2023-10-30 Commissie Bestuur concept aangepast

Commissie BESTUUR Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

30 oktober 2023 Raadzaal

mw. mr. drs. R. Lipman mr. drs. R. van der Meer J.J.E.L. van Creij, J.J.M. Gersjes, L.A.J. van Griensven, mw. A. Hernández, W.B.G. Hoeben, J.A.B Huibers, mr. F. Kabbouti, drs. P.E. Kagie, drs. R.M.J. van den Kerkhof, P.M. van der Krabben, M.C.J.M. Ploegmakers, A.P.R.G.M. van Rosmalen (tot 20.00 uur), mw. E. Samshuijzen, A.C. van Silfhout, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen R.J.J. Geers, M.J.J. van der Geld MSc, drs. J.M.L.N. Mikkers, P. Slikker

Afwezig:

F.G.F. van Genugten, A.W.J.A. van Hattem LLB, mw. drs. J. Hendrickx, B.F.C. Roovers

Verslaglegging:

E. Wendt, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet iedereen welkom bij de vergadering die in het teken staat van de begroting. Mevrouw Hendrickx laat zich vervangen door de heer Hoeben, de heer Van Genugten door de heer Ploegmakers en de heer Van Hattem door de heer Van Griensven. De heer Roovers is vanwege ziekte afwezig.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld. Agendapunten 6 en 7 worden gelijktijdig behandeld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bestuur van 28 september 2023 Het verslag van de commissie Bestuur van 28 september 2023 wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en lijst openstaande moties De voorzitter geeft aan dat het college voorstelt motie 1: In gesprek over vuurwerk, met de informatie uit het raadinformatiebulletin van 26 oktober als afgedaan te beschouwen De commissie stemt hiermee in. Wethouder Van der Geld geeft op vragen van gewoon ge-DREVEN aan dat de Verstedelijkingsstrategie een doorlopend proces is. Het onderwerp mobiliteit wordt momenteel uitgewerkt. Als er effecten zijn op regulier beleid wordt de raad in stelling gebracht. De steun aan Marokko wordt via de managementrapportage verwerkt en aan de raad ter besluitvorming voorgelegd. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) geeft aan dat ten tijde van de motie de nood hoog was. Wethouder Van der Geld geeft aan dat een deel uit de post onvoorzien is onttrokken, een deel nog niet. Om hierin flexibel te kunnen zijn, wordt het geld via de managementrapportage gealloceerd. De crisis in Marokko is niet direct opgelost, het geld zal sowieso nodig zijn. Inzake de motie Open Data geeft wethouder Ralph Geers aan dat wordt begonnen met het beter ontsluiten van de data waar dat lokaal kan. Daarna wordt nagegaan waar de stad 1

behoefte aan heeft. Daarvoor zal te zijner tijd via de reguliere P&C-cyclus een kredietaanvraag aan de raad worden gedaan. Daarmee worden de lijst met toezeggingen en de lijst met openstaande moties vastgesteld. 5.

Werkplanning Er zijn geen opmerkingen over de werkplanning.

Raadsvoorstellen 6. 7.

Begroting 2024 Belastingvoorstellen 2024 De voorzitter geeft aan dat in de commissie Bestuur de volgende onderwerpen aan bod komen: financiën, publieke dienstverlening, bestuurlijke organisatie, coördinatie binnenstad, bestuursraden, dorpsraden, openbare orde en veiligheid, regionale en internationale samenwerking, toezicht en handhaving. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) ziet in deze begroting de lijnen van het coalitieakkoord terug. Het 'ravijn van 2026/2027' weerhoudt het college niet van het verbrassen van geld en een 'na ons de zondvloed'-houding. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt op welke terreinen er geld wordt verbrast. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) geeft aan dat zijn fractie al tegen het coalitieakkoord stemde omdat daar te veel dingen in staan waar dat voor geldt. Het Design Museum en een aantal verkeerstechnische zaken zijn voorbeelden ervan waar de fractie niet op zit te wachten. Het college laat met het Kruithuis zien dat cultuurhistorie belangrijk wordt gevonden. Verlaging van de subsidie voor de Heemkundekring laat tegelijk zien dat historie bewaren onmogelijk is. Bereikbaarheid is voor de fractie belangrijk. Vaak is gesproken over een veilige schoolomgeving. De gemeente blijkt te hebben meegedaan aan een pilot om navigatiesystemen van auto's zo in te stellen dat die rond schooltijden worden omgeleid. De raad is hier nooit van op de hoogte gesteld.

De voorgestelde maatregel bij De Groote Wielen ziet gewoon ge-DREVEN niet zitten. Er is een robuuste oplossing nodig. Complimenten aan D66 voor de vragen over de hondenbelasting die bij die fractie op een kentering duiden. Gewoon ge-DREVEN maakt zich zorgen over de woningnood. De vraag is hoe snel aan de plancapaciteit, die op hoogte blijft, kan worden voldaan. De fractie wil dat de 'kruimels' niet vergeten worden. Hij vindt het goed dat de landelijke overheid heeft besloten dat er geen vruchtbare gronden mogen worden ingezet voor zonnepanelen. Voor de windmolens in de Duurzame Polder was 01-01-2025 steeds een keiharde datum. Sinds vorige maand is die zelfs boterzacht. Voor een inhaalslag in de openbare ruimte wordt specifiek aandacht gevraagd voor de overwoekering van wandel- en fietspaden en het maaibeleid. De dorps- en wijkraden lijken wat minder actief te worden. Aan het college de vraag hoe deze gremia weer beter tot hun recht kunnen komen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) stelt vast dat de stad relatief weinig groen kent en nog niet klimaatbestendig is. De toegezegde miljoenen van het rijk moeten helpen om daarin en in verbetering van de luchtkwaliteit een slag te maken. Volgens de fractie komt Den Bosch onvoldoende op voor de belangen van de burger.

Er is een wethouder gesneuveld op de cultuur in het gemeentelijk apparaat, er is een rapport van Job Cohen, een rekenkameronderzoek en een zwartboek, maar in een poging van de oppositie de onderste steen boven te krijgen, dekt de coalitie niet alleen het college, maar ook deze beerput af. De grootste oppositiepartij vraagt zich af of zij er dit jaar weer vol voor moet gaan of in raad en commissies een statement moet maken dat het zo niet langer kan. Mevrouw Welten (VVD) reageert dat het volgens De Bossche Groenen ontbreken van dualisme ook te verklaren kan zijn door een verschil in standpunt. 2

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) geeft aan dat dit het geval kán zijn. Besturen gebeurt in gezamenlijkheid, nadat voorstellen na een inhoudelijk debat steun krijgen van een al dan niet ruime meerderheid, maar niet zoals nu continu met de hakken over de sloot. De gunfactor is in deze raad volledig verdwenen. Oppositie voeren wordt door coalitiepartijen niet begrepen maar ervaren als een voortdurende aanval op het gevoerde beleid. De heer Van den Kerkhof (D66) zag in de vergadering van vorige week ruime meerderheden: 26-9, 27-8. Dat is niet de nipte meerderheid waar de heer Hoeben over spreekt. De vraag wordt gesteld aan welke vergadering de heer Hoeben refereert. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) geeft aan dat het hem om de samenwerking gaat. Als partijen samen een interpellatie indienen, wekt dat verwachtingen. Vervolgens groeien partijen uit elkaar omdat de een wel nadere informatie krijgt en de andere niet. De heer Van den Kerkhof (D66) stelt dat terugkijken op het verleden en blijven hangen in 'de gedachte vanuit deze ivoren toren' deze begrotingsbehandeling niet verder brengt. Hij is benieuwd hoe partijen in de visie van De Bossche Groenen verder met elkaar kunnen optrekken richting 2024 of dat het betoog van De Bossche Groenen blijft hangen in een voorbije vergadering.

