote stappen om hun bestaande voorraad te verduurzamen. Dit jaar gaan ze bij ruim 5100 woningen aan de slag. Ook het Bossche Bespaarteam is een succes geworden. Zij hebben al meer dan 3000 huishoudens geholpen bij het besparen van energie. Met de Transitievisie Warmte zet de gemeente daarnaast de eerste stappen richting een warmtenet. Het is goed dat voor deze 2

primaire levensbehoefte niet langer afhankelijkheid bestaat van de grillen van autoritaire regimes. Duurzaamheid is niet alleen schone energie, maar ook een gezonde en groene leefomgeving. Ook op dat punt worden stappen gezet. Bij vergroening ligt de prioriteit bij de meest versteende wijken. Er worden volgens de PvdA mooie stappen op het gebied van een eerlijke energietransitie en groene leefomgeving gezet. Volgens hen is dat een belangrijke voorwaarde om het goede leven voor alle Bosschenaren een stukje dichterbij te brengen. De verbeter- en aandachtspunten die er ook zijn, komen tijdens de tweede termijn aan de orde. De heer El Amraoui (D66) geeft aan dat D66 het een mooi moment vindt om te reflecteren. Hij start met het uitspreken van oprechte dankbaarheid voor de uitstekende uitvoering van twee van de moties van D66. De motie Digitale weerbaarheid en Inzet studenten in de vorm van een jaarlijkse hackathon. De eerste editie heeft niet alleen laten zien hoe inspirerend de studenten zelf zijn, maar het bood ook een platform voor colleges over ethiek en moraliteit rondom technologie, AI en data. Dit initiatief sterkt de datagedreven gemeenschap en het bewustzijn op het gebied van deze belangrijke vraagstukken. Ook het belang van open data kan niet genoeg benadrukt worden.

D66 is verheugd dat de gemeente hiermee aan de slag gaat, wat kansen biedt voor innovatie en maatschappelijke vooruitgang. Met een budget van € 35.000 voor de hackathon en € 65.000 voor het opendataplatform is D66 ervan overtuigd dat deze investeringen vruchten zullen afwerpen. Vruchten zoals tijdens de Vestingloop, waar onderzoekers een onderzoek deden naar de invloed van sport op diabetes en artritis. Spreker kondigt een motie aan, namelijk de motie Werken vanaf dag 1. De recente uitspraak van de Raad van State dat de 24-wekeneis voor asielzoekers in strijd is met Europese regels, biedt de kans om barrières naar werk weg te nemen. Het is fijn dat er nu 3 fte beschikbaar komt om asielzoekers en vluchtelingen naar werk te begeleiden, maar D66 wil graag ook wat kaders meegeven. De motie richt zich op het versimpelen van administratieve procedures, het leren van de Nederlandse taal en het begeleiden naar passend werk, werk waar mensen voor opgeleid zijn en waar hun kennis en hun kunde ligt. Dit biedt nieuwe kansen voor individuen en draagt bij aan een inclusievere samenleving. Bovendien helpt het ook de ondernemers in Den Bosch die kampen met arbeidskrachttekorten en talentenschaarste. Een hele grote win-win dus. Graag verneemt spreker welke partijen willen aansluiten bij deze motie.

De heer Verbruggen (D66) merkt op dat D66 ontzettend trots is op de snelle vergroening van de buitenruimte. In dit verband noemt hij de bomenbakken in het centrum en de nieuwe parken zoals het Burgemeester Loeffplein en het sportieve park in De Groote Wielen op de plek van het tijdelijke winkelcentrum. Het bestuur versterkt niet alleen het bestaande groen, maar voegt ook significant meer toe, wat goed is voor klimaatadaptatie, natuur, verkoeling en beleving. Het is goed voor mens en milieu. Spreker ziet deze vergroening ook graag terug bij de hitte-eilanden, de bedrijventerreinen. Hij vraagt of de wethouder de raad kan meenemen in de voortgang hiervan. Er zijn grote uitdagingen als het gaat om klimaatneutraal en aardgasvrij in 2045. Ondanks dat de oplossingen niet snel bereikbaar zijn en er vaak tegenwind opsteekt zodra energieoplossingen concreet worden, worden er stappen gezet. De Duurzame Polder komt steeds meer in zicht en er wordt perspectief geboden aan de bewoners betreffende de toekomstige warmtevoorzieningen. De verduurzaming van de energievoorziening biedt niet alleen klimaatwinst, maar ook gezondheidswinst met schone lucht en meer stabiliteit in portemonnee. Spreker vervolgt zijn betoog in de tweede termijn. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) refereert aan het prachtige drieluik dat in 2011 is gemaakt met betrekking tot de pachtgronden in de Dungense Polder.

Het voorstel is nooit voorgelegd aan de raad. Het document is wel door spreker gepresenteerd. De huidige ontwikkeling verhoudt zich niet tot de doelen die zijn gesteld in het drieluik van 2011. Dat klopt ook, want het is nooit vastgesteld. Spreker wil dit voorstel alsnog een keer laten vaststellen door de raad, omdat daar teelt gepleegd wordt met veel gif. Dat zou kunnen bij de gebiedsvisies en de omgevingsvisie. Daarnaast wil spreker komen tot een voorstel om de visie uit 2011 alsnog aan de raad voor te leggen. Redden wat er te redden valt. De heer Van Oijen (De Bossche Groenen) vertelt dat in augustus vorig jaar onderzoeksbureau CE Delft een klimaatrapport publiceerde in opdracht van de gemeente Den Bosch. De centrale vraag was hoe het staat met de stedelijke reductie van de uitstoot van broeikasgassen. De resultaten waren teleurstellend, net als de eerdere cijfers dat aangaven. De gemeente Den Bosch zal in 2030 een CO2-reductie behalen van slechts 36% ten opzichte van 1990. Het 3

nationale doel ligt op 55%. Dat is slechter dan veel andere steden en ook slechter dan het nationale gemiddelde. Hoewel dat rapport in augustus 2023 gepresenteerd is, wordt het pas in oktober 2024 besproken in de raad. Dat lijkt hem te laat. Hij is benieuwd of de wethouder geschrokken is van de resultaten van het rapport. Ook vraagt hij of er over vijf maanden niet meer kan worden gedaan dan uitsluitend het bespreken van het rapport. Hij stelt voor dan ook direct concrete maatregelen te bespreken. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) liep laatst over de Rückertbrug. Er stopte een ouder echtpaar voor haar en zij keken uit over de Aa. De man noemde het de Bossche Rivièra. Ook spreekster genoot van het mooie uitzicht. Storend in het beeld zijn de halfgezonken bootjes. VOOR Den Bosch is dan ook blij dat het college voornemens is de boten te verwijderen en steigers aan te leggen, zodat de Aa ook echt de Bossche Rivièra kan worden genoemd. Minder blij is VOOR Den Bosch met het maaibeleid. Niet alleen worden dan de brandnetels bedoeld. De hoge grassprieten zorgen voor verrommeling van de stad. Daarnaast zorgt dit voor onveilige verkeerssituaties. Door struiken die over de weg groeien, wijken automobilisten uit om krassen op hun voertuigen te voorkomen. Ook fietsers wijken uit om niet de takken tegen hun benen aan te krijgen.

