2023-09-25 Commissie Bedrijvigheid concept

Commissie BEDRIJVIGHEID Concept

Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

25 september 2023 Raadzaal

A.P.R.G.M. van Rosmalen mr. drs. R. van der Meer drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, H.B. Bos, B. El Amraoui, E.R.F. Esser, L.A.J. van Griensven, S.C. van Hasselt, W.B.G. Hoeben, mw. mr. drs. N.M.C. Huijbrechts RO CIA, M.P. Kagie, mw. M.J. Klerks, J. Kouwenberg, mw. W.M. van de Leemput, R.F.E. van Oijen, mw. W.A.M.H. Parijs, mr. S.J.M. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, P.J. Romijn, B.F.C. Roovers, mw. E. Samshuijzen, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, ing, J.P. Verhoef BEd, K.M. Vossen, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg ing. R.A.P. Geers, R.J.J. Geers

Afwezig:

mw. W. de Groot MSc, drs. J.M.C. van der Heijden, mw. Hernández, ing. J.N. Kieft, H.J.M. Mees, REV H.W. Pennings, mw. C.K.J. Visscher, mw. J.J.M. van den Wildenberg

Verslaglegging:

mw. T. van der Aart, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent voor de tweede keer in september de commissievergadering Bedrijvigheid om 19.00 uur en heet de aanwezigen en kijkers thuis welkom. Er staan veel punten op de agenda. Als het langer duurt stelt hij op enig moment voor om nog een derde keer deze maand te vergaderen. Mevrouw De Groot is afwezig en wordt vervangen door mevrouw Welten. De heer Kieft is afwezig. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg komt iets later. Mevrouw Hernández is afwezig. De heer Pennings wordt vervangen door de heer Verhoef.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 4 september 2023 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties Met algemene stemmen wordt toezegging 2023-2, Klankbordgroep duurzame polders, met het toezenden van de Raadsinformatiebulletin van 21 september jl. als afgedaan beschouwd.

5.

Werkplanning De voorzitter vertelt dat de werkgroep Strategische Agenda een brief aan de commissie heeft gestuurd. Hierin concludeert deze dat er voldoende informatie beschikbaar is om in de vergadering van 25 september 2023 een goede discussie over het raadsvoorstel Transitievisie Warmte 2.0 te kunnen voeren. Daarnaast heeft de heer Ploegmakers vandaag een voorstel gestuurd om als commissie, samen met andere fracties, een werkbezoek aan de afvalstoffendienst te brengen. De commissie stemt in en vraagt het college een werkbezoek te organiseren.

Raadsvoorstellen 6.

Technische wijzigingen Marktverordening gemeente 's-Hertogenbosch De voorzitter legt de spelregels uit.

1

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt de wijzigingen in het voorstel goed. De wijzigingen zijn vooral gedaan om de markt aantrekkelijker te maken voor bezoekers en makkelijker voor kraamhouders. Het valt haar op dat geen gebruik wordt gemaakt van artikel 3, lid 2 en artikel 3, lid d en sub e, wat inhoudt het sturen op de ruimtelijke verdeling tussen bepaalde branches en productgroepen. Zoals nu wordt toegepast voor de woensdag-, vrijdag- en zaterdagmarkt in het centrum. De voorliggende verordening is er afdoende voor, maar mogelijk kan er in de uitvoering meer mee worden gedaan. De biologische markt is drukbezocht. Juist door het verder toepassen van deze verordening ligt er een kans om lokaal aan te sluiten op bijvoorbeeld het Actieplan Groei van biologische productie en consumptie, vanuit de minister. Een belangrijk onderdeel hiervan is meer verkoopkanalen van biologische producten. Noord-Brabant loopt voorop in de groei van biologische landbouw. Om te sturen op korte ketens, betere prijzen voor de boer en consument, kan door de uitvoering van deze verordening daar invulling aan gegeven worden. Dan wordt ook invulling gegeven aan de ambitie van het bekender maken van biologische producten, wat ook onder het actieplan valt. Er is ook aansluiting op het Nationaal Programma Landelijk Gebied. Dan is het logisch om de producten en branches meer ruimte te kunnen bieden.

De PvdD stelt voor om de wijzigingen vast te stellen maar ook te kijken hoe in de uitvoering meer verbinding gebracht kan worden met de landelijke doelen, de provinciale ontwikkelingen en de eigen doelen met de mogelijkheden en kansen die zich hier nu voordoen. Daarmee wordt meegebouwd aan het aantrekkelijker maken van de markt en de ruimte bieden voor biologische producten. Het liefst met zo kort mogelijke ketens de producten lokaal te verkopen. De heer Altenburg-Collin (VVD) noemt minder regels en het verlagen van administratieve lasten voor ondernemers belangrijk en de VVD is daarom te spreken over deze aanpassingen in de Marktverordening. De VVD heeft technische vragen gesteld, maar nog geen antwoord gekregen. Het is goed dat een Verklaring Omtrent het Gedrag een langere geldigheidsduur krijgt, van drie naar zes maanden. Waarom dan niet gelijk voor een jaar, conform de meest gangbare termijn binnen de overheid en het bedrijfsleven? Daarnaast mogen dieselbusjes vanaf januari 2025 niet meer in de Bossche binnenstad rijden terwijl 95% van de marktkooplui in een dieselbusje rijdt. Is hierover nagedacht en is er gesproken met de Marktcommissie? De heer Esser (PVV) zou het leuk vinden als bij Informeren door de ambtenaren en het college meer aandacht wordt besteed aan de markt. Hij leest over een weerprotocol.