De heer Van der Krabben (Bosch Belang) erkent dat zoals het toen is gelopen voor heel de raad en voor heel de stad niet goed was en wie de schoen past, trekke hem aan. Partijen moeten samen het initiatief nemen dit uit te praten en naar de toekomst kijken. De heer Hoeben geeft aan dat naar de belangengroeperingen die zelf met oplossingen komen niet wordt geluisterd. Participatie in deze stad is verworden tot een wassen neus, een verplicht nummertje. Duurzame Polder, bouwen in het Annapark, buurtinitiatief warmte, voorbeelden te over. Het vertrouwen van de burger in de politiek is hierdoor tot een dieptepunt gedaald. De raad is niet meer in staat tot reflecteren en de hand in eigen boezem steken. Er worden vliegen afgevangen en er wordt niet naar elkaar geluisterd. De voortdurende kramp van de coalitie werkt demotiverend. Zelfs de burgemeester zei afgelopen dinsdag dat daar iets mee moet worden gedaan. De begroting kent een aantal ambitieuze plannen, met de Bossche Stadsdelta als hoogtepunt. Het Design Museum is het paradepaardje van het college. Hoe het met andere paradepaardjes van het college is afgelopen, is bekend: een forse kostenoverschrijding voor Theater aan de Parade en een ontwerp voor een nieuw theater waar veel architectonische concessies bij zijn gedaan.

Onder druk van het coalitieakkoord gaat dit college verder met het stapelen van cultuurstenen, terwijl daar geen noodzaak voor is. De kip met de gouden eieren wordt geslacht, met alle risico's van dien. De fractie kijkt naar de noden in de samenleving en maakt andere keuzes in een tijd van slepende oorlog in Europa, oplopende rente-inflatie en stilgevallen bouw, stille armoede en hoge energierekeningen. Die noden verdienen prioriteit. Genoemd worden onder meer oplopende woningnood, armoede, energierekening, schuldenproblematiek, verkeersonveiligheid voor fietsers en voetgangers en de beroerde luchtkwaliteit. De fractie zou het Design Museum on hold zetten zolang het huidige Museumkwartier niet is uitgewerkt. Met de eerste fase van de Bossche Stadsdelta zou aan de westzijde begonnen moeten worden. Voor woningbouw geldt dat niet alleen van nieuwbouw moet worden uitgegaan: elke woning telt. Alle beschikbare gebouwen in de gemeente verdienen te worden geïnventariseerd op geschiktheid. De fractie pleit voor een gratis schoolontbijt en een energiefonds voor de lage inkomens. Voor de magere jaren rond en na 2026 moet geld opzij worden gezet. Behoud van culturele broedplaatsen dient te worden ingebed in de plannen voor de Bossche Stadsdelta. De fractie wil echt wel samenwerken maar de inbreng van de andere kant wordt gemist.

De fractie wil kijken of er nog ruimte is voor een opbouwende periode van twee jaar. De werkdruk in de politieke organisatie heeft al tot negatieve gezondheidseffecten geleid. Het bedrag voor de fractieondersteuning is voor de meeste fracties onvoldoende om de kosten voor ondersteuning op te vangen. Tilburg en Eindhoven hebben aanzienlijk meer budget. 3

Voorgesteld wordt de rest van de raadsperiode te experimenteren met extra budget voor fractieondersteuning. De fractie komt met een voorstel waarvan bekend is dat het breed wordt gedragen. Het is een manier om uit de loopgraaf te komen. De heer Van den Kerkhof (D66) is het eens met de wens de werkdruk aan te pakken, maar vraagt aan welke verhoging de fractie van De Bossche Groenen denkt. De heer Hoeben kan zich een tussenweg tussen het huidige Bossche bedrag en het modelTilburg of Eindhoven voorstellen. Met € 100.000 extra per jaar komt men dan een eind. Mevrouw Welten (VVD) vraagt naar een dekking en of dit overeenkomt met de bezuinigingsslag van enkele jaren geleden à € 37.000 per jaar. De heer Hoeben geeft aan dat de ideeën daarover nog worden uitgewerkt. Alles is duurder geworden. Met het alleen terugdraaien van een bezuiniging lost niet voldoende op. Het percentage uitval heeft mede te maken met werkdruk, daar is echt wel iets te doen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt waar de extra wethouder in de begroting staat. De heer Hoeben speelt die vraag door aan de VVD. De heer Van den Kerkhof (D66) ziet dat er veel dingen goed gaan. Ook in 's-Hertogenbosch kunnen veel dingen eerlijker, sterker en schoner. De Rijke Schooldag wordt op inmiddels tien scholen uitgerold. Mooie plannen, maar het begint met die leraar voor de klas.

Het lerarentekort laat zich ook in Den Bosch gelden. Dat vraagt om actie. In de commissie Sociaal volgt een voorstel hieromtrent. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of de fractie zich met het personeelsbeleid van de scholen wil gaan bemoeien. De raad gaat niet over het aantal leraren. De heer Van den Kerkhof (D66) verwijst naar voorbeelden in den lande waar creativiteit is vereist om het personeelstekort te lenigen. Als het rijk de gaten niet vult, moeten de randen van de regelgeving worden opgezocht. Met investeren in een eerlijke economie en betaalbare woningen is de gemeente bezig en dat wordt voortgezet. Dat is niet alleen bouwen, bouwen, bouwen, maar ook splitsen, splitsen, splitsen en investeren in een groene en bruisende stad. Naast meer groen creëren is ook het investeren in bestaand groen van belang. Het Zuiderpark liet afgelopen zomer tijdens Theaterfestival Boulevard zien hoe bruisend het kán zijn. De rest van het jaar is het een dode grasvlakte. Dat kan groener en met meer biodiversiteit. Er is veel ruimte nodig om te spelen, ontmoeten en recreëren. In tegenstelling De Bossche Groenen beschouwt D66 Den Bosch reeds als een heel groene stad, al moet de kwaliteit van het groen omhoog. Het Zuiderpark verdient als grootste groene long een investering.

De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) merkt op dat omwonenden van het Zuiderpark bezwaar hebben tegen de evenementen die er wél zijn. De heer Van den Kerkhof (D66) zegt dat een park dat door het jaar heen bruisender wordt niet per se meer evenementen krijgt. Er is al een mooi evenement. De kansen voor dat evenement kunnen worden benut. Maar door het jaar heen kunnen dingen ontstaan. Een speelvoorziening die kinderen naar het park gaat trekken bijvoorbeeld. In de commissie Bedrijvigheid komt de fractie daarop terug. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) stelt dat hoe groen de gemeente is, afhangt van waar in de gemeente dat wordt beoordeeld. Zij vraagt D66 of er tempo moet op het groener en leefbaarder maken van de stad als de gebiedspaspoorten eraan komen en of de fractie onderschrijft dat maximaal moet worden ingezet op de sterk versteende wijken.

4

De heer Van den Kerkhof (D66) is het daarmee eens, maar dan wel via werk met werk. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of de fractie bereid is meer ruimte te creëren voor die leefbare wijken. De heer Van den Kerkhof (D66) stelt dat de gebiedspaspoorten aangeven welke wijken extra aandacht verdienen. Dat is het moment om elkaar op te zoeken voor vergroening van de wijken. De heer Hoeben roept de ontstaansgeschiedenis van het Zuiderpark in herinnering, als voormalige vuilnisbelt waar een zeer beperkte leeflaag op ligt. Gevraagd wordt of de fractie bij het intensiveren van het gebruik aan sanering denkt. De heer Van den Kerkhof (D66) acht die vraag te gedetailleerd voor nu. Allereerst dienen de kansen in beeld te worden gebracht zodat bij behandeling van de Voorjaarsnota een afweging kan worden gemaakt. Mevrouw Welten (VVD) merkt op dat de gemeente niet komt aan 2% speelruimte in de wijken. Zij stelt voor per wijk te bekijken of er genoeg speelruimte is. Dat is van belang in het licht van de intensieve bebouwing die Den Bosch te wachten staat. De heer Van den Kerkhof (D66) onderschrijft dit. De nieuwe visie over bewegend spelen waarvan in de technische beantwoording gewag wordt gemaakt onderschrijft D66. Die visie zal uitwijzen dat dergelijke voorzieningen op wijk- en buurtniveau nodig zijn. Ieder kind moet binnen een bepaalde actieradius over een speelvoorziening beschikken.