Ook zorgt de begroeiing voor onoverzichtelijke situaties en is het soms moeilijk om kruisend verkeer te zien. Daarbij is het in het kader van het dierenwelzijn ook gewenst om gewoon fatsoenlijk te maaien. Verder is spreekster heel benieuwd wanneer zij eindelijk zelf haar gft-afval gescheiden kan aanbieden. Sinds de motie in november 2022 is aangenomen, heeft zij niets meer vernomen. Wat is de stand van zaken? Hoe is de pilot verlopen en kan zij nog verwachten dat zij haar gft-afval gescheiden aan kan bieden. Tot slot benoemt zij dat de marktgelden voor marktkooplui met maar liefst 30% omhooggaan. Dat vindt zij verontrustend, maar het is blijkbaar nodig voor onder andere de schoonmaak en het afval. Er moet ook nog veel geld bij de zondagsmarkt. Marktkooplui vinden dit niet acceptabel, zeker niet nu ook nog eens wordt opgelegd dat er nieuwe duurzame voertuigen aangeschaft moeten worden. Zij vraagt de wethouder om te bezien welke kosten bespaard kunnen worden in plaats van de kosten zonder meer door te berekenen aan de marktkooplui. Het busje om vrachtwagens op te halen en weg te brengen is al een hoge kostenpost. Een marktmeester op zzp-basis is ook een aardige kostenpost en een aanpassing van de vuilnisbakken zou ook al minder schoonmaakkosten opleveren. Wellicht is het ook mogelijk om de gaten op de markt in te vullen. Zij overweegt om hierover een motie in te dienen.

Als dit zo doorgaat, is er over een paar jaar geen markt meer. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) merkt op dat er alom tevredenheid te lezen is over de uitvoering van het bestuursakkoord 'Slagkracht en Ambitie'. Er zou sprake zijn van een stevige basis en de ambities zijn omgezet in beleid, plannen en concrete actie. Nu naar de realiteit en in dit verband wijst spreker op de andere wind die door Nederland waait vanuit Den Haag waar wordt gesproken over kerncentrales en over wonen boven windturbines. Leefbaar is dan ook helder, beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald. Hij suggereert een streep te zetten door de windturbines in de Rosmalense polder. Er liggen andere kansen binnen de Rosmalense polder, namelijk westelijk van de Grintweg, een antwoord op de complexiteit van inbreiding door uit te breiden. Woningbouw zonder de complexiteit van inbreiding. Vervolgens benoemt spreker Den Bosch als trekpleister. Recent was te lezen dat Den Bosch het goed doet onder dagjesmensen. Het zou weer drukker zijn dan voor corona. Dat is een mooie ontwikkeling, maar is dit het geval dankzij of ondanks beleid of ondanks het uitblijven van beleid? De nota ‘Economisch Perspectief Brede Binnenstad’ van april 2021 heeft vooralsnog alleen een papieren vervolg gekregen. Voor de Aanpak Sfeergebieden 2023-2024 vanuit Den Bosch Partners is geen budget gereserveerd.

Hoe wordt de verblijfskwaliteit nu echt naar een hoger niveau getild zonder financiën? Als het gaat om verblijfskwaliteit moet er ook worden gekeken naar al die verschillende nieuwe voertuigen op de vierkante meter. Spreker noemt hier de fatbikes. Met betrekking tot citymarketing benoemt hij dat hierbij twee doelen gelden, te weten het op de kaart zetten van Den Bosch naar buiten toe en het weer trots maken van de Bosschenaar op zijn of haar gemeente. De profilering naar buiten toe zou zichzelf moeten optrekken aan de datastad en de cultuurstad. Ondanks het ijzersterke voorbeeld van het JADS dat wat metingen doet bij een loop, is Leefbaar ’s-Hertogenbosch er niet van overtuigd dat dit echte etiketten zijn. Dit zijn zelfbenoemde etiketten zonder fundament. In de tweede termijn komt spreker terug op waar Leefbaar ’s-Hertogenbosch op wil inzetten als het gaat om de positionering van de gemeente. Spreker vraagt zich af hoe de trots van de inwoners aanwakkeren als de gemeente er een sport van maakt zaken te organiseren die niet voorzien in 4

de behoefte, met als dieptepunt de heilige belastinghuisjes. Om nog maar te zwijgen over de obligate poging om ondernemers aan boord te krijgen, een poging die niet voor niks keer op keer mislukt. Als er meer eisen zijn dan er mogelijkheden kunnen worden geboden, moet de gemeente niet doen alsof zij de intentie had hen aan boord te krijgen. Mevrouw Klerks (Volt) merkt allereerst op dat de gemeente er volgens de Stadsmonitor niet slecht voor staat. De gemeente bezet de derde plek als economisch best presterende gemeente en er is sprake van een hoge creatie van werkgelegenheid, een sterk datacluster en ICT-werkgelegenheid. Monumenten worden goed bezocht. Daar mag Den Bosch trots op zijn, maar, zoals inmiddels vaker herhaald, wordt er afgestevend op een onzekere periode. Er is veel nog niet bekend voor de periode na 2026. Gemeentefinanciën zijn onzeker en rijksbijdragen zijn onduidelijk, terwijl veel plannen en ambities vragen om een lange adem en een even langdurend en groeiend budget. Als voorbeeld wordt 2045 genoemd, want dan wil Den Bosch CO2-neutraal en gasloos zijn. Dat is een ambitie waar Volt volledig achter staat. Om dit te bewerkstelligen moet worden geïnvesteerd in verduurzaming, vergroening, vermindering van energiegebruik, duurzame elektrificatie enzovoort. Deze onderwerpen vormen onderdeel van meerjarenplannen zoals de energietransitie en de Transitievisie Warmte.

Deze zijn allemaal behandeld in de raad en vertaald in hele grote programma's of, zoals door Volt ook kritisch genoemd, de grote klappers. Hoewel Volt snapt dat in de voorjaarsnota wordt gesproken over een oud-voor-nieuwstrategie en de noodzaak om een buffer op de bouwen voor de periode na 2026 is Volt bang dat juist de grote programma’s worden uitgesteld en de gemeentelijke duurzaamheidsambities daardoor onbereikbaar blijven. Dat is waarom Volt heeft gepleit en zal blijven pleiten om de kleinere initiatieven te omarmen om zo toch de nodige stappen te blijven zetten tegen minder kosten. Zij vraagt of de wethouder hier niet, net als Volt, een kans ziet. Vanaf 2027 wordt de situatie niet alleen onzeker voor het gemeentelijke huishoudboekje, ook inwoners gaan dan een onzekere periode tegemoet met name op het gebied van duurzaamheidsinitiatieven, door bijvoorbeeld het laten vervallen van de salderingsregeling, de kosten die energieleveranciers in rekening brengen voor teruglevering, batterijen die niet rendabel of haalbaar zijn voor de meeste mensen. Een groot deel van de inwoners in de gemeente zal maatregelen moeten nemen door bijvoorbeeld een warmtepomp of airco te installeren. Een groot deel van de inwoners zal hier last van ondervinden. Dat betreft zowel mensen in koopwoningen, dure huur of middenhuur, maar vooral de sociale huur.