Hij komt al jaren op de Bossche markt en heeft nooit meegemaakt dat de markt er niet is, op af en toe een kraampje na. Kan de wethouder iets vertellen over een weerprotocol? Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) stemt in met het voorliggende voorstel. Ze heeft wel antwoord gekregen op de door haar gestelde technische vragen, ondanks dat de beantwoorder op vakantie is deze week. Als kanttekening leest ze dat de verplaatsing van de marktstandhouders met enige regelmaat op weerstand stuit. Nu gaat het maar om 4 of 8 meter. Hoe voegt de wethouder zich daar in als de weerstand blijft? Verder is het een prima verordening. Wethouder Ralph Geers excuseert zich omdat de beantwoording van de technische vragen vanwege de vakantie niet tijdig heeft plaatsgevonden. De vragen zijn nu beantwoord, maar dat is te laat. Er is gekozen om de VOG gelijk te stellen met de termijn die geldt voor standplaatsen. Standplaatsen en markt hebben wel een relatie met elkaar. Hij ziet ook het probleem met de dieselbusjes, dat is ook een landelijk probleem. Er is wel verschil zichtbaar tussen marktondernemers die dagelijks op een andere plek staan, die dus vaak in binnensteden komen en de lokale ondernemers of ondernemers op een bepaalde leeftijd, waar de vervangingsvraag anders is. Met de collega's van mobiliteit kijkt hij hoe dit op een goede manier kan worden aangepast.

In het eerste overleg van de Marktadviescommissie wordt dit besproken. De vraag van de PvdD. Het is een technische wijziging. In theorie klopt het dat veel meer op de inhoud gestuurd kan worden. De vrijdagmarkt heeft een biologisch karakter en functioneert goed met specifiek publiek. Deze markt heeft een toegevoegde waarde. Om verschillende producenten de ruimte te geven is het voorstel om in de technische wijzigingen geen aanpassingen te doen. Als de raad toch wil dat de verordening wordt aangescherpt is dat een politieke keuze en ziet hij graag een uitspraak van de raad tegemoet. Het weerprotocol gaat niet om de individuele ervaring of je in de regen of sneeuw op de markt hebt gelopen, maar om hoe ga je als markt met elkaar om. Op zaterdag staat de markt vol, dan wil je niet dat bij warm weer marktkramers vertrekken omdat de waar smelt, want dan zijn er de hele dag busjes op de markt die een marktkraam weghalen. Dat zorgt voor onveilige situaties, voor onduidelijkheid en een rommelige markt. Dat geldt ook voor kou, sneeuw en harde wind. Juist om te

2

zorgen dat de markt veilig, ordelijk en toegankelijk is, is in afstemming met de Marktadviescommissie een weerprotocol gemaakt. De fractie van VOOR Den Bosch vraagt naar weerstand over het opschuiven van de markt. Hij beaamt dat dit zo is. Soms kan het niet anders, is het nodig of moeten er gaten opgevuld worden. Bij tijdelijke verplaatsingen bij evenementen heb je ruimte nodig om alvast de opbouw van een evenement op de markt mogelijk te kunnen maken. Dit gebeurt zo min mogelijk. De collega's van Marktzaken kijken bij evenementen aan de voorkant mee om ook de belangen van de marktkooplui te dienen. De heer Altenburg-Collin (VVD) heeft de beantwoording van de technische vragen inderdaad ontvangen. Hij begrijpt dat de wethouder aansluiting heeft gezocht met het standplaatsenbeleid. Hij stelt voor een termijn van één jaar te hanteren voor het standplaatsenbeleid, dit in verband met administratieve lastenverlichting. Dan staat het standplaatsenbeleid, bedrijfsleven en overheid op een jaartermijn. Hij hoort graag de mening van de wethouder hierover. Wethouder Ralph Geers heeft geen geluiden gehoord dat de termijn van een halfjaar op andere locaties tot knelpunten leidt. Hij ziet niet de objectieve toegevoegde waarde om er iets in aan te passen. Als de VVD dit graag wil kan de partij een politieke uitspraak doen en wordt het verwerkt in de eerstvolgende wijziging.

De voorzitter vraagt of het raadsvoorstel als hamerstuk kan worden doorgeleid naar de raadsvergadering. De heer Altenburg-Collin (VVD) overweegt, gezien de discussie, een motie in dezen. De voorzitter concludeert dat het raadsvoorstel als B-stuk naar de raadsvergadering wordt doorgeleid. 7.