Aan de westkant van de A2 wordt dat gemist. Daar kan het Zuiderpark een rol in spelen. In het buitenland zijn er veel stadsparken tegen de historische binnenstad aan met wél die voorzieningen. Spreker vervolgt zijn betoog. De begroting van in totaal bijna € 870 miljoen is € 60 miljoen hoger dan die van vorig jaar. De groei is fors, maar de begroting is sluitend, ook – bijna - vanuit meerjarig perspectief. Daarbij speelt mee dat 's-Hertogenbosch een voordeelgemeente is waar het de uitkering uit het Gemeentefonds betreft. Het 'ravijn' is daardoor te overzien. Daar komt de plus van € 6,7 miljoen uit de septembercirculaire bij, waarvan € 4,9 miljoen nog geen tegenpost kent. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) geeft een winstwaarschuwing. Hij heeft geleerd dat sparen voor slechtere tijden, zoals 'ravijnjaar' 2026, verstandig is. De heer Van den Kerkhof (D66) heeft een naar eigen zeggen oude ziel als het om sparen gaat. Desondanks is zijn conclusie dat er een financieel degelijk stuk voorligt. De algemene reserve wordt meer opgeplust dan nodig, het effect van de septembercirculaire is positief. Dat is eenmalig geld, maar daar kan creatief en verstandig mee worden omgegaan. In het verleden heeft Den Bosch geleerd van het niet verstandig handelen in dit soort situaties. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) hoort de wethouder zeggen dat er financiële zorgen zijn in 2027.

Hij vindt dat de heer Van den Kerkhof daar wat makkelijker over spreekt. Heeft de heer Van den Kerkhof al een indicatie van waar het over gaat en welke maatregelen wil hij daarvoor nemen? De heer Van den Kerkhof (D66) geeft aan dat in de vorige bestuursperiode ook over een ravijnjaar met miljoenentekorten werd gesproken. Toen het eenmaal zo ver was, viel dat mee. Toen is er bewust voor gekozen niet direct te handelen. Het probleem ligt bij het rijk, met de bezuiniging van € 3 miljard op het Gemeentefonds. Voorkomen moet worden dat er bijvoorbeeld een zwembad wordt gesloten terwijl dat achteraf niet nodig zou blijken. Nu gaat het om € 400.000 negatief in 2027. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) voorspelt dat er na een gulle periode minder gelden van rijkswege zullen komen. De heer Van den Kerkhof plust nu te makkelijk bij. Gevraagd wordt 5

hoe D66 het 'Sinterklaasgedrag' van Den Haag beoordeelt. De heer Van den Kerkhof (D66) stelt dat de gemeente duidelijkheid nodig heeft. Die zal uit Den Haag met de aanstaande verkiezingen en daaropvolgende formatie nog even op zich laten wachten. Verder moeten Haagse discussies buiten deze raadzaal blijven. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) merkt op dat alle gemeenten naar Den Haag wijzen. Tegelijk is bekend dat het rijk € 17 miljard tekortkomt. Met een andere regering is de vraag of het linksom of rechtsom gaat. Het signaal is daarom dat het huishoudboekje nu goed is, maar daar moet zuinig mee worden omgegaan. De heer Van den Kerkhof (D66) onderschrijft dit laatste en vervolgt zijn betoog. Sinds de begroting 2023 wordt op alle lokale heffingen en belastingen kwijtschelding doorberekend, de hondenbelasting uitgezonderd. D66 pleit voor herverdeling zodat de hondenbelasting voor wie deze onbetaalbaar is kan worden kwijtgescholden. De belasting wordt daartoe met enkele euro's verhoogd, waarmee deze aan zo'n 200 huishoudens kan worden kwijtgescholden. Als achttiende stad van Nederland met ruim 160.000 inwoners handelt en denkt Den Bosch internationaal bij grote humanitaire rampen en natuurrampen. D66 is daar trots op. Het moet wel betaalbaar blijven. De standaard euro per inwoner past niet altijd. Klimaatverandering zal eerder tot meer rampen leiden dan tot minder.

De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of D66 een rampenpotje voorstelt waarmee de lopende begroting niet hoeft te worden aangesproken. De heer Van den Kerkhof (D66) geeft aan dat dit inderdaad zijn bedoeling is. Het college zou daarbij de kaders moeten krijgen om in voorkomende gevallen een bedrag beschikbaar te stellen. Mevrouw Welten (VVD) benadrukt dat het met de gemeenschapsgelden uit de hand gaat lopen, maar vraagt wat erop tegen is dat uit de eigen portemonnee te betalen. De heer Van den Kerkhof (D66) stelt dat VVD en D66 hierin van mening verschillen. Als er impact op de Bossche samenleving is, past een financiële bijdrage. De betrokkenheid die tot nu toe is getoond, is echter niet meer financieel houdbaar. Voordat een discussie ontstaat, moeten keuzes worden gemaakt. Het voorstel is een fonds op te richten waarmee het college op basis van door de raad gestelde kaders kan handelen. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) merkt op dat deze vergadering over de hoofdlijnen van de begroting gaat. Over deze motie zou een keer apart worden gesproken. Dit hoort niet in deze vergadering thuis. De heer Van den Kerkhof (D66) heeft deze gedachte laten passeren, maar merkt op dat dit ook het moment is van de integrale afweging op waar het geld op wordt ingezet.

Die discussie kan op een later moment worden gevoerd, maar dit is wel het moment om te bepalen of een bedrag wordt vrijgespeeld. Daarom komt D66 nu met een motie voor het bedrag voor het fonds. De voorzitter stelt vast dat die discussie hier nu plaatsvindt in de eerste en tweede termijn. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) is bang dat fracties straks gaan bieden wat er in zo'n fonds komt te zitten. Het is ordentelijk dat eerst te bespreken. De heer Van den Kerkhof (D66) vervolgt zijn betoog. De procedure om te komen tot een azc loopt. De motie over humane opvang van vluchtelingen is in oktober 2022 aangenomen. Vanwege integratie is taalles vanaf dag één belangrijk, evenals werk en dagbesteding. Daar komt D66 in de commissie Sociaal verder op terug. Den Bosch wil een stad met schone lucht zijn, waar men zich veilig voelt. Een stad waar ieder 6

kind vijf dagen per week les krijgt van een leerkracht met talent en plezier in het werk. Een stad waar leraren en verpleegkundigen een huis kunnen kopen, waar niemand wordt aangekeken op diens identiteit, waar karakter en goede bedoelingen belangrijker zijn dan waar men is geboren. Waar bewoners elkaar ontmoeten en begrijpen. Dat vraagt om nieuwe ideeën en nieuwe energie voor Den Bosch. D66 belooft die. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt hoe D66 tot meer en betaalbare woningen denkt te komen. De heer Van den Kerkhof (D66) verwijst naar zijn eerdere opmerking dat behalve bouwen, bouwen, bouwen ook splitsen, splitsen, splitsen het parool van zijn fractie is. Dat is een manier om de woningvoorrraad te doen toenemen. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of die splitsing gedwongen of vrijwillig is. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt hoe dat wordt bedoeld. De heer Van Griensven (PVV) schetst de situatie waarin de helft van een echtpaar overblijft en vraagt of dan toestemming van betrokkene vereist is. De heer Van den Kerkhof (D66) zet goed overleg met de huurder voorop. De heer Ploegmakers (CDA) vangt zijn betoog aan met de vaststelling dat gesprekken vaak gaan over materiële zaken. Het is zaak in de samenleving meer oog voor elkaar te hebben en voor de immateriële zaken. Er moet aan een cultuuromslag in de samenleving worden gewerkt.