Nieuw te bouwen woningen moeten immers gasloos zijn en bijna nul op de meter realiseren. Oudere woningen zullen voor 2045 moeten volgen om de gemeentelijke ambities waar te maken. De hoeveelheid BENG-woningen gaat ook alleen maar groeien, juist ook in het huursegment. De groene transitie is dan ook een sociaal probleem. De Woonbond waarschuwt voor de impact op een zeer kwetsbare groep, de mensen met een laag inkomen in zulke woningen. Zij betalen vaak een premie voor de maatregelen, zoals huur voor installaties en krijgen nu al te maken met oplopende kosten. Het is maar de vraag wat er gebeurt na 2027, wanneer subsidies wegvallen en het maar de vraag is of daar iets nieuws voor in de plaats komt. Hoe gaat de gemeente deze mensen ondersteunen en de ambities op het gebied van duurzaamheid en energietransitie haalbaar en betaalbaar houden voor zowel de gemeente als de inwoners? Hoe kan ervoor worden gezorgd dat de grote ambitieuze klappers niet tot veel slachtoffers gaan leiden? Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) merkt op dat Bosch Belang ziet dat er aandacht is voor het milieu, vergroening en verduurzaming. Dat is prettig. De ontwikkelingen gaan echter snel, waardoor regelmatig uit onderzoeken en ervaringen blijkt dat middelen die goed leken te zijn voor het milieu uiteindelijk toch resulteren in twijfels.

Als voorbeelden worden genoemd de grote zonnepanelenbrand in Oss, waarbij er stof- en glasdeeltjes in de grond terecht zijn gekomen, de ervaring van de brandweer als het gaat om het blussen van elektrische auto’s en het lastiger blussen van zonnepanelen die in daken zijn verwerkt in plaats van op het dak te liggen. Wat doet dit voor de leefomgeving? Hoe veilig is het parkeren van elektrische auto’s onder huizen en flatgebouwen? Onlangs kwam in het nieuws dat het bouwen met milieuvriendelijke materialen een groter risico met zich meebrengt op brandgevaar. Bosch Belang wil graag van de wethouder weten of hij zich bewust is van de nadelen en of hij bereid is te blijven zoeken naar veiligere oplossingen en waar nodig de plannen bij te stellen. In de voorjaarsnota wordt benoemd dat er extra fte’s nodig zijn voor het faciliteren van onder andere volksfeesten waarvoor tot heden geen structureel budget is opgenomen in de begroting. Bosch Belang begrijpt dat er door toename van het aantal bezoekers bij bepaalde evenementen zoals 5

11/11, carnaval en Koningsdag meer inzet van personeel nodig is. Bosch Belang is trots op de stad en het aantal bezoekers dat naar de mooie feesten komt en is blij dat er alles aan gedaan wordt om deze feesten veilig te laten verlopen. Wel vraagt Bosch Belang zich af waarom de inwoners voor de kosten op moeten draaien. In het verleden stonden er bijvoorbeeld hekken bij Jazz in Duketown, waarbij er een vrijwillige bijdrage kon worden gegeven. Gevraagd wordt of de wethouder bereid is om naar een financiering te zoeken waarbij de genoemde kosten niet op de burgers verhaald hoeven te worden. Verder worden signalen ontvangen dat grote bedrijven slecht aan bedrijfsruimte kunnen komen en dat er geen zekerheid is dat er toegang is tot het elektriciteitsnetwerk wat maakt dat het kopen van de grond spannend is voor een onderneming. Hoe staat het ervoor in Heesch West? Deze ontwikkelingen lopen al langere tijd. Weet de wethouder of er al bedrijven zijn die belangstelling hebben en kan de wethouder aangeven of deze bedrijven op het elektriciteitsnet kunnen? Behalve de zorgen om elektriciteit lijkt ook het drinkwater in het gedrang te komen. Kan de wethouder aangeven hoe het staat met het drinkwater nu en in de nabije toekomst? Er worden successen geboekt met betrekking tot leegstand van winkelpanden.

Daarom blijft Bosch Belang zich inzetten voor een plaats waar alle informatie bij elkaar komt zodat startende en bestaande ondernemers weten waar ze aan toe zijn en waaraan ze moeten voldoen om binnen de gemeente een bedrijf te beginnen. Tot slot merkt spreekster op dat het belangrijk is om in te blijven zetten op techniek en informatica. De gemeente moet zich niet laten verrassen door deze snelle tijd met snelle ontwikkelingen. De heer Bos (GroenLinks) zegt dat de afgelopen twee jaar verschillende visies aan de commissie Bedrijvigheid zijn voorgelegd, zoals de detailhandelsvisie, de economische visie, de kantorenvisies, kaders datastad enzovoort. Het fundament van het beleid staat. De komende jaren kunnen deze visies worden uitgewerkt in uitvoeringsprogramma’s om ervoor te zorgen dat in de wijkcentra de balans wordt hervonden als het gaat om kwaliteit en prettig verblijf in plaats van schaalvergroting en stimuleren van consumeren. Den Bosch Datastad als begrip krijgt kleur en op initiatief van GroenLinks wordt expliciet ingezet op maatschappelijk gebruik. Naast de voorstellen van het college heeft GroenLinks ook zelf meermaals het initiatief genomen in deze commissie om de gemeente schoner, groener en leefbaarder te maken. Zo wordt per 1 juli a.s. JA-JA-sticker ingevoerd en is de informatievoorziening verbeterd wat betreft afvalscheiding.

Tijdens de vorige raadsvergadering heeft de raad de motie Zorgvuldige stap naar een brede zero-emissie aangenomen. Op initiatief van GroenLinks en D66 zijn verdere gesprekken gevoerd over hoe verder invulling kan worden gegeven aan de zero-emissiezone. Spreker is blij dat wordt ingezet op een betere facilitering en de zero-emissie ook wordt uitgebreid. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) wil kort iets zeggen over het onderwerp Klimaat en Leefomgeving in relatie tot de voorjaarsnota en de geactualiseerde begroting. Den Bosch maakt stappen wat betreft het verduurzamen van de gemeente en wat betreft de plannen in het Duurzame Polder en het vergroenen van de leefomgeving. Daar heeft Groen Links op dit moment geen vragen over. Wel zal Groen Links met een motie komen ten aanzien van het klimaatneutraal maken van de gemeente. Tijdens I&O twee weken geleden is aangegeven dat het onderzoek van CE Delft laat zien dat er nog extra maatregelen nodig zijn om in 2045 een klimaatneutrale gemeente te zijn. Deze ambitie is vastgelegd in het coalitieakkoord. Nu, halverwege de raadsperiode, vindt de fractie van GroenLinks het van groot belang met een duidelijke routekaart te komen, een routekaart die niet alleen laat zien hoe deze ambitie wordt bereikt, maar ook de verschillende initiatieven in de gemeente samenbrengt tot een integrale aanpak.