Transitievisie Warmte 2.0 De voorzitter meldt dat hiermee het college de koers voorlegt hoe de gemeente de komende periode gaat werken aan het gasloos maken van de gemeente. Mevrouw Klerks (Volt) vindt het een mooie, ambitieuze schets die een gedurfd inkijkje geeft in de warmtevoorziening van de bebouwde omgeving, in aanloop naar een gasloze gemeente in 2045. Volt vindt de insteek van een grootschalige oplossing als backbone van de warmtevoorziening met de RWZI als eerste en de Maas als tweede bron, een mooie ontwikkeling. Volt is kritisch op de communicatie. Raad en commissie zijn tussentijds geïnformeerd over de bouwblokken, maar over de gevraagde tussentijdse voortgangsrapportage is pas vlak voor publicatie van deze visie gecommuniceerd. Dit had Volt graag eerder gezien. Volt kijkt vooruit naar een groenere en gasloze toekomst maar ziet ook technische uitdagingen met financiële gevolgen die in dit document nog onvoldoende zijn onderbouwd. Volt wil op korte termijn de haalbaarheid onderzocht hebben en de voorlopige conclusies daarvan tijdig besproken zien, zodat tijdig kan worden bijgestuurd. De vergelijking met de gemeente Utrecht, zoals te lezen is in het Brabants Dagblad, lijkt een makkelijk te herhalen formule maar de verschillen tussen beide gemeenten zijn groot. In Utrecht ligt al een warmtenet waarvan de bron gasgestookt is.

Utrecht zoekt een alternatieve gasloze bron om dit net te voeden. De infrastructuur is daar goeddeels aanwezig en daarmee is het argument van Utrecht, om naar de RWZI te kijken, anders dan in Den Bosch. Den Bosch heeft nog geen warmtenet of bijbehorende infrastructuur. Hoe kijkt de wethouder tegen de verschillen en risico's aan? Dan de potentiële warmtebronnen. Uit bijlage B2 blijkt dat de kleinschalige warmteoplossingen niet meer worden meegenomen in de Transitievisie Warmte 2.0 omdat het niet past in de meegegeven kaders, onderzoek is arbeidsintensief en vraagt langdurige betrokkenheid van de gemeente en het creëren van kleinschalige warmteoplossingen past niet bij de ontwikkeling van een gemeentebreed warmtenet omdat er dan veel warmteoplossingen ontstaan. Volt meent dat dit laatste de voorlopige conclusie is voor alle buurten, behalve de 23 geprojecteerde warmtenetbuurten. Volt ziet juist meerwaarde in een extra onderzoeksrichting, waarbij kleinere warmteoplossingen een toevoeging op de backbone zouden kunnen zijn. Het zogenoemde kralenrijgen. Volt vindt het onwenselijk dat deze punten wel zijn opgehaald in de rondetafelgesprekken met de deelnemende buurtinitiatieven. Of deze punten worden verwerkt in de visie wordt pas teruggekoppeld met de deelnemers via deze bijlage. Communicatie en samenwerking is echt tweerichtingsverkeer.

Is de wethouder het met Volt eens dat de communicatie beter moet?

3

Het is voor Volt belangrijk om de buurtinitiatieven te betrekken door gebruik te maken van hun slagkracht, netwerk en expertise van hun eigen buurt en wijk. Deze Transitievisie Warmte 2.0 en uit het stuk van het Brabants Dagblad blijkt echter een drastische koerswijziging voor onderzoeksbuurten. Met name voor de buurten die niet tot de 23 warmtenetbuurten gaan behoren. Hoe ziet de wethouder de toekomstige samenwerking met de oude onderzoeksbuurten en de overige buurtinitiatieven voor zich? Bij I&O sprak buurtinitiatief de Buitenpepers in, wiens plannen toch onderdeel lijken te worden van het grootschalige warmtenet. Zij zijn voorlopig positief maar geven de gemeente mee de samenwerking met buurtinitiatieven sterk te houden. Uit de bijgevoegde brief van Duurzaam Hintham klinkt eenzelfde signaal. Is de wethouder het met Volt eens dat samenwerking met buurtinitiatieven belangrijk is en blijft? Neemt de wethouder de door de buurtinitiatieven meegegeven aanbevelingen mee in aanloop naar de vertaling van de Transitievisie Warmte 2.0? Als laatste punt deelt Volt de zorg van onder andere Duurzaam Hintham, dat zelfredzaamheid van inwoners mogelijk overschat wordt en is van mening dat buurtinitiatieven een cruciale rol vervullen in het creëren van draagvlak in de uitvoer van aardgasvrij gereedmaken van buurten. Ongeacht of daar een warmtenet in beeld is of niet.

Is de wethouder het hierover met Volt eens? Mevrouw Welten (VVD) hoort het pleidooi om ook onderzoek te doen naar kleinschalige warmteoplossingen. Kan Volt zich voorstellen dat dit een vervolg is op wat er nu voorligt? Mevrouw Klerks (Volt) kan zich voorstellen dat het een aanvulling is op hetgeen hier nu ligt. Er is slagkracht te halen met de twee grote warmtebronnen. Daarbij zijn er ook de bouwblokken waarin de verschillende mate van samenwerken tussen de gemeente en de buurten zit. Ze kan zich indenken dat in dat budget aan de zijlijn de buurten zelf, of in een collectief, aan de slag kunnen om te kijken of andere warmte-initiatieven hierop een toevoeging kunnen zijn. Daar zoekt ze de samenwerking mee. Ze is het ermee eens dat er twee grote prioriteiten moeten zijn en de tweede zou een mooie plus zijn. De heer Ploegmakers (CDA) meldt dat het CDA zich in grote lijnen kan vinden met het voorliggend voorstel Transitievisie Warmte 2.0. Met elkaar moeten de doelen in 2045 worden behaald. Om de transitie te laten slagen moeten er stevige stappen worden gezet. Stappen die de gemeente niet alleen kan zetten. Hierbij zijn woningeigenaren, woningbouwcorporaties, pandeigenaren en beleggers nodig. Het CDA noemt dit een gezamenlijke verantwoordelijkheid en is blij dat er twee heldere keuzes worden gemaakt voor de bronnen, de waterzuivering en de Maas.