Een samenleving waarin geen ruimte is voor egoïsme en polarisatie. Gerefereerd wordt aan het tv-programma '12 straten groen', opgenomen in Den Bosch. In de desbetreffende, ooit gezellige straat vormen cultuurverschillen en taalbarrières nu een drempel. In deze samenleving kent men in het slechtste geval de buren niet meer. Dat moet anders. Het vorige maand aangenomen programma Sociale Structuur moet daaraan bijdragen. In de Olivier van Noortstraat zijn de bewoners zelf aan de slag gegaan. Wat in deze straat is gebeurd, is wat het CDA graag ziet. De sociale structuur wordt versterkt, er ontstaat een gevoel van saamhorigheid. Via gesprekken en ontmoetingen wordt eenzaamheid voorkomen. Een bijkomend effect is dat vergroening van de straat de leefomgeving een kwaliteitsimpuls geeft en de veiligheid en het gevoel van veiligheid vergroot. Het CDA kondigt de motie 73 Straten Groen aan om het voorbeeld van KRO-NCRV verder uit te rollen. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of het CDA hier in de aankomende begroting in wil opplussen om de vergroening écht kracht bij te zetten. De heer Ploegmakers (CDA) komt in de commissie later deze week terug op de motie. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of de fractie ook vindt dat een dergelijk initiatief niet op de inwoners moet worden afgeschoven maar dat de overheid hier verantwoordelijkheid voor moet nemen.

De heer Ploegmakers (CDA) is het daarmee eens. Ook het bedrijfsleven en het onderwijs spelen een rol. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of de raad nu dit burgerinitiatief zou moeten overnemen. De heer Ploegmakers (CDA) wil dat de gemeente dit gaat stimuleren. De gemeente stimuleert en faciliteert, de bewoners koppen de bal in. De heer Van Griensven (PVV) stelt dat er dan geld wordt gepompt in een initiatief terwijl er al 7

tekorten zijn. De heer Ploegmakers (CDA) wijst op de sluitende begroting. Er zijn een onderhoudspot en een bomenplan, met wat herverdeling van middelen kan veel. Ook de provincie heeft potjes. Dit gaat nu te zeer op details in. Hij vervolgt zijn betoog. Er moet een andere overheid worden gecreëerd, een overheid die niet uitgaat van wantrouwen, maar dienstbaar is en klaarstaat als het even niet meer gaat. Een overheid die verbindt, mensen tot elkaar brengt en een vangnet voor de zwakkeren creëert. De Bossche Pas, een initiatief van het CDA, wordt komend jaar uitgerold. De fractie verwacht hier veel van. Kinderen in armoede verdienen blijvende aandacht. Deze week komt de fractie met een initiatief om enkele grote speeltuinen in de stad te realiseren. De begroting voor 2024 is sluitend, na enkele jaren met een overschot. Veel zaken zijn in gang gezet of komen tot uitvoering. Compliment aan wie hieraan bijdraagt, waaronder de 1800 medewerkers van de gemeente. Alleen een sterke stad kan een sociale stad zijn, dus werk aan beide. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) merkt op dat twee locaties zijn gevonden voor de asielopvang. Hij vraagt of er nog andere locaties in beeld waren. De begroting is sluitend, maar de vooruitzichten zijn onzeker. De schaarste op de grondstoffenmarkt heeft gevolgen voor werkzaamheden binnen de gemeentegrenzen.

De grote mate van externe inhuur baart de fractie zorgen. Er is geen normering, waardoor sturing niet mogelijk is. Het gaat om veel geld. Omdat er te veel mensen van buitenaf zijn, laat de kennis over de stad te wensen over. De fractie bepleit concentratie op mensen van binnen de stad. Er is veel onzekerheid over de rijksbijdrage. Over 2027 worden veel zorgen geuit. Daar moet op worden ingespeeld. De heer Van den Kerkhof (D66) hoort spreker betogen dat de flexibele schil te fors is. Tegelijk wordt een oplossing gezocht om het tekort voor 2027 nu al terug te dringen. Hij vraagt of daar verbanden tussen zitten. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) sluit dat niet uit, maar ontbeert de financiële kennis om dat begrotingstechnisch te duiden. De wethouder heeft die kennis wellicht wel. Als daar bezuinigingen kunnen worden gevonden, is de fractie daar voorstander van. Spreker benoemt de overlast van vuurwerk die reeds eind oktober de kop op steekt. Gevraagd wordt aanpak van dit 'bombardement' prioriteit te geven. De heer Van den Kerkhof (D66) erkent de overlast, maar heeft zeker in deze tijd moeite met de term bombardement. In de raadsinformatiebrief bespreekt het college de datagerichte aanpak van de politie. Hij vraagt of die voldoet of dat er nog iets aan moet worden toegevoegd. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) neemt het woord bombardement terug.

Hij gaat ervan uit dat de aanpak voldoet. Wat personele inhuur betreft, is het van belang dat de scheefgroei in de toeristenbelasting wordt bekeken. De wijkraden moeten zoals gewoon ge-DREVEN stelt veel actiever worden. Onderhoud is op orde, maar moet dat nu ook blijven. Zorg is er voor mensen die wel werken, maar toch in financiële nood komen. De gemeente moet hen helpen. De wethouder staat daar volgens berichten uit de media voor open. Mevrouw Welten (VVD) merkt op dat in de stukken duidelijke opmerkingen over schuldsanering worden gemaakt. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) erkent dit, maar hij wijst op de praktijk dat mensen zich door de complexiteit van het kastje naar de muur gestuurd voelen. De gemeente moet voorkomen dat mensen afglijden. In de commissies wordt teruggekomen op het meer inzetten van muziekles op scholen. Het vergroenen van bedrijventerreinen wordt belangrijk geacht. De stad moet bereikbaar blijven. De fractie ondersteunt de inzet op flexwoningen. Hij vraagt of er cijfers zijn die aangeven dat de wachtlijsten voor woningen al wat krimpen. De fractie zet in op eenzaamheid en brede welvaart. 8

De inspraak van burgers kan beter. Adviezen en ideeën van burgers moeten worden opgepakt. Mevrouw Welten (VVD) uit haar enthousiasme over het solide Bossche huishoudboekje. De zorgen op termijn zijn begrijpelijk, voor nu is tevredenheid gerechtvaardigd. Het overheidstekort loopt op, het rijk zal de uitgaven terugdringen en de uitkering aan de gemeenten verlagen. De door het rijk toegezegde € 1 miljard, nu structureel gemaakt, kan de verlaging van het Gemeentefonds niet compenseren. Het is goed te anticiperen op de magere jaren vanaf 2026. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) merkt op dat niet zeker is dat de VVD straks in de regering zit, zoals wordt gesuggereerd. Mevrouw Welten (VVD) vervolgt. Na 2026 liggen er magere jaren in het verschiet, goed om daar op te anticiperen en met elkaar te zijner tijd het gesprek aan te gaan. Misschien moeten er keuzes gemaakt worden of ambities worden bijgesteld. Hoe dat moet is nog niet duidelijk. Er wordt gesproken over een flexibele begroting en dat is en prachtige uitdrukking, maar het is nog wat vaag. Voor partijen als de ondernemers en werkende Bosschenaren worden de maandelijkse lasten hoog, met name door de energieprijzen. Positief zijn de inzet op maatwerk, dat schrijnende gevallen worden ondersteund en het gunstig lenen van het energiebesparingsfonds.

Wat het structuurfonds betreft, ziet de fractie een inventarisatie van projecten waarvoor nog geen definitief uitvoeringskrediet is aangevraagd. Dit baart gezien de recente overschrijdingen grote zorgen. Het bespreken waard is of anticiperen op het voorkomen van die overschrijdingen zinvol zou zijn. De wijziging in de toeristenbelasting, van twee naar drie categorieën, is proportioneel nadelig voor fietsers en mensen met een klein inkomen die een huisje huren. Dit op korte termijn, voor 1 januari 2024 wijzigen lukt niet, maar de Toeristische Visie biedt volgend jaar een goede aanleiding. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of in de aanpak ook de commerciële aanbieders moeten worden meegenomen, waar de prijzen de pan uitgerezen zijn. Niet-commerciële aanbieders sturen juist op kleine prijzen. Mevrouw Welten (VVD) wil zich als liberaal niet in de vrije markt mengen. Op particuliere verhuur van huisjes heeft de overheid geen invloed. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) concludeert dat de VVD met de zojuist gemaakte opmerking haar sociale karakter wil tonen door de huisjes betaalbaar te houden, maar tegelijk de commerciële verhuurder wil bevoordelen. Mevrouw Welten (VVD) geeft aan dat de overheid aan een beperkt aantal touwtjes kan trekken. De VVD heeft oog voor mensen met een kleine portemonnee die ook een vakantiehuisje willen huren.