Groen Links is benieuwd naar de opinie van de andere fracties ten aanzien van deze noodzakelijke maatregelen met betrekking tot klimaatneutraliteit in 2045. Daarnaast vindt spreekster het van groot belang dat het vergroenen van de leefomgeving van De Hambaken voldoende aandacht krijgt in de komende begroting. Zoals reeds door haar fractiegenoten aangegeven in de commissies Bestuur, Omgeving en Sociaal lijkt het of de wijk De Hambaken onvoldoende zichtbaar is, als het ware een blinde vlek is. Inwoners van De Hambaken die GroenLinks spreekt, geven aan dat ze eigenlijk het liefst voor altijd in de wijk willen blijven wonen. Dat komt door het saamhorigheidsgevoel in de wijk en de goede sociale structuur met allerlei bewonersinitiatieven. Het is bij iedereen bekend hoe belangrijk dat is voor een gezond en gelukkig leven. Daarom vraagt GroenLinks bij de voorjaarsnota aandacht voor een extra impuls op leefomgeving in De Hambaken. Bij de voorjaarsnota komt GroenLinks dan ook met een motie om op zoek te gaan naar het geld voor De Hambaken. In de tweede termijn wordt dit verder toegelicht.

6

De heer Van Hasselt (SP) benoemt het storten van grofvuil. De kosten zijn de afgelopen periode flink gestegen en de SP maakt zich enigszins zorgen over het illegaal storten van grofvuil. Gaat dat niet alleen maar toenemen? Nu worden soms banken, houten planken of andere rommel naast containers geplaatst. Wordt dat niet erger nu het storten van grofvuil alleen maar duurder wordt? SP wil mogelijk een motie indienen om het storten van grofvuil goedkoper te maken. Daarnaast vindt de SP het ook interessant om na te denken over de mogelijkheid om elk jaar of elke twee jaar gratis grofvuil op te laten halen. Hopelijk kan het college hier iets over zeggen en meedenken. De heer Ploegmakers (CDA) merkt op dat 11 september 1629 een historische dag is in de geschiedenis van Den Bosch. Op deze dag ontplofte er in alle vroegte een mijn onder de muren van bastion Vught. Er ontstond paniek in Den Bosch en het volk trok richting stadhuis en eiste van het stadsbestuur capitulatie of een wapenstilstand. Dit betreft het Beleg van ’sHertogenbosch. 11 september 2024 wordt ook een historische dag in de geschiedenis van Den Bosch met de opening van Museum Kruithuis. Hoe zal 11 september 2029 eruit gaan zien? Wordt er op deze dag of in aanloop naar deze dag ook geschiedenis geschreven? In tweede termijn komt spreker hierop terug.

Wethouder Roy Geers heeft in het Brabants Dagblad aangegeven dat er sprake was van een aardverschuiving met betrekking tot Mobiliteit Brede Binnenstad. Dit artikel heeft tot de nodige reacties geleid, zeker ook bij de ondernemers. Over de Bossche Binnenstad, de huiskamer van de stad valt veel te zeggen. Daar komt spreker in vanuit economisch perspectief en leefomgeving op terug. Het is stil rondom de bedrijventerreinen en de economische ontwikkelingen. Het CDA wil proberen de stilte te doorbreken en hier gezamenlijk over te spreken. Hoe zit het met de uitgifte van bedrijventerreinen, de ontwikkelingen van Heesch West en hoeveel water moet er nog door de Zuid-Willemsvaart gaan voordat over De Brand II wordt gesproken? Moet gezien de ontwikkelingen bij Brainport Eindhoven niet ook worden gesproken over de A2-as Den BoschEindhoven? Wat zijn hiervan de gevolgen voor Den Bosch? De heer Romijn (PvdD) vertelt dat begin dit jaar wijzigingen zijn aangebracht in de afvalinzameling vanwege het doel om de hoeveelheid restafval te verlagen naar maximaal 75 kilo per inwoner in 2026. Uit de beantwoording van de technische vragen blijkt dat het nog niet duidelijk is wat de effecten zijn van het nieuwe beleid en hoe Den Bosch ervoor staat als het gaat om het eerdergenoemde doel.

Graag verneemt de PvdD van de wethouder op welk moment wel resultaten mogen worden verwacht en in hoeverre nog kan worden bijgestuurd om de doelen te halen. Met betrekking tot het langverwachte rapport van CE Delft, ’sHertogenbosch Klimaatneutraal, het rapport geeft een duidelijk beeld van de situatie en laat zien, voor zover dat nog niet helder was, dat het tijd is voor actie. De klimaatimpactanalyse staat op de agenda van de commissievergadering van 23 september 2024. Er is geen tijd te verliezen. Den Bosch doet het slecht en loopt flink achter op de eigen ambitie om in 2045 klimaatneutraal te zijn. De PvdD zou de vergadering in september daarom graag gebruiken om concrete scenario's te behandelen om vervolgens snel werk te kunnen maken van de uitvoering. Dit vergt voorbereiding voor de commissie. De wethouder wordt gevraagd om reeds voorafgaand aan de vergadering de raad te informeren over de richting van eventuele oplossingen door aan te geven aan welke knoppen de raad kan draaien. Door inzichtelijk te maken welke zaken impact hebben, kunnen tijdens de vergadering concrete plannen met bijbehorende consequenties worden besproken en kunnen spijkers met koppen worden geslagen. De wethouder heeft een toezegging gedaan om de raadswerkgroep van deze commissie vooraf mee te laten denken over de klimaatimpactanalyse.

De PvdD vraagt zich af of dit inmiddels in gang is gezet, wat de status is en wat de opdracht aan de raadswerkgroep is. De heer Kitslaar (Rosmalens Belang) vindt dat trots op zijn plaats is wanneer wordt teruggekeken op de behaalde resultaten in het afgelopen jaar. Er is voor gezorgd dat bedrijventerrein De Groote Vliet niet uitsluitend uit blokkendozen zal bestaan, maar zal opgaan in een groene omgeving met het accent op sport en bewegen. Ook is er samen met onder andere de VVD voor gezorgd dat financiële participatie in de Duurzame Polder het liefst in een coöperatieve vorm zal worden gegoten. Verder kijkt Rosmalens Belang uit naar de verdere uitwerking van het Centrumplan Rosmalen en het daar geplande waterplein. Vooruitkijkend zijn er grote opgaven zichtbaar onder andere op het gebied van woningbouw, bereikbaarheid en energie. Wanneer wordt gekeken naar de Noordoosthoek bij De Groote Wielen, zijn eerder genoemde opgaven onlosmakelijk met elkaar verbonden. In de andere commissies heeft 7

Rosmalens Belang haar visie op woningbouw en bereikbaarheid al gegeven. Vandaag richt spreker zich op energie. De afspraken in het bestuursakkoord zijn hier wat Rosmalens Belang betreft leidend. De ambitie om in 2045 klimaatneutraal te zijn als gemeente is daarbij het belangrijkste uitgangspunt. De Duurzame Polder speelt hierin een cruciale rol. Middelen en de daarbij behorende aantallen zijn hier wat Rosmalens Belang betreft ondergeschikt. Hoewel de ambities groot zijn, moet ook rekening worden gehouden met landelijk beleid. De inzet op woningbouw boven windenergie kan niet worden genegeerd en zou voor de gemeente een uitgangspunt moeten zijn. De uitgangspunten hoeven elkaar echter niet te bijten zolang de aanpak om te komen tot klimaatneutraliteit in 2045 niet overambitieus zal zijn. In de ontwikkeling van de Noordoosthoek bij De Groote Wielen is er ruimte voor groen en recreatie. Rosmalens Belang zal zich blijven inzetten om bij het ontwikkelen van het strandje Groote Wielen meer evenementen mogelijk te maken, mogelijk door deze locatie aan te merken als evenemententerrein, zodat initiatieven van enige omvang weer mogelijk worden. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) verwijst naar het regeerakkoord in Den Haag en vraagt zich af hoe daar in Den Bosch tegenaan wordt gekeken. Als het gaat om hoop, hoopt hij dat het college beter gaat luisteren naar de burgers.