Hij wil parallel hieraan kijken naar de andere wijken. Daarbij moet er druk worden uitgeoefend op uitbreiding van het elektriciteitsnet omdat het waarschijnlijk in de toekomst problemen gaat opleveren omdat het vastloopt. Het CDA kan zich vinden in de buurten die als eerste aan de buurt zijn. Hij vraagt de wethouder wat het perspectief is van de wijken die niet op het warmtenet kunnen worden aangesloten. Hoe houd je die wijken betrokken en hoe zorg je ervoor dat ze niet afhaken? Wat is voor die wijken het alternatief? Er zijn 103 wijken. Hoe kan deze klus met elkaar worden gedaan? Is de gemeentelijke organisatie hierop ingericht? Kan de gemeente voldoende mensen in stelling brengen om deze klus te klaren? Komen in de jaarlijkse rapportage deze zaken ook uitgebreid aan bod? Het CDA is ervan overtuigd dat de gemeente alleen in het behalen van haar doelen kan slagen als er voldoende participatie door de bewoners is. Hoe wordt dit georganiseerd? Wordt er een aanvalsplan voor de stad ontwikkeld, straat voor straat, buurt voor buurt? Hij adviseert alle bewonersinitiatieven van dit moment te omarmen. Geef hen de volle aandacht en de ondersteuning die ze nodig hebben. In de stukken wordt gesproken over een jaarlijkse rapportage in het eerste kwartaal van het jaar en Transitievisie Warmte 3.0 in 2028.

Het CDA vraagt op korte en lange termijn een planning, zodat ook de bewoners van de stad weten welke stappen op welk moment en waar gaan worden gemaakt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) beaamt de importantie van burgerparticipatie. In de afgelopen jaren heeft dit in onderzoekswijken en startwijken plaatsgevonden. Hoe kijkt het CDA tegen de burgerparticipatie uit het verleden aan? De heer Ploegmakers (CDA) brengt in herinnering dat de raad wel eens vraagtekens heeft gezet bij de participatiekwaliteit. Hij blikt nu vooruit en kijkt naar de toekomst. Hij hoopt dat de participatie optimaal wordt georganiseerd. Hij zet een vraagteken bij de financiering van investeringen, isolatie of aanleggen van een warmtenet. Hij weet niet hoeveel het zal zijn. Honderden miljoenen of meer? Een ding is zeker, zoete lieve Gerritje gaat dit niet betalen. Hij neemt aan dat de wethouder een visie heeft.

4

Het CDA en vele anderen zoeken antwoorden op veel vragen. Ook de wethouder zal vragen hebben. En veel vragen zullen vandaag niet worden beantwoord. Het CDA wil met elkaar de schouders eronder zetten, vandaag beginnen en verdergaan om te zorgen dat samen met de inwoners, het bedrijfsleven en instellingen in 2045 deze monsterklus is geklaard. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of de heer Ploegmakers het voorstel steunt van Volt om zaken verder te onderzoeken en het warmtenet langer te maken. De heer Ploegmakers (CDA) kan zich voorstellen dat er twee heldere bronnen worden aangehaald, de waterzuivering en de Maas, maar hij wil zeker die andere buurten niet vergeten. Er zijn initiatieven van mensen die weten dat ze straks niet op het warmtenet worden aangesloten. Geef die mensen de ruimte om verder te gaan met de ontwikkelingen, hij vindt dat dit zeker ondersteund moet worden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort de heer Ploegmakers stellen dat er buurten zijn die niet op het warmtenet komen. Maar dat kan een van de mogelijke scenario's zijn om het warmtenet langer te maken en uit te breiden. De heer Ploegmakers (CDA) is geen techneut. Hij wil kijken hoe het geoptimaliseerd kan worden en wil het zover mogelijk uitrekken over de hele stad. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zit op een lijn over de gezamenlijke verantwoordelijkheid en meer duidelijkheid in de tijdlijn.