Het touwtje waar de politiek aan kan trekken, is dat van de belastingen. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) refereert aan de brief van de heer Lips, waaruit nogal wat zorg spreekt. Hij vraagt of de VVD daarop wil terugkomen om er samen iets aan te doen. Mevrouw Welten (VVD) heeft eerder aangegeven dat na navraag bleek dat dit voor 1 januari niet te doen is. Op de vraag of de VVD daar iets aan wil doen, is het antwoord bevestigend. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) merkt op dat bij het vaststellen van de belastingtarieven nog ruimte is: waar een wil is, is een weg. Hij vraagt of, als het college daar een oplossing voor vindt, de VVD meegaat. Mevrouw Welten (VVD) wacht de reactie van het college af. De heer Van Silfhout (Volt) merkt op dat de gemeente niet aan heel veel knoppen kan draaien. 9

De ene belasting verlagen, gaat ten koste van de andere, die wordt verhoogd. Hij vraagt welke puzzel de VVD hier zou leggen. Mevrouw Welten (VVD) antwoordt dat dit van de mogelijkheden afhangt. De wet van de communicerende vaten vereist dat de ene verhoging leidt tot de andere verlaging. In het bestuursakkoord is een toename van € 500.000 aan extra inkomsten uit toeristenbelasting afgesproken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil weten of de VVD wil uitkomen op een verlichting voor hotel- en campingeigenaren. Mevrouw Welten (VVD) wil uitkomen op een ander effect dan er nu is. Iemand met een camper betaalt nu maar € 0,85. Grote gezinnen die een vakantiehuisje huren, betalen heel veel toeristenbelasting. De VVD streeft naar een betere balans. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) sluit zich aan bij zijn collega van de PvdD dat voor 1 januari 2024 in dit huis kan worden bepaald welke bijstelling wordt doorgevoerd. December zou een goed moment zijn voor de bredere discussie daarover. Mevrouw Welten (VVD) laat hem die keus, maar wil nu aangeven waar voor haar fractie de kneep zit. Streven naar gelijkwaardigheid blijkt een onbedoeld effect op een doelgroep te hebben. Dat effect is anders dan gedacht. In lijn met de ambitie de participatie te bevorderen, is het positief dat creatieve en meer interactieve instrumenten worden ingezet.

Binnen samenwerkingsverband RNOB zal in 2024 worden gesproken over een nieuw convenant. Het verzoek aan het college is de raad daar aan de voorkant bij te betrekken. Goed dat er inzake de digitalisering oog is voor de menselijke aspecten en aan de contacten. Goed dat wordt gestreefd naar goede bereikbaarheid en transparante communicatie. Daar is nog wel winst te boeken. Op het onderzoek naar dienstverlening op de vakafdelingen, voor september beloofd, wordt al lang gewacht. Veiligheid, een basisrecht, wordt vooral geassocieerd met leefbaarheid. Tegen het wildparkeren van fietsen ziet de VVD graag concrete maatregelen genomen worden. Toegankelijk tot winkels wordt beperkt doordat daar fietsen liggen. De VVD heeft er incidenteel geld voor over dat harder aan te pakken. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of dit ook voor de deelmobiliteit (deelscooters, deelfietsen) geldt. Mevrouw Welten (VVD) vindt het een slechte zaak als brommertjes invaliden de doorgang belemmeren. Het zou mooi zijn als daar meer op werd gehandhaafd. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vraagt of het sneller labelen van weesfietsen daar wat haar betreft ook onder valt. Mevrouw Welten (VVD) verwijst deze detailvraag naar de commissie Omgeving.

De heer Van Silfhout (Volt) deelt de zorg omtrent verkeerd gestalde fietsen, maar vindt het een te gemakkelijke voorstelling van zaken dat mindervaliden alleen daardoor worden gehinderd. De inrichting van de binnenstad is niet optimaal voor mensen met een handicap. Mevrouw Welten (VVD) geeft de heer Van Silfhout deels gelijk. Daar moet wellicht ook eens naar worden gekeken. Op De Driesprong in Rosmalen zouden paaltjes die uit de grond komen een goede oplossing zijn tegen de onveiligheid door racende brommertjes aldaar. Het geld is al gereserveerd. Het gedoogbeleid van de coffeeshops loopt eind 2027 af. De raad zou eind dit jaar worden geïnformeerd over hoe het verder moet. Ook ziet de VVD graag dat in Den Bosch wordt ingezet op het terugdringen van het gebruik van pilletjes op evenementen. Verwezen wordt naar de 10

Rotterdamse actie 'Er kleeft bloed aan jouw pil', die aangeeft dat elke pil de criminaliteit financiert. Ook in Den Bosch graag een actie die het gebruik ontmoedigt. De fractie is zeer verheugd dat het wangedrag op de Bossche wateren wordt aangepakt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt de begroting niet erg verrassend. Dat is niet per se positief. In de voorjaarsnota was beloofd dat de documenten uit de P&C-cyclus toegankelijker zouden worden. Die stap naar de inwoners wordt nu weer niet gezet. De vraag aan de wethouder is hoe die de inwoner wél wil gaan betrekken. Blij is de fractie met het beleid rondom spelen, bewegen en ontmoeten. De duiding ontbrak, dus daar heeft de fractie zelf voor gezorgd. Zo blijkt dat slechts 2% van de middelen naar openbaar groen en recreatie gaan. Er liggen nogal wat opgaven: klimaatadaptatie, leefbaarheid, de natuurcrisis, gelijke kansen op gezondheid. Er moet niet pas naar de budgettering worden gekeken als de gebiedspaspoorten er zijn. Nú wordt de begroting vastgesteld, nu worden de budgetten opgenomen. Hier wordt op 2 november a.s. op teruggekomen. Dan wordt ook teruggekomen op het SMP. In het kader van klimaatbeleid moet spouwmuurisolatie worden doorgezet en moet de vleermuis worden veiliggesteld. In de commissie Sociaal zal de fractie het dierenwelzijn aan de orde stellen. Er worden nog steeds veel dieren afgestaan.

Er zijn manieren om te voorkomen dat dieren worden aangeschaft en vervolgens weer dak- en thuisloos worden. Ook over de jeugdzorg gaat de PvdD dan de diepte in. In de commissie Omgeving staat infrastructuur in combinatie met welzijn centraal. In deze begroting wordt fors geschoven richting het structuurfonds en de algemene reserve. Er worden deze week allerlei ideeën geopperd. Om de begroting sluitend te maken, wordt geld weggezet. Een oproep om de ogen open te houden voor de mogelijkheden voordat het geld wordt weggezet. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt of de fractie op een andere manier uitgaven wil gaan doen. Er worden vraagtekens geplaatst op een manier die zelf ook weer voor vraagtekens zorgt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wijst op de eerder geuite ideeën om de stad leefbaarder te maken en de kansen gelijker te verdelen. Voordat aan de voorkant al € 10 miljoen extra naar het structuurfonds gaat om de begroting daarmee sluitend te maken, zou eens naar bijvoorbeeld de 73 straten van het CDA gekeken kunnen worden. Eerst de oren en ogen openhouden voordat het geld wordt weggezet naar projecten die mogelijk niet noodzakelijk zijn voor de eerlijke en leefbare toekomst. De heer Ploegmakers (CDA) merkt op dat in het structuurfonds al heel veel plannen zitten waar de raad mee heeft ingestemd.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) merkt op dat gemaakte afspraken één ding zijn, maar er is toch al een verplichte afdracht aan het structuurfonds. Het bedrag van € 10 miljoen extra ís ook extra. Dat is niet de afgesproken jaarlijkse storting, dit is een plus. Dit zijn middelen waar de raad nog over kan beslissen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of een brede discussie over het structuurfonds zinvol wordt geacht. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) erkent dat en vervolgt haar betoog. Over de afvalstoffenheffing, specifiek diftar, wordt verwezen naar een rapport van Rijkswaterstaat dat het principe 'de vervuiler betaalt' blijkt te werken. De kosten van de afvalstoffenheffing zijn in gemeenten met diftar lager. Daar is minder restafval. Er zijn lagere kosten en dit is noodzakelijk om tot een circulaire economie te komen. Alle gemeenten waar de afvaldienst voor werkt, hanteren al diftar, behalve Den Bosch. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) merkt op dat vuil ophalen omslachtiger is als telkens gewogen moet worden wat wordt ingebracht. Per dag worden minder huishoudens aangedaan.