Niet voor niets heeft het burgerberaad 34 aanbevelingen gedaan. Als het gaat om lef vraagt hij zich af of de gemeente het lef heeft om terug te komen op genomen besluiten, waarvan achteraf wordt gedacht dat er betere opties zijn. In dit verband wijst hij op windmolens op zee in plaats van in de polder, wat nu landelijk te horen is. Is deze grond straks niet harder nodig voor andere plannen? Subsidies worden jaarlijks standaard verhoogd met de inflatiecorrectie. Is het niet een idee om dat een jaar niet te doen en deze gelden te gebruiken voor doelen die nu buiten de boot vallen? Voor wat betreft trots ziet spreker graag dat gemaakt wordt dat de inwoners trots zijn op de gemeente, op hun buurt en wijk. Als alle inwoners het goed hebben, zijn ze trots op de gemeente, hebben ze lef om hun mening te geven en zijn ze de perfecte ambassadeurs voor de stad. Dat is de citymarketing die nodig is. Door middel van citymarketing moet worden uitgedragen dat het in Den Bosch prettig wonen en verblijven in een gezonde en goed bereikbare, groene leefomgeving is. Dat moeten de kernpunten zijn van het beleid. Een bruisende warenmarkt is ook belangrijk. Gelukkig is in Den Haag een maatregel aangekondigd waardoor marktkooplui uitgezonderd worden van klimaatgedram. De warenmarkt moet gewoon gezond blijven.

Op de vlakken waar Den Bosch wil concurreren met andere steden is citymarketing en het faciliteren van de juiste zaken van belang. Onderdeel van citymarketing vormt ook een bruisend winterfestijn. Wat is hiervan de status? Komt er dit jaar wel een winterfestijn? Moet de gemeente hier nog mee aan de slag? Ook Halloween in Rosmalen wordt genoemd. Spreker vraagt zich af hoe de wethouder hier allemaal tegen aankijkt en is benieuwd wat hij hier tijdens de rondvraag over zal zeggen. Als het gaat om economische ontwikkeling is duidelijk dat de stad in trek is, maar dat er onvoldoende vestigingsruimte is. Bedrijven hebben citymarketing nodig om te kunnen groeien, zodat nieuwe banen en andere zaken kunnen ontstaan. Hoe is het nu met de voortgang van de nieuwe bedrijventerreinen? Citymarketing is ook fijn oud worden in Den Bosch. Hoe kan hier gezamenlijk voor worden gezorgd? De 34 aanbevelingen zijn niet voor niets door het burgerberaad opgesteld. Zijn er nog subsidies om een en ander financieel goed te regelen voor wanneer mensen kleiner willen wonen? De voorzitter merkt op dat de heer Pennings door zijn spreektijd heen is en geeft het woord aan de heer Van Griensven. De heer Van Griensven (PVV) licht toe dat de PVV graag zou zien dat het plan van windturbines in de polder per direct wordt stopgezet.

In eerdere momenten heeft de PVV in dit huis al aangegeven dat het middel erger blijkt dan de kwaal. De volksgezondheid kan schade worden aangedaan door het gebruik van Bisfenol A en SF6. De productie van de poeren, de betonblokken die de turbine overeind moeten houden, kost meer CO 2 dan een turbine in zijn levensduur kan besparen. Ook slagschaduw en laagfrequent geluid zorgen voor overlast bij omwonenden. De PVV ziet graag dat meer wordt ingezet op besparen door het isoleren van woningen en effectief gebruik van energie. De PVV wil stoppen met het volproppen van de polder met die windturbines. Met de plannen voor vier kerncentrales heeft de nieuwe coalitie een eerste stap gezet. Spreker denkt dat beter woningen in de polder kunnen worden gebouwd, zodat de D66-torens van Babel Den Bosch niet gaan overheersen, maar de Sint-Jan als beschermer van de stad het overzicht kan behouden. De PVV vindt dat ook moet worden gestopt het bouwen van aardgasvrije wijken. De leidingen zouden gebruikt kunnen gaan 8

worden voor waterstof indien nodig. Dit is een stuk goedkoper dan nu alles leidingvrij aanleggen en later alsnog alles te moeten gaan herstellen. Spreker vraagt hoe de wethouder hier tegenover staat. Voor wat betreft het behoud van erfgoed geeft spreker aan dat continu moet worden opgelet dat bij werkzaamheden zoals het versterken van het kabelsysteem controle moet plaatsvinden zodat er geen erfgoed onder de grond vernietigd wordt. Ook ziet de PVV graag dat er meer overleg plaatsvindt met erfgoedorganisaties in de dorpen om kennis van erfgoedplaatsen te delen. Voor de markt ziet de PVV graag dat de verhoging van marktgeld en zero-emissiezones teniet wordt gedaan, zodat de marktlui hun vak kunnen blijven uitoefenen en een goed belegde boterham kunnen verdienen. Wat de PVV betreft wordt gestopt met het subsidiëren van linkse hobby's, zoals groene daken en geveltuintjes, enzovoort. De kosten die daarmee worden bespaard, kunnen worden gebruikt om de kosten van het wegbrengen van afval terug te brengen van € 0,15 naar € 0,05. Wethouder Ralph Geers stelt dat een aantal vragen relatief technisch is. Hij beziet of hij deze tijdens de vergadering wel of niet kan meenemen. Ze staan in ieder geval uit om te worden beantwoord. De VVD heeft gevraagd of in plaats van 100% niet beter 90% kan worden geprogrammeerd.

De raad heeft recent een presentatie gekregen over het Uitvoeringsprogramma Openbare Ruimte, waarin het over programmeren gaat. Een deel van het onderhoud zit ook gewoon in plannen. Bij programmeren gaat het over de integrale aanpak en bij plannen gaat het gewoon om werkzaamheden die gedaan moeten worden. Daar zit ook ruimte in maar er wordt wel altijd een afweging gemaakt gezien de omgeving en de urgentie in alle werkzaamheden die moeten worden uitgevoerd. Er is schuifruimte voor eventuele noodzakelijke dingen die oppoppen. Een onderdeel dat in het kader van openbare ruimte heel vaak… De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) interrumpeert en vertelt dat de ambtelijke organisatie heeft aangegeven dat meer geld voor dit onderwerp eigenlijk geen zin heeft. Hoe kijkt de wethouder daar zelf tegen aan? Wethouder Ralph Geers legt uit dat het onderhoud van de openbare ruimte echt wel een marathon is. Vorig jaar is bij de actualisatie van de begroting € 250.000 teruggegeven omdat de opdrachten niet konden worden weggezet. De ambities zijn heel hoog, maar de uitvoeringskracht zowel in de planvoorbereiding, communicatie als in de uitvoering bij de aannemers loopt gewoon tegen de grenzen aan. Met meer geld zijn er niet ineens meer aannemers die de werkzaamheden op een goede manier kunnen uitvoeren. Dat is een handicap waar hij tegen aanloopt.