Doelgroep 1 zijn de zelfredzame woningeigenaren die zelfstandig kunnen verduurzamen. Ze wil in die verdere doorkijk in de tijdlijn en gezamenlijke verantwoordelijkheid kijken hoe er meer sturing gegeven kan worden om de helft van de woningen waar het om gaat extra ondersteuning op te kunnen bieden. De heer Ploegmakers (CDA) is het met het laatste eens om die mensen van dienst te zijn. Maar van sturing in de zin van het voor een deel aan de mensen te laten in plaats van dwingend opleggen, is hij geen voorstander. Hij wil samen kijken en dat geldt ook voor dit punt. De heer Peters (PvdA) stelt dat het doel van de Transitievisie Warmte 2.0 is om de huizen te verwarmen zonder de aarde te oververhitten. Deze versie 2.0 ligt er twee jaar na de eerste versie. Het lijkt een korte periode, maar gebleken is al hoe de wereld in een korte periode kan veranderen. De inval van Rusland in Oekraïne en de daardoor sterk gestegen gasprijzen tonen aan hoe belangrijk het is om niet afhankelijk te zijn van autocratische regimes voor de energie. Veel inwoners die al moeite hadden de eindjes aan elkaar te knopen kwamen door de hoge energieprijzen nog meer in de knel. Daarom is het goed om voortvarend aan de slag te gaan met de warmtetransitie. Niet alleen om bij te dragen aan een duurzamere wereld, maar ook om meer controle te krijgen over de energie en energieprijzen.

De Transitievisie Warmte 2.0 is gebouwd op twee pijlers: energiebesparing en de warmtenetaanpak. Het is goed om de komende jaren ruim in te zetten op die energiebesparing. Die heeft direct impact op de energierekening en maakt woningen gereed om volledig van het gas af te kunnen. Hij ziet al mooie dingen gebeuren. De woningcorporaties pakken hun rol en zetten boven op hun verplichting een grote plus op het aantal woningen dat ze de komende jaren verduurzamen Ook is hij enthousiast over het Bossche Bespaarteam. Zij adviseren mensen die kampen met energiearmoede en nemen gelijk gratis energiebesparende maatregelen. Het is goed dat bij deze aanpak de focus ligt op mensen die kampen met energiearmoede. Hij vreest dat er ook een groep Bosschenaren is met verborgen energiearmoede. De heer Roovers (SP) wijst erop dat corporatiewoningen in de minderheid zijn van het totale woningaanbod die in de Transitievisie worden meegenomen. Hij concludeert op basis van de stukken dat vooral wordt ingezet op nieuwe prestatieafspraken. Deze Transitievisie heeft er zelf weinig over te zeggen. Hij vraagt zich af of de heer Peters dit ook zo ziet. De heer Peters (PvdA) ziet dat in de prestatieafspraken woningbouwcorporaties een grote ambitie neerleggen. Dat kun ook hier ook in de bespreking van de Transitievisie Warmte meegenomen worden.

Hij sprak over mensen met verborgen energiearmoede, met name de groep die een woning huurt in de vrije sector. Ze hebben vaak een wat hoger inkomen en vallen daarmee officieel niet onder de groep energiearmoede. Dit iets hogere inkomen wordt tenietgedaan door de fors hogere prijzen die ze voor hun woning betalen, vergeleken met inwoners met een sociale huurwoning.

5

Commerciële verhuurders voelen vaak minder urgentie om de woning te verduurzamen dan corporaties. Hij merkte dat bij het werkbezoek aan de Buitenpepers. De hoge energieprijzen worden door de commerciële verhuurders gewoon een-op-een doorgerekend aan hun huurders. De PvdA vindt dat er te weinig wordt gedaan voor deze particuliere huurders. Ze kunnen gebruik maken van het initiatiefrecht voor verduurzaming, maar veel huurders kennen dit niet of willen of kunnen dit initiatief niet nemen. Hij ziet hier een mogelijkheid om op korte termijn meer voor de huurders te doen. Bijvoorbeeld door actief te informeren over het Initiatiefrecht. Wellicht is het een idee om met grote particuliere verhuurders in de gemeente afspraken omtrent verduurzaming te maken. Hoe kijkt het college hier naar? In de warmtenetaanpak ziet hij een compleet andere aanpak. Mevrouw Klerks (Volt) kan een groot deel van het betoog van de PvdA volgen. Is de PvdA het ermee eens dat voor woningeigenaren buurtinitiatieven ook een rol kunnen spelen in het besparen of het ondersteunen in de besparing? De heer Peters (PvdA) denkt zeker dat buurtinitiatieven een rol kunnen spelen. Dat doen ze ook door langs de deuren te gaan om verduurzamingstips te geven. Dit geldt ook voor woningbezitters en mensen die in de vrije sector huren.

Er wordt niet langer de focus gelegd op de buurten en worden daar de warmtebronnen bij gezocht maar de focus ligt op de warmtebronnen en daar worden de buurten bij gezocht. Een aanpak die in het verleden werd bepleit door zijn voorganger, de heer Van Rooij. Een aanpak die logischer is. Bij de aanleg van het eerste warmtenet wordt de warmte van de rioolwaterzuivering gebruikt om noord te verwarmen. Een wijk met meerdere buurten waar overmatig sprake is van energiearmoede. Zo sluit de nieuwe aanpak aan bij de ambitie van de PvdA om buurten met veel energiearmoede als eerste aan te pakken. De PvdA heeft nog enige kanttekeningen richting de particuliere huurders maar wordt wel degelijk warm van de Transitievisie Warmte 2.0. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is blij dat de heer Peters de Transitievisie Warmte 2.0 als voortvarend kwalificeert. Voortvarend in de zaken die worden gedaan, ondanks het ontbreken van een warmtenet. Hoe kijkt de PvdA aan tegen het in 2035 voor elkaar krijgen om De Haren, De Donk, Hambaken en Orthen met deze omgekeerde redenering vanuit de bron ook zover te krijgen? Want daar zal toch een warmtenet voor moeten worden opgericht. De heer Peters (PvdA) meldt dat voor noord het warmtenet van de rioolwaterzuiveringsinstallatie wordt gebruikt. Eerst de buurt in de Hambaken en uiteindelijk breidt het warmtenet zich uit richting de rest van noord.