11

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wijst op de vele mogelijkheden van invoer. De gemeenten die het toepassen, maken verschillende keuzes. Dát het werkt, blijkt. De meeste gemeenten doen het al. Deze begroting is een goede gelegenheid in kaart te brengen wat de mogelijkheden zijn. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) stelt zich voor dat dit een punt is om bij het geplande werkbezoek bij de afvalinzameling te bespreken. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) stelt dat reeds is aangetoond dat het werkt. De afvaldienst kan veel zeggen over welke varianten Den Bosch goed passen. Voor diftar is dit het juiste moment. PBD wordt binnenkort gescheiden opgehaald, de inzameling van luiers is er al. Er wordt informatie over afvalscheiding verstrekt. Mensen die het goed doen, moeten ervan kunnen profiteren. De vervuiler moet betalen en meebetalen aan een duurzame toekomst. Wat externe inhuur betreft, wordt opgemerkt dat een groot deel van de externen hier langer dan een jaar werkt. De collega's worden opgeroepen zo snel mogelijk klimaatneutraal te worden en radicaal te vergroenen, de armoede het hoofd te bieden en in betaalbare huisvesting te voorzien. De begroting kent in theorie nog voldoende ruimte. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) sluit zich aan bij de opmerkingen die zijn gemaakt over meer groen maken, het klimaat, meer woningen. Iedereen zal deze wensen in hoofdlijnen onderschrijven.

Hij merkt op dat het financieel ravijn een uitdaging vormt, waar Den Bosch in de komende drie jaar langs kan laveren. Het college heeft de raad geïnformeerd over de opvang van 600 asielzoekers. Dat wil nogal wat zeggen. Aan de Bosschenaren wordt om verdraagzaamheid en acceptatie gevraagd. Aan de burgemeester de vraag of er al signalen uit de samenleving zijn waar de raad kennis van moet nemen. De fractie hoopt dat dit in goede banen wordt geleid. De heer Ploegmakers (CDA) valt over de formulering 'er komen er 600 bij'. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) erkent dat er inmiddels ook asielzoekers afvallen. Hij wil de discussie niet over de aantallen voeren, maar over de boodschap. Straks zijn er ook zorgen, die hier ook op tafel komen. Inzake de financiën wil de fractie een accent leggen op het Sociaal & Zorgfonds, dat straks de buffer zal zijn voor mensen die kampen met armoede. Die is er momenteel, maar er zal de komende jaren voor gespaard moeten worden. Spreker wijst op het verschijnsel 'stadsgezanten'. Deze functionarissen ondersteunen in diverse Brabantse gemeenten het college bij grote maatschappelijke projecten. De vraag aan het college is de ervaringen in Eindhoven na te gaan, zodat die in Den Bosch besproken kunnen worden. De gezant kan een rol spelen in het versnellen van maatschappelijke vraagstukken.

Ook kan worden gekeken naar de werkdruk in de gemeentelijke organisatie. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) merkt op dat deze stadsgezanten niet voor niets werken. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) heeft nog slechts gevraagd de informatie op te halen. Of daar geld in wordt gestoken, blijkt daarna. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt zich af voor welk Bosch vraagstuk de stadsgezant een oplossing kan zijn. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) wil nog niet verder gaan dan de informatie in Eindhoven ophalen. Mevrouw Welten (VVD) meent dat de heer Van der Krabben een maatschappelijk zwaarwegend iets heeft om hier nu mee te komen. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) geeft aan dat de druk op de ambtelijke organisatie én 12

op het college als gezegd een belangrijk vraagstuk is. Aan het college de vraag of men op de hoogte is van tussentijdse oplossingen voor energietekorten bij nieuwbouw voor scholen of bedrijven. Volgens de meerjarige begroting loopt de subsidie voor de universiteit in 2025 af. De vraag aan het college is waarom hiermee wordt gestopt. Na acht jaar, en dat is nu, zou een evaluatie worden gehouden met de intentie tot continuering. De heer Huibers (Rosmalens Belang) beschouwt de begroting als een goede vertaling van de voorjaarsnota. Sparen is, zoals in de voorjaarsnota aangegeven, niet overbodig met de financiële onzekerheden in de toekomst. Niet alleen het ravijnjaar, ook een forse bezuiniging op de jeugdzorg komt er aan. Om aan de ambities te voldoen, is personeel nodig. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wijst op het volgens haar onnodig overmaken van € 10 miljoen naar een structuurfonds. Zij vraagt of het een idee is over te maken wat nodig is en niet ook de middelen die opzijgezet kunnen worden. De heer Huibers (Rosmalens Belang) geeft aan dat dit geld niet zomaar in het structuurfonds wordt gezet. De Rondweg Groote Wielen in Rosmalen is een goede bestemming mede daarvoor. Den Bosch heeft wel personeel nodig om de gestelde opgaven en grote ambities te kunnen realiseren. Eerder bleef geld op de plank liggen doordat er geen personeel was.

Aan de wethouder de vraag naar de verwachtingen voor 2023. Rosmalens Belang is verheugd over het verder bevorderen van de leefbaarheid in de dorpen en wijken. Zich veilig voelen, is daarbij essentieel. Het verder verstevigen van de sociale basis, het sociaal domein en de handhaving dragen hieraan bij. In de commissie Sociaal komt de fractie terug op de vraag hoe iedereen aangehaakt blijft. Van een goed onderhouden buitenruimte is nog niet overal sprake. Dit komt in de commissie Bedrijvigheid aan bod. De verkeersdruk op en rond De Groote Wielen en omliggende wijken is te hoog. Hier moet snel actie op worden ondernomen. Dit is aan de commissie Omgeving. Over het voorstel van D66 voor een calamiteitenpotje is eerder al gesproken. Die handschoen wil Rosmalens Belang graag oppakken. Hier wordt in de commissie nader over gesproken. De heer Van Griensven (PVV) brengt de aanstaande komst van 600 asielzoekers naar De Pettelaar ter sprake. De fractie is daar tegen. Hij wijst op de hoge concentratie op één plek en vraagt of er genoeg handhaving en toezicht is. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vraagt waar dan op moet worden gehandhaafd. De heer Van Griensven (PVV) wil handhaving op eventuele overlast, als die er is. Er komen 600 mensen bij elkaar op één plek, met het risico dat daar dingen gebeuren die het daglicht niet kunnen verdragen. Dat vraagt om handhaving.

De heer Van Silfhout (Volt) merkt op dat deze gemeente het redelijk goed doet in het aantal incidenten bij azc's, Het zijn twee gescheiden locaties. De vraag is wat maakt dat er zorgen zijn. De heer Van Griensven (PVV) heeft zorgen op basis van wat er in Ter Apel, Budel en Maarheeze gebeurt. In Den Bosch trokken asielzoekers tien jaar geleden hun broek omlaag voor jonge meiden. De voorzitter verzoekt de heer Van Griensven zich tot de begroting te bepalen. De heer Van Griensven (PVV) vindt het schandelijk dat zo'n luxe accommodatie wordt gebruikt voor asielzoekers terwijl veel Nederlanders in deze dure tijden hun gas niet kunnen betalen. De PVV zal in de raad een motie tegen het azc in dit hotel indienen.