Het maaibeleid is ook altijd een belangrijk onderwerp in de raad. Met elkaar is vastgesteld dat er meer ruimte moest komen voor ruwer gras, kruidenrijk gras, zodat daarmee ook de biodiversiteit wordt geholpen, maar wel zodanig dat de veiligheid niet in het geding zou komen. In de afgelopen dagen is te zien dat de relatieve hoge temperatuur in combinatie met veel regen ervoor zorgt dat het groen explodeert. Dat betekent dat nu op verschillende plekken in de stad inhaalrondes worden gemaakt, om te zorgen dat iedereen goed zicht heeft op kruispunten. VOOR Den Bosch heeft de halfgezonken botjes benoemd. Deze zijn inmiddels weggehaald in aanwezigheid van de fractievoorzitter van VOOR Den Bosch. De boten die onder de Wrakkenwet vallen zijn weggehaald. Voor de boten die niet onder de Wrakkenwet vallen is geld gereserveerd in de voorjaarsnota om die ook weg te kunnen halen. Er zijn enkele vragen gesteld over de tarieven voor de marktkooplui. Deze tarieven worden jaarlijks door de raad vastgesteld bij de begroting. Het college probeert invulling te geven aan de motie die de raad heeft aangenomen op initiatief van het CDA, namelijk ervoor zorgen dat de markttarieven marktconform zouden zijn zodat daar geen geld op hoefde te worden toegelegd. Dat is dus een keuze van de raad geweest. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) merkt op dat dat eigenlijk de vraag niet was.

Zij heeft gevraagd of zodanig besparingen zouden kunnen worden doorgevoerd zodat de markt kostendekkend zou zijn, zodat die kosten niet aan de marktkooplui zouden hoeven te worden doorberekend. Wethouder Ralph Geers licht toe dat uiteraard wordt gekeken naar kostenbesparing. Dat gebeurt bijvoorbeeld in overleg met de Marktadviescommissie. Dan wordt ook naar de begroting gekeken om na te gaan wat slimmer, beter, collectiever kan en wat niet. Dat blijft ook zo. Er wordt geprobeerd extra inkomsten te verkrijgen door de markt aantrekkelijker te maken en 9

bijvoorbeeld de woensdagmarkt weer de noodzakelijke impuls te geven zodat daar hopelijk ook marktinkomsten mee kunnen worden gegenereerd. Dat is continu onderdeel van de gesprekken (niet alleen het verhogen maar ook het verlagen van de kosten). Dat is af en toe lastiger dan anders, maar daar worden open gesprekken over gevoerd. Op sommige punten worden kosten bespaard, zodat minder hoeft te worden doorberekend aan de marktkooplui. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) is nieuwsgierig naar de impuls voor de woensdagmarkt. Daarnaast wil hij graag weten wat de visie van de wethouder is op wat er op dit moment op de marktkooplui afkomt. Al eerder is de zero-emissiezone benoemd. Daar komt deze verhoging bij, die natuurlijk inderdaad al in de begroting is benoemd. Ziet de wethouder ook dat dat best wel een kaalslag kan betekenen voor de Bossche markt? Wethouder Ralph Geers zegt dat met de zero-emissie en de coulanceregeling er een aantal ontheffingen zijn verleend. Daar wordt maatwerk voor geleverd. In de loop van de tijd zal zichtbaar worden welke uitwerking dit heeft. Hij vindt de markt ongelooflijk belangrijk, zeker de zaterdagmarkt en de biologische vrijdagmarkt. Dat geldt ook voor de donderdagmarkt in Rosmalen en kleine wijkmarkten. Dat is belangrijk voor de stad, waardoor mensen elkaar kunnen ontmoeten maar ook voor de binnenstad als geheel.

In autonome zin is zichtbaar dat marktkooplui ouder worden en minder jonge opvolgers hebben. In de toekomst zal het aantal marktkooplui in bepaalde branches dan ook echt afnemen. Het college wil zoveel mogelijk daarin mogelijk maken. Bij de behandeling van de motie van het CDA in antwoord op de heer Van der Krabben heeft hij gezegd dat er wel sprake moet zijn van een balans. Als de prijsverhoging tot een onaanvaardbaar niveau leidt voor de marktkooplui en hij inschat dat dit leidt tot te veel verliezen, dan komt hij terug naar de raad. De raad kan niet continu de kosten blijven verhogen en tegelijkertijd een aantrekkelijke markt houden. Dat wordt in de gaten gehouden. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) stelt dat het natuurlijke verloop niet tussen nu en 1 maart 2025 zal ontstaan. Er zijn wat coulanceregelingen. Hij vraagt of de wethouder ondanks de verhoging en de zero-emissiezone geen kaalslag ziet ontstaan. Wethouder Ralph Geers stelt dat hij zijn best doet om te zorgen dat er geen kaalslag komt, hij gelooft in en ziet voldoende perspectief voor een zeer rendabele markt in ’s-Hertogenbosch. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vraagt wat het meetpunt van de wethouder is.

Moet eerst de halve markt de vergunning hebben opgezegd voordat er ingegrepen wordt of zijn de huidige signalen al voldoende? Wethouder Ralph Geers zegt continu in gesprek te zijn met de markt. Er is nog altijd een goed gevulde markt. Uiteraard zijn er veel uitdagingen die op de marktondernemers afkomen. Daar voert hij ook gesprekken over. Hij kan niet ingaan op een wat-alsvraag over waar het tipping point zit. Er worden gesprekken gevoerd met de marktkooplui en ze worden ook meegenomen in de visie hieromtrent. De heer Ploegmakers (CDA) denkt dat de wethouder terecht refereert aan de CDA-motie die is aangenomen door de raad. Er is destijds ook gesproken over de kosten en baten per markt. Hij komt wel eens op de zondagmarkt en vraagt zich dan wel af of daar niet veel geld bij moet. Gaat de wethouder dit jaar keuzes voorleggen waar de raad zich over kan buigen? Hoe ziet de wethouder de uitvoering van het beleid? Wethouder Ralph Geers legt uit dat de grote paradox in de gemeente de zondagsmarkt is omdat dat de enige winstgevende markt in de gemeente is, omdat daar geen kosten voor hoeven te worden gemaakt. Bij de andere markten zijn de kostenposten vervoer, marktmeesters, kramen neerzetten, afval, schoonmaken van de markt, enzovoort. Zelfs op de zaterdagmarkt die heel goed bezet is, is dat een grote opgave. Het is niet zo dat hoe groter de markt is, hoe rendabeler de markt is.