Daar zijn ook plannen voor om dit op termijn te bewerkstelligen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) beaamt dat dit waar is. Dan de andere delen van de stad waar de energiearmoede op de loer ligt. Voor dat warmtenet moeten investeringen worden gedaan, dat ziet hij niet terug in het stuk. Het voelt voor hem meer als een verkenning, waar de PvdA daadkracht en voortgang ziet. De heer Peters (PvdA) ziet de ambitie om aan de slag te gaan met de twee grote warmtenetten bij noord en de Maaspoort. Gelukkig heeft de wethouder zowel duurzaamheid als financiën in zijn portefeuille en gaat hij daarmee aan de slag. Er gebeurt landelijk veel om dit te stimuleren en daar financiering voor vrij te maken. Hij heeft goede hoop dat daarin stappen gezet kunnen worden. En juist nu eerst met het laaghangende fruit de twee grote warmtenetten. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) begrijpt dat het voordeel vooral zit in het feit dat de wethouder met zichzelf kan overleggen. De heer Peters (PvdA) vindt dit altijd een voordeel, en daarbij weten hoe de hazen lopen en hoe hij aan het benodigde geld kan komen voor de warmtenetten. De PvdA vindt dit een mooie tweede stap om de huizen betaalbaar te verwarmen, zonder de aarde te verhitten. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) begint positief. Het is een verbetering vergeleken met de Transitievisie Warmte 1.0 omdat er meer inzicht wordt gegeven.

Ze hoort het al bij collega's, er blijft veel onduidelijk. Er ligt een globaal tijdpad, maar het moet gedetailleerder. De tijd om naar 2.0 te komen is bijna twee jaar. Dan maakt ze zich bezorgd gezien het meer gedetailleerde tijdpad dat nog nodig is. De totale kosten zijn nog niet in beeld. Net als het CDA heeft ze hier grote vraagtekens over. Er is ook ambtelijke capaciteit nodig. In december a.s. verwacht ze een raadsvoorstel voor de

6

besteding van de klimaatgelden dat zich in fte's gaat vertalen. Ze benadrukt dat het belangrijk is om daar duidelijkheid in te krijgen en dat er goede invulling komt van de ambtelijke capaciteit. Als er niet snel op wordt gehandeld zijn deze mensen niet meer beschikbaar want alle gemeenten zijn op zoek naar goede mensen. De zelfredzaamheid van een grote groep inwoners baart de PvdD ook zorgen, het gaat om de helft van de woningen. De gemeente hoopt dat ze vanuit zichzelf in beweging komen en tijdig het juiste doen, op de juiste manier. Het is een risico want veel mensen weten niet waar ze moeten beginnen. Dat kan deze mensen niet kwalijk worden genomen, want het is zeer complex. Het is een maatschappelijk vraagstuk, daarvan mag je verwachten dat de overheid, maar ook de lokale overheid hierin een leidende rol pakt. Dit is een onderdeel van het concrete tijdpad dat nog komt en ook de inwoners meer duidelijkheid moet geven zodat de inwoners weten wat er van ze wordt verwacht. Wanneer ze iets moeten doen en waar ze rekening mee moeten houden. Hoeveel geld kost het de inwoner en de gemeente? Verweeft het met de derde weg waar in de Buitenpepers op wordt aangestuurd? Een belangrijk onderdeel van de roadmap is natuurinclusieve spouwmuurisolatie.

De verbetering van de uitvoering van de Wet natuurbescherming is goed nieuws voor vleermuizen, maar voor de aanpak van de spouwmuurisolatie is het een kink in de kabel. De heer Verbruggen (D66) begrijpt dat de PvdD de globale planning concreter wil zien omdat het een complexe operatie is. Vindt de PvdD het ook goed dat er jaarlijks een evaluatiemoment wordt ingepland met een jaarplan voor de raad? Mevrouw Samshuijzen (PvdD) beaamt dat dit goed is, maar dan moet er wel iets te evalueren zijn. Ook in de klimaatmonitor moet een doorkijk komen wanneer Den Bosch klimaatneutraal zou moeten zijn. Hoe gaat die afbouw eruitzien? Dan moet verder dan een jaar vooruitgekeken worden, geevalueerd en naar de eindopgave gekeken worden. Het lijkt nu op varen in de mist. Er is een eindpunt, er is een globale richting, maar hoe ziet dat er concreet uit? Mevrouw Welten (VVD) geeft aan dat in het Klimaatakkoord is afgesproken dat de gemeente elk vijf jaar met een Transitievisie Warmte komt. Nu is er na anderhalf jaar al iets. Kan de PvdD zich voorstellen dat dan nog niet alles is uitgewerkt maar dat het echt al een stap vooruit is? Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat de Transitievisie Warmte 2.0 de uitkomst van de Transitievisie Warmte 1.0 is. De raad heeft expliciet uitgesproken Transitievisie Warmte 1.0 niet voldoende te vinden. Transitievisie Warmte 2.0 is de verbeterslag.