13

De heer Van Silfhout (Volt) vindt het onterecht hoe hier groepen tegenover elkaar worden gezet die niet tegenover elkaar staan. Mensen die last hebben van de bestaanszekerheid zijn niet de vijanden van asielzoekers. Deze casus kan niet op deze manier worden beschouwd. De heer Van Griensven (PVV) bestrijdt dat hij groepen tegenover elkaar zet, hij bekritiseert het beleid. Mensen die niets hebben met deze samenleving worden opgevangen in luxe appartementen. Mensen die in dit land werken en belasting betalen, komen niet rond. In deze dure tijden is de fractie tegen het besteden van belastinggeld aan prestigeprojecten. Genoemd worden de 'groene klimaathobby's', het Design Museum en de rondweg De Groote Wielen. Theater aan de Parade is ook veel duurder geworden dan het ooit zou zijn. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) merkt op dat de PVV tegen de rotonde bij Rosmalen is. Gevraagd wordt of de fractie wel voor een echte ontsluitingsweg is. De heer Van Griensven (PVV) is daar wel voor. De weg naar Oss kan allereerst worden aangepakt. De rotondes aanpakken leidt tot dezelfde verkeersconcentraties. Eerst moet er een goede nieuwe weg komen die het verkeer beter verdeelt. Spreker vervolgt zijn betoog. Het afschaffen van de hondenbelasting en het afschaffen of verlagen van de afvalstoffenheffing zouden in plaats van deze projecten maatregelen zijn die de inwoners ten goede komen.

De verhoging van de ozb zou moeten worden teruggedraaid. Parkeer- en toeristenbelasting moeten omlaag, want 's-Hertogenbosch wil een gastvrije stad zijn. Die gastvrije stad maakt het alleen maar duurder om er te komen. De toeristenbelasting is er drie keer hoger dan in andere Brabantse gemeenten. Als mensen vanwege de hoge toeristenbelasting niet voor een vakantiepark in of bij Den Bosch kiezen, komen ze ook niet naar de stad. Dat is nadelig voor de ondernemers. Het college wil de afhaalfrequentie van huishoudelijk afval van twee naar drie weken brengen. De fractie is tegen, uit vrees voor overvolle bakken met open deksels, die tot ongedierte kunnen leiden. De heer Ploegmakers (CDA) hoort dat de afvaltarieven naar beneden moeten, maar de frequentie omhoog moet. Hij vraagt naar de financiering. De heer Van Griensven (PVV) verwijst naar de projecten die wat zijn fractie betreft achterwege kunnen blijven. De heer Ploegmakers (CDA) merkt op dat het achterwege laten van investeringen niet van invloed is op de exploitatie. De heer Van Griensven (PVV) meent dat dit prima met elkaar kan. Hij vervolgt zijn bijdrage. Het college wil meer creatieve en interactieve instrumenten onderzoeken. De PVV stelt voor te beginnen met de referenda. Over de genoemde lobby bij de VNG en B7 merkt spreker op dat de VNG bij de Eerste Kamer aandringt op het versneld doorvoeren van de Asieldwangwet.

De PVV is daar tegen en bepleit opzegging van het VNGlidmaatschap. Als indicator voor de duidelijke uitleg van B&W is 30% de doelstelling. Slechts een op de drie hoeft dus maar te begrijpen wat het college beslist. Hij roept op tot meer jip- en janneketaal. Alle inwoners hebben recht op duidelijke uitleg van het beleid. De heer Van Silfhout (Volt) geeft allereerst aan dat het goed is dat er een plan ligt voor de huisvesting van asielzoekers in de gemeente. Degenen die asiel aanvragen dienen goed te worden opgevangen in de gemeente. Het vertrouwen is er dat het college dat in goede banen leidt. Volt vindt dat er moet worden gewerkt aan werk voor deze groep, goede scholing en gezondheidszorg, net als D66 aangeeft. Het staat er in 2024 met een sluitende begroting goed voor. Er is ruimte om te investeren en de gemeente doet dat ook. Vorig jaar stond de Bosschenaren het water aan de lippen. Nog steeds is er oorlog op dit continent en is de wereld niet stabieler. Het college heeft zich dit ter harte genomen, via de inzet op Housing First, de aanpak van dakloosheid en de komst van de 14

Bossche Pas, maar er zijn nog genoeg zorgen. De onzekerheid richting 2026 is vaker genoemd. Het is belachelijk dat nu, bijna 2024, nog niet bekend is wat er in 2026 gaat gebeuren met het Gemeentefonds. Die onzekerheid hangt als een sluier over deze begroting. Dat het landelijk verkiezingstijd is, maakt dat nog niet duidelijk is welke kant de Tweede Kamer op gaat. Volt steunt de lobby van de G40 en de VNG richting rijk. Richting de landelijke politiek is er één signaal en dat is dat duidelijkheid er allang had moeten zijn en zo snel mogelijk moet komen. Alleen dan kunnen de gemeenten degelijk financieel beleid blijven voeren. De verdeling in de afvalstoffenheffing is te rigide door alleen eenpersoonshuishoudens en meerpersoonshuishoudens te onderscheiden. Er moet meer worden uitgesplitst naar wie gebruikt en betaalt. Zo wordt ook gestimuleerd minder te gebruiken. Of nog sterker, door te betalen voor het afval dat wordt geproduceerd: diftar. De afvalstoffenheffing is voor huishoudens in de afgelopen twee jaar met 20,55% gestegen, voor eenpersoonshuishoudens met 22,8%. Deze enorme stijgingen kunnen eerlijker worden verdeeld. Voor starters en studenten is dergelijk beleid om wanhopig van te worden. De bouwopgaven in Den Bosch baren Volt zorgen. De fractie is aan de ene kant blij met het lichtpuntje bij de sociale huur in de zachte plancapaciteit.

Er zijn echter zorgen over de aanhoudende onzekerheid. De gronduitgifte neemt af. Een ineenstorting van de bouw in Den Bosch wordt gevreesd. Dit jaar gaat het goed, voor de komende jaren liggen slechtere cijfers in het verschiet. De bouwdoelen lijken onhaalbaar. Hij vraagt duiding van de wethouder hierop. De fractie vraagt of een lagere grondopbrengst mogelijk is om zo de kans op meer gronduitgifte, met name in sociale context, te vergroten. In de commissie Omgeving gaat Volt hier dieper op in. De klimaatcrisis is onafwendbaar. Vergaande maatregelen om deze te verzachten en hiermee om te gaan, zijn onafwendbaar. Ook dit jaar was weer veel klimaatverandering te zien. De fractie komt met ideeën over biodiversiteit en een groenere, leefbare leefomgeving. Nog steeds is er te weinig te zien van de vergroening van de stad. De fractie bepleit bijensnelwegen, meer groen en een voorbereiding op een veel hetere toekomst. Naar de gebiedspaspoorten wordt uitgekeken. Participatie is vaak een moetje in plaats van een toevoeging op beleid. Bij de warmtetransitie is beweging te zien, maar nog niet hard genoeg in de goede richting. De kracht van de gemeente zit in de visies van de inwoners. Gelukkig wordt gestart met een burgerberaad. Er is nog veel ruimte voor verbetering. Enerzijds is de fractie hoopvol over deze begroting, tegelijk zijn er zorgen over de toekomst.

Er moeten radicale keuzes worden gemaakt. Samen, want de toekomst begint nu. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) signaleert dat de gemeente voor zware maatschappelijke opgaven staat in een ongewisse werkelijkheid. Oplopende spanningen, ook in de Nederlandse samenleving en in de Bossche samenleving. Woningnood leidt tot een groot vraagteken. De driedubbele vergrijzing in de komende tien, vijftien jaar vraagt om een antwoord. De 75-, 80-jarigen moeten prettig kunnen samenleven, met zorg en welzijnsvoorzieningen om zich heen. Een grote opgave. Verder mag het veiliger en leefbaarder in deze stad. Tegelijk moet aan het herstel van vertrouwen onder de medewerkers worden gewerkt in management en dagelijks bestuur. De vraag is wat deze raad aan kan en wat die kan waarmaken. Soms doen stukken ertoe. In april 2022 verscheen de uitvoerbaarheidstoets. Stel prioriteiten, aldus spreker, niet alles kan. Als mooie voornemens niet zijn uit te voeren, komt er niet veel van terecht. Plannen en voornemens lopen weg in de tijd. Plannen en voornemens met een breed draagvlak in deze raad. EKP-Noord, het loopt weg. De Bossche Stadsdelta, wanneer wordt er begonnen? Het wordt op de Tramkade langzaam onleefbaar. De heer Van den Kerkhof (D66) merkt op dat van EKP de omgevingsvergunning is aangevraagd.