Aanwezigen worden uitgenodigd om eventueel bij de ambtenaren meer inzicht te vragen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vraagt of de wethouder wel naar de raad terugkomt als hij ziet dat er marktkooplieden weglopen. 10

Wethouder Ralph Geers denkt van niet. Er kunnen veel verschillende redenen zijn waarom een marktondernemer kiest voor een andere markt. De wisselingen zijn niet altijd een signaal waarmee hij op het uitvoeringsgerichte aspect bij de raad terug moet komen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vindt dat dat zeker het geval is als het gaat om de reguliere roulatie. Mochten er opvallende afwijkingen zijn, komt de wethouder dan wel terug? Wethouder Ralph Geers heeft bij de bespreking van de CDA-motie al gezegd dat hij bij de raad terugkomt op het moment dat hij vindt dat zaken niet meer tot elkaar in verhouding staan. Hij weet niet of hij dat relateert aan een benchmark of aan het aantal vertrekkende marktondernemers. Daarom is hij ook met de markt in gesprek om gezamenlijk te kunnen bepalen wanneer de rek eruit is. Met betrekking tot het vergroenen van bedrijventerreinen hoopt het college binnenkort een plan van aanpak vast te kunnen stellen inzake vergroening en verduurzaming op bedrijventerreinen. Op dit gebied wordt in de regio samengewerkt. Er wordt ook gewerkt met verschillende subsidies om te kijken welke slagen kunnen worden gemaakt. Het wordt wel steeds lastiger voor bedrijven om zich ergens te vestigen. Daar heeft een aantal fracties terecht zorgen over geuit. Vanwege de netcongestie moeten bedrijven ook naar andere energiemodellen toe.

Dat geldt ook voor bedrijventerrein Heesch West. Op dit moment ligt daarover iets bij de Raad van State, zoals bij de raad bekend. Daardoor kan de gemeente nog geen kavels gaan uitgeven. Er is nog wel steeds enorm veel interesse voor. Volgende maand wordt volgens spreker een ontwerpbegroting voor Heesch West in de raad besproken. Bezien wordt dan welk energiehub-achtig construct daar kan worden toegepast en of dan voor of misschien pas na 2030 kan worden aangesloten wanneer het stroomnet is versterkt. Er zijn bijna geen locaties groter dan een hectare in de gemeente vrij en daarbij komt dan nog de onzekerheid of een bedrijf dat zich vestigt wel toegang krijgt tot stroom. Dat wordt ook in de verkoopcontracten opgenomen en is ook altijd een overweging van een ondernemer om daar wel of niet in te stappen. Hij kan nu eenmaal niet de stroomkraan openzetten, dus daar moet hij het simpelweg mee doen. Met betrekking tot afval benoemt spreker de pilot Scheiden gft die is gedaan. Als afval ondergronds lang wordt bewaard, moet worden bezien of dit geen gekoelde variant moet zijn. De Afvalstoffendienst heeft echter te maken met urgentere zaken in het kader van het overeind houden van de eigen bedrijfsvoering op een veilige manier. Dit onderzoek verloopt even lastig.

Dit geldt ook voor het onderzoek, waar de raad in november 2023 een motie van de SP over heeft aangenomen, naar de relatie tussen de tarieven van de milieustraat en grofvuil in de openbare ruimte. Hij heeft begrepen dat dat onderzoek wat is vertraagd. Er wordt hard gewerkt om de Afvalstoffendienst op orde te krijgen en te zorgen dat de mensen daar veilig hun werk kunnen doen. Dat is een serieuze opgave die van iedereen veel aandacht vraagt. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) haalt het Economisch Perspectief Brede Binnenstad aan dat door de voorganger van de wethouder is opgesteld. Dat is omgezet in sfeergebieden door Den Bosch Partners, 2023/2024. Heeft hij goed begrepen dat daar nog geen geld voor is gereserveerd? Wethouder Ralph Geers licht toe dat Den Bosch Partners veel geld krijgt vanuit binnenstadmanagement. In de rapportages die er zijn voor de verschillende gebieden zijn acties benoemd die slechts voor een klein deel bij de gemeente liggen. Met het toegekende budget kan Den Bosch Partners aan de slag. Dat geldt ook bijvoorbeeld voor de hele grote wens die er leeft om geveltuintjes te realiseren omdat die nou eenmaal een aantrekkelijke omgeving opleveren. Als dat is wat de ondernemers willen en dat door de heer Van Griensven aangemerkt wordt als linkse hobby dan is hij blij dat hij die linkse hobby’s uit mag voeren.

De heer Ploegmakers (CDA) heeft gezien dat Heesch West op 17 juni a.s. aan de orde komt in de commissie. Over De Brand II heeft hij een vraag gesteld. Daar heeft hij nog geen antwoord op gehoord. Ook heeft hij een vraag gesteld over de ontwikkelingen van Brainport Eindhoven. Hoe zit het daar met de A2-as, de contacten? Zijn er zaken die in ontwikkeling zijn? Kan de wethouder daar iets over zeggen? Wethouder Ralph Geers stelt dat de vraag over De Brand II een vrij technische vraag is en ook te maken heeft met de ontwikkelingen. Bij uitgifte van grond is ook stikstofruimte nodig en het is 11

de vraag of dat met De Brand II kan. Waar het gaat over Brainport verwijst hij naar recente vragen van volgens hem de SP over het krantenartikel in dat kader. Er wordt gesproken met de regio omdat aan de ene kant economische kansen worden gezien en aan de andere kant men wil voorkomen dat zaken op Den Bosch afkomen waar onvoldoende grip op is. Vanuit de kansen en het beheersen van risico’s worden gesprekken gevoerd met de regio Brainport. Wethouder Vermin is heel blij met de grote aandacht van de raad voor energie en klimaat. Het is een belangrijke en complexe opgave. Hij gaat eerst in op het rapport van CE Delft en de klimaatimpactanalyse. De heer Romijn had het erover dat dit in september in de commissie zou worden besproken. Het slechte nieuws is dat dit december 2024 zal worden. Dan komt het college extra beslagen ten ijs en is er gelijk gelegenheid om daaraan voorafgaand een I&O te doen. Daarmee wordt gehoor gegeven aan het verzoek om de raad goed mee te nemen. Hij heeft begrepen dat de raadswerkgroep inmiddels twee keer is gevraagd door de griffie om bijeen te komen, maar daar waren slechts zeer beperkt aanmeldingen voor. Hij zou het op prijs stellen als het enthousiasme zich kan vertalen in een aanmelding voor deze raadswerkgroep. In december 2024 wordt niet alleen het rapport besproken, maar ook een aantal voorstellen voor beleidsmaatregelen op hoofdlijnen.