Ze ziet een verbetering vergeleken met Transitievisie Warmte 1.0. Maar ze mist de concretisering ook vanuit de buurtinitiatieven. Ze verwacht niet dat het er snel ligt, dat is ook de zorg van de PvdD, omdat het twee jaar heeft geduurd voor er een Transitievisie Warmte 2.0 lag. Er moet vaart worden gemaakt. De verbetering van de Wet natuurbescherming is een goede verbetering voor vleermuizen, maar de spouwmuurisolatie staat on hold. Ze leest in de Transitievisie Warmte 2.0 dat er eind dit jaar meer duidelijkheid zal zijn over de mogelijkheden en planning voor een soorten management plan SMP voor 's-Hertogenbosch. De heer Ploegmakers (CDA) hoort nu drie keer over de vleermuizen en de spouwmuur. De gemeente Utrecht heeft al een oplossing, namelijk het plaatsen van een speer, een vleermuiskast in de spouw met drie kamers. Mevrouw Welten (VVD) hoort dat de PvdD enthousiast is over de nieuwe regels om de vleermuizen te beschermen. Tegelijkertijd wil de PvdD isoleren en voortmaken. Ze vraagt de PvdD waar ze prioriteit aan geeft. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt het goed dat het in het plan al geadresseerd is. Eind dit jaar verwacht ze meer duidelijkheid te hebben over de mogelijkheden en een planning voor een SMP 's-Hertogenbosch met maatregelen die in de tussentijd worden genomen om natuurinclusief isoleren te faciliteren. Het SMP moet er zo snel mogelijk komen.

Ze hoopt op een geconcretiseerde versie en niet alleen het onderzoeken van de mogelijkheden en met een plan komen, maar als het er ligt gelijk overgaan tot de uitvoering. Het onderzoek duurt een tot twee jaar en er moet geld zijn. Ze vraagt of de wethouder het iets meer kan concretiseren zodat zo snel mogelijk kan worden doorgepakt met isoleren. Is nagedacht wat elektriciteit betekent voor het net? Het CDA stelt voor het net uit te breiden. Maar dan moet wel in beeld worden gebracht wat uitbreiden betekent. Het valt de PvdD op dat er niet is

7

gesproken over de combinatie warmtenet en groen. Kan er aan de voorkant een afspraak worden gemaakt dat het warmtenet niet door het groen heenloopt en de natuur niet wordt verstoord? Mevrouw Welten (VVD) heeft geen antwoord gekregen op haar vraag. Wat heeft voor de PvdD prioriteit, de vleermuizen of snelheid in de isolatie en allerlei andere maatregelen? Mevrouw Samshuijzen (PvdD) legt uit dat het voor de PvdD beide prioriteit heeft. De vleermuizen moeten worden beschermd, dat is de uitvoering van de wet. Dan wil ze zo snel mogelijk verder isoleren door ervoor te zorgen dat er zo snel mogelijk een SMP ligt, waarbij inwoners niet zelf die kosten hoeven te maken. Mevrouw Welten (VVD) meldt dat de VVD overwegend positief is. Er is sprake van een grove planning en er worden stappen gezet in de tijd, dat geeft actieve buurten goed inzicht in hun perspectief. Er wordt ingezet om eerst energie niet te hoeven gebruiken door energiebesparende maatregelen en door eerst te kijken naar de meest kansrijke collectieve bronnen maar ook wie er gebruik van kunnen maken juicht de VVD toe. 23 buurten maal 500 woningen is 11.500 woningen. Dat is de moeite waard. De raad wordt jaarlijks meegenomen aan de hand van een jaarplan. De VVD is positief over het communicatie- en uitwerkingsplan.

Hierbij kunnen de bewonersgroepen die actief met dit onderwerp bezig zijn worden meegenomen in de verdere ontwikkelroute. Daarnaast is de VVD enthousiast over de VvE-aanpak waar ze meermaals aandacht voor heeft gevraagd. Ook de verhuurders die niet bereid zijn te verduurzamen zullen worden ondersteund door de gemeente. Aandachtspunten zijn dat alle bewoners goed worden geïnformeerd. Neem iedereen mee in dit plan, in deze ingewikkelde materie zodat er geen mensen tussenuit vallen die toch graag willen verduurzamen. De transitie vraagt om veel kennis, tijd en inzet van de inwoners, ongeacht het inkomensniveau. Hiervoor is te beperkt aandacht, ook voor de kwaliteit van de adviezen vanuit Brabant Woont Slim. Het is onduidelijk waaraan dit wordt getoetst en of het voldoet aan de behoefte van de bewoners. Ze heeft gehoord dat mensen die hier gebruik van willen maken negatief reageren en dat het te complex is om hier gebruik van te maken. De VVD vraagt aandacht voor de begeleiding van de subsidieaanvraag. De verwijzing naar de generieke ondersteuningsmaatregelen door de gemeente blijkt 'one size fits all'. Dat moet beter. De informatie die Google op deze materie geeft is echt veel beter. In de besparingsaanpak zijn de maatregelen zeer beperkt voor de mensen met een middeninkomen.