In het Tramkadegebied wordt met de huidige ondernemers gesproken en wordt aan uitbreiding van de vierkante meters gewerkt, aan ondernemersruimte in de cultuur. Er gebeurt van alles. Dat zijn de feiten. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) geeft aan dat EKP-Noord is afgetikt. De bouw zou eerst in 2022 starten, toen in 2023 en nu komt 2024. De heer Van den Kerkhof (D66) werpt de vraag op of de gemeente die woningen bouwt of dat 15

daar partijen voor nodig zijn. Ook híj is benieuwd waar de vertraging zit, maar de gemeente bouwt niet zelf. Over de Tramkade wordt opgemerkt dat er veel meer cultuurruimte gaat ontstaan, ook voor de ondernemers. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) stelt vast dat, al bouwt de gemeente niet zelf, voor EKP-Noord geldt dat de vergunning keer op keer wegloopt, van 2022 naar 2023 naar nu 2024. Dat heeft te maken met de handelingscapaciteit van de gemeente, te beginnen door de vergunningverlening goed en snel te laten verlopen. Tegen de Bossche Stadsdelta heeft Leefbaar volmondig ja gezegd, behalve tegen het Design Museum. Maar wanneer er aan de Tramkade aan de slag wordt gegaan, is onduidelijk. Bedrijven hebben al de aanzegging gekregen er te verdwijnen. Hij vervolgt zijn opsomming: Station Oost, maart 2021, 1800 tot 2000 woningen. Die woningen zijn al jaren hard nodig. Het ontwikkelkader, een voorwaarde om te beginnen, loopt uit in de tijd. Zo kan hij nog even doorgaan, er moeten scherpere prioriteiten worden gesteld. Twintig bouwprojecten terwijl de handelingscapaciteit er tien aankan in de voorbereiding en buiten acht, eist keuzes. Het Economisch Perspectief Brede Binnenstad is vierkant omarmd, ook in maart 2021. Er zouden sfeergebieden worden gecreëerd, de vitale binnenstad werd naar een hoger plan getrokken.

Er is niets mee gebeurd, behalve de aanstelling van een alweer verdwenen binnenstadmanager. De heer Ploegmakers (CDA) geeft aan dat er een nieuwe binnenstadmanager is aangetrokken. Bovendien wordt gewerkt aan een van de sfeergebieden. Het verhaal ademt grootspraak, maar is niet op feiten gebaseerd. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) erkent dat de nieuwe binnenstadmanager enkele maanden geleden is aangesteld. Het aanjagen en concreet maken van de sfeergebieden is nog niet gebeurd. De heer Ploegmakers (CDA) stelt dat het spreker zou sieren om eens in gesprek te gaan en zich te laten informeren. Hij hoort hier informatie die niet correct is. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vervolgt zijn betoog. Hij noemt het Sluis 0-park en Zuid-Willemspark als voorbeelden van waar niets gebeurt. Investeren is één, handelingscapaciteit vrijspelen is een tweede. Graag hoort hij van de wethouder waar het wringt op de begeleiding en het voorbereiden van allerlei bouwprojecten. Van Maritiem 's-Hertogenbosch en een kerstevent op de Parade is afscheid genomen. Het patroon van doorpakken speelt ook bij de aanpak van verkeershufters en het realiseren van de autoluwe binnenstad, een motie van juni 2020. Wordt 2024 het jaar van presteren, vraagt de fractie zich af. De autoluwe binnenstad, juli 2021: de vraag is of het in 2024 gaat gebeuren.

Mevrouw Welten (VVD) merkt op dat spreker alles erg negatief schetst. Hij zou moeten weten dat bouwprojecten gemiddeld vijf tot tien jaar duren. De heer Van den Kerkhof wees al op de dilemma's om te kunnen bouwen. Als bouwen voor de bouwwereld niet lucratief is, bouwt zij niet. Dat het winterfestijn niet doorgaat, is haar niet bekend: zij heeft gelezen dat het wel doorgaat. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) reageert dat op de Parade een marginaal kerstevent zal plaatsvinden, geen kerstfestival van enige substantie. Spreker vervolgt met het onderwerp ondermijning en het oprukkende intimidatieklimaat. De opgave is op scherp te spelen en onnozelheid af te leggen. Handelshuizen in seniorencomplexen, een groei naar steeds brutalere publieke handel in drugs, de fatbikes rijden af en aan als thuisbezorger op de publieke handelsspots en naar de mensen thuis. De opgave is blootleggen wie de handel runnen. Breda heeft in 2017 het voortouw genomen met een VIK (Veiligheids Informatie Knooppunt). Die aanpak verdient navolging. In Den Bosch weet de linkerhand niet wat de rechterhand doet.

16

Mevrouw Welten (VVD) geeft aan dat de heer Kagie weer erg negatief is. Aan die luidruchtige auto's wordt nu gewerkt door apparatuur in te zetten waarbij ook het kenteken tevoorschijn komt. Dan wordt er toch echt aan gewerkt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) hoort graag in de commissie Omgeving of de flitsen lawaaipalen in combinatie nadrukkelijker gaan worden uitgerold. Tot slot merkt spreker op: eerst investeren, dan ook klaarstaan voor de exploitatie. In de voorjaarsnota 2025 graag een scherpe doorkijk naar het financieel ravijn vanwege de verwachte terugval in de rijksbijdrage. Mevrouw Hernández (50PLUS) merkt op dat in deze snel veranderende wereld de prioriteiten anders zijn geworden. Ook in Den Bosch. De inwoners willen meer centraal staan en meedenken. Hier komt de fractie in de commissie Sociaal op terug. Met de onzekerheid van 2026 op komst, zijn terughoudendheid en besparen waar het kan aan de orde. Deze begroting is sluitend. In vergelijking met de vorige begroting is deze 2,5% hoger. Aan de portefeuillehouder de vraag of rekening is gehouden met de inflatie en de verhoging van de grondstoffenprijzen als gevolg hiervan. Als hier in deze begroting al rekening mee is gehouden, is de vraag waarin gekort zal worden. Een verhoging met 2,5% volstaat dan niet om de overschrijdingen te dekken. De signalen zijn nu nog goed, maar voorzichtigheid is geboden.

Wellicht moeten de ambities worden gematigd om het gemeenschapsgeld op de beste manier in te zetten. Met betrekking tot bereikbaarheid en mobiliteit wordt aandacht gevraagd voor de deelscooters en deelfietsen die overal worden achtergelaten. De veiligheid van trottoirgebruikers is in gevaar door de gevaarlijke plekken waar deze voertuigen worden achtergelaten. Bij De Driesprong in Rosmalen trekken scooteraars zich niets aan van het verbod dat op dit horecaplein geldt. Ook fietsers zorgen voor gevaarlijke situaties. De handhaving is niet voldoende. Gepleit wordt voor een nieuwe inrichting van het plein en een volledig fietsverbod. De fractie is blij dat de veiligheid rond de scholen meer aandacht krijgt. Gepleit wordt voor meer begeleiding op de routes naar de scholen toe met vrijwillige verkeersregelaars. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt welke inrichting bij De Driespong wordt bepleit. Mevrouw Hernández (50PLUS) verwijst naar de motie waarin blokken of andere fysieke maatregelen worden genoemd als mogelijkheid. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN), merkt aanvullend op dat de inrichting dan minder toegankelijk voor 50-plussers wordt. Mensen met rolstoelen krijgen het dan lastiger. Mevrouw Hernández (50PLUS) bestrijdt dit. De bedoeling is de doorstroming van scooters en fietsers te belemmeren.