Daarmee zou de koers bekend moeten worden richting 2030 en 2045. De vraag of de wethouder geschrokken is, beantwoordt hij negatief. Wel is hij bezorgd. De opgave is groot en er moet hard worden gewerkt. Hij bespreekt dat graag in december 2024. De heer Romijn (PvdD) vraagt of hij verkeerd gekeken heeft of dat dit onderwerp altijd al voor december 2024 op de rol stond. Wethouder Vermin zegt dat dat niet het geval is. Het onderwerp is verplaatst naar december 2024. Mevrouw Huijbrechts en mevrouw Klerks spraken over de kleinere initiatieven in de stad. Hij denkt dat die zeker waardevol zijn en hij is met de initiatiefnemers geregeld in gesprek. Hij wil hen betrekken bij de herijking van de nota Duurzaamheid en dan bezien of zij daarin een mooie plek kunnen krijgen. De grote slagen moeten echter ook worden gemaakt. Op de vraag van de VVD zegt hij dat is afgesproken met de raad in de Transitievisie Warmte 2.0 dat eerst de pilots worden geëvalueerd, de resultaten worden teruggekoppeld aan de raad en dan via het Jaarplan Warmtetransitie wordt gekeken wat in 2025 wordt gedaan. Wellicht is dat een goed moment om nog wat mooie aanpassingen te doen. De Bossche Groenen begonnen over de visie voor de Dungense Polder uit 2011. Deze kent hij nog niet. Hij miste dus eigenlijk het A3'tje volgens de methode Kagie, hoewel die ook nog redelijk onbekend voor hem is.

Hij is oprecht nieuwsgierig naar de visie. De Dungense Polder is een van de bouwstenen in HoWaBo. Daarmee is het wel voorbarig om nu een visie voor de Dungense Polder vast te stellen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat dit precies het haakje is wat hij zocht. HoWaBo sluit aan bij hetgeen waar de waterschappen mee bezig zijn en daar wordt nu van afgeweken. Er zit daar een leliekweker die aan het uitbreiden is, ook op pachtgronden van de gemeente. Het eenmaal per week gespoten gif loopt via de slootjes richting die HoWaBo. Hij stuurt de notitie van 2011 naar de wethouder. De heer Vermin is gematigd enthousiast over de lelieteelt. Hij vindt dat elementen uit de visie misschien wel kunnen worden vastgesteld, maar die moeten niet strijdig zijn met HoWaBo. De eerste stap is zorgen dat iedereen droge voeten houdt in Den Bosch. Dat gebeurt met de klimaatimpactanalyse en HoWaBo. Hij is dus wat voorzichtig als het gaat om de visie. Bosch Belang vroeg of hij bekend was met windmolens, veiligheid zonnepanelenakkers en alles wat daarbij hoort. Hij kent die verhalen natuurlijk. Nieuwe technieken, nieuwe problemen. Er is zeker aandacht voor, maar er moet wel actie worden ondernomen in het kader van het behouden van droge voeten. Hij denkt dat Den Bosch aan zee rampzaliger is dan een accubrand, hoewel daar natuurlijk ook serieus mee moet worden omgegaan.

Daar is aandacht voor en er worden gesprekken over gevoerd. De vraag van de heer Van Griensven inzake het stoppen met de aanleg van aardgasvrije wijken, waarna waterstofleidingen zouden moeten worden aangelegd, begreep hij niet helemaal. Als er eenmaal een aardgasvrije wijk is aangelegd, denkt hij niet dat waterstof nog nodig is. Waterstof is geen brandstof en niet direct de meest efficiënte manier. Die moet je inzetten waar nodig en dat is wanneer hoge temperaturen nodig zijn. De heer Van Griensven (PVV) zegt dat landelijk blijkt dat in veel gebieden waar aardgasvrije 12

wijken zijn het niet werkt. Dan moet voor alternatieven worden gezorgd. Nu wordt er niets aangelegd en moeten mogelijk op een later moment alsnog leidingen worden aangelegd. Door ze gelijk aan te leggen, kunnen die altijd alsnog worden gebruikt. Als de leidingen niet worden aangelegd, moet wellicht op een later moment alsnog een project worden opgezet om ze alsnog aan te leggen omdat er nieuwe alternatieven komen of omdat er alsnog gas moet worden gebruikt. Wethouder Vermin kent veel aardgasvrije wijken die uitstekend functioneren, dus wellicht zit daar een verschil van inzicht. De energietransitie, op welke manier dan ook, wordt heel duur als overal een dubbele infrastructuur wordt aangelegd. Meerdere raadsleden refereerden hier al even aan de mensen met een wat kleinere beurs. Als ervoor wordt gekozen om een dubbele infrastructuur aan te leggen worden deze mensen als eerste geraakt. Mensen met een grotere beurs zijn in staat om hun eigen oplossing te faciliteren. Hij zou het ontraden om die stap te zetten. De heer Romijn (PvdD) is inmiddels bekomen van de schok dat september december is geworden. Hij vergat te vragen naar het waarom van deze verschuiving. Wethouder Vermin komt daar graag later tijdens de vergadering op terug maar het is vooral omdat er dan meer tijd is om een en ander goed uit te kunnen zoeken en vervolgens goed met de raad te kunnen bespreken.

Als er nog een ander antwoord op komt, komt hij bij de aanwezigen terug. De heer Romijn (PvdD) stelt dat al enige tijd is gewacht op het rapport zelf. Iedereen is erg enthousiast om aan de slag te gaan. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat in afwezigheid van de heer Van der Geld wethouder Vermin over energie gaat. Hij hoopte dat wethouder Vermin een streep door de windturbines zou kunnen zetten. Wethouder Vermin moet de heer Kagie teleurstellen. Het was een leuke poging maar alles is nodig. Hij zet geen streep door de windturbines. Mevrouw Klerks (Volt) wil graag weten of de wethouder risico’s zag omdat vooral wordt geïnvesteerd in grote initiatieven en eigenlijk op het gebied van energietransitie niet zozeer wordt geïnvesteerd in kleinere initiatieven. Gaan die grote klappers niet tot grote slachtoffers leiden? Deze twee vragen zijn nog niet beantwoord. Wethouder Vermin dacht deze vragen impliciet te hebben beantwoord. Volgens hem zijn er ook gelijk heel veel kleinere initiatieven uitgevoerd. De PvdA noemde al mooi de duizenden woningen waar al slagen zijn gemaakt, zoals 2000 tochtstrips, 14.000 ledlampen, 1105 waterbesparende douchekoppen. Hij is met allerlei initiatieven in gesprek en wil die ook betrekken bij de nota Duurzaamheid, zodat zij daarin ook een plek kunnen krijgen. Hij maakt niet zoveel zorgen dat grote slagen grote slachtoffers gaan maken.

Er moeten grote slagen worden gemaakt om een been bij te kunnen trekken om uiteindelijk in 2045 klimaatneutraliteit in zicht te houden. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) Mogelijk heb ik een slag gemist, maar ik hoor u zeggen dat Den Bosch aan zee erger is dan brand in een accu. Ik heb ook nog een vraag gesteld over het water. Als het water deze kant op komt, geeft het misschien een probleem met het drinkwater. Hoe moeten we dat zien in de toekomst? Komt daar een tekort? Hebben we genoeg? We horen toch wel landelijk dat er zorgen zijn om het drinkwater. Wethouder Vermin neemt hier ook heel even een joker voor. Hij komt er zo op terug. Wethouder Roy Geers stelt vast dat er twee vragen aan hem zijn gesteld. Met betrekking tot het winterfestijn geeft hij aan dat vanuit de raad in de vorige periode een deel van de Bossche zomermiddelen beschikbaar is gesteld voor de Bossche Winter. Op basis daarvan is vorig jaar een eenmalige bijdrage gedaan aan een evenement dat door Den Bosch Partners is geïnitieerd en via hen ook verder is uitgewerkt. Het betrof een eenmalige bijdrage en daarover is ook 13