Het verschil tussen de doelgroep en de zogenaamde energiearmoedegrens en die net daarboven komen te zitten, is onevenredig groot. De kans dat ze in aanmerking komen voor rijkssubsidie is zeer klein. De transitieopgave is ook voor hen een hele investering. De VVD vraagt oog te hebben voor deze doelgroep en ook hen als gemeente te willen begeleiden. Ook het onderwerp innovatie blijft in dit voorstel onbelicht, terwijl dit juist zo ontzettend in ontwikkeling is op dit thema. De VVD ziet dit als een gemiste kans. In het verlengde van deze plannen is een aandachtspunt om bij de ontwikkeling van een collectief warmtesysteem... Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt op welke manier de VVD meer invulling aan de innovatie wil geven. Mevrouw Welten (VVD) kan dat over de techniek niet zeggen, ze vraagt aandacht ervoor. Op sites valt te lezen dat er daadwerkelijk wordt ingezet op innovatie. Dat kan de redding zijn voor partijen die moeilijk aan te sluiten zijn. Ze vraagt er aandacht voor: kijk mee in de ontwikkelingen die er zijn, zodat ook de bewoners die moeilijker aan te sluiten zijn bij collectieven of andere buurtinitiatieven door de innovaties een kans zien. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) noemt het werkbezoek in Eindhoven, dat is een mooie innovatie op lokaal niveau waarbij warmte opwekking gebruikt wordt.

Zou in het plan daar meer aandacht en invulling voor moeten komen? Mevrouw Welten (VVD) vindt dit een goed voorbeeld. Dit is een van de dingen die ze wil benoemen zonder dat ze concreet wordt. Het is een prachtig voorbeeld en een nieuwe manier om aan warmte te komen. Het verlengde van deze plannen is een aandachtspunt om bij de ontwikkeling van een collectief warmtesysteem ook te bezien hoe de formulering luidt van de financiële kaders. Er zijn al enkele partijen die dat hebben aangekaart: wat gaat dat straks kosten? Geen onbelangrijk item. Een punt is het aantal aansluitingen dat bepalend is voor de haalbaarheid van het systeem. In het voorstel is

8

dat een risico. Elke buurtbewoner die zelf een warmtepomp aansluit gaat niet deelnemen aan het collectieve systeem. Het is van belang dat bewoners op tijd duidelijkheid hebben over de mogelijke deelname daaraan. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) begrijpt dat de VVD communicatie wil voor alle inwoners en tegelijkertijd vindt ze dat er goed gecommuniceerd wordt. Heeft de VVD de brief van de heer Eemers gelezen waarin hij ook adresseert dat bij de totstandkoming van deze nota de inwoners en de buurtinitiatieven nauwelijks serieus zijn betrokken? Hoe kijkt de VVD daar tegenaan, ook in het vertrouwen dat in de toekomst er wel goed gecommuniceerd gaat worden? Mevrouw Welten (VVD) pleit ervoor om iedereen te betrekken. Leefbaar kijkt terug maar de VVD kijkt vooral naar voren. Van fouten kan geleerd worden. De VVD pleit ervoor dat alle bewoners worden meegenomen. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) vindt dat de Transitievisie Warmte 2.0 een stap voorwaarts is in de keuzes die moeten worden gemaakt om 's-Hertogenbosch aardgasvrij te krijgen. Belangrijk voor verduurzaming van de gemeente en ook belangrijk omdat het de verantwoordelijkheid van de gemeente is om de inwoners hierin te begeleiden.

Transitievisie Warmte 2.0 geeft in ieder geval een eerste ordening van de buurten weer zodat inwoners inzicht krijgen of hun buurt op korte termijn aan de beurt is voor het aardgasvrij maken van de woningen, of juist niet. GroenLinks beseft ook dat er wijken zijn die graag eerst de beurt zouden willen en nu teleurgesteld zijn. Deze buurten krijgen ook ondersteuning om met het verduurzamen van hun woningen aan de slag te gaan. De communicatie hierover is op hoofdlijnen weergegeven in een visie. Ze kijkt uit naar de verdere uitwerking hiervan. Het is goed dat een bewonerscollectief een adviserende rol krijgt in het hele proces. Bij het opstellen van de onderzoeksopdrachten hebben ze een zwaardere coproducerende rol. Zo kan de gemeente bewoners gedeeld eigenaarschap geven over het proces. De voorwaarden die worden gesteld voor deze kopgroep zullen voor een aantal wijken met een goede sociale structuur geen probleem zijn. Maar voor de wijken waar deze structuren niet aanwezig zijn, vaak een wijk met een hogere mate van energiearmoede, zijn deze voorwaarden vrij ingewikkeld. Ze kijkt uit naar de uitwerking van de aanpak voor deze buurtinitiatieven zodat iedereen kan meedoen. Binnen de buurtaanpak vindt GroenLinks het van belang dat er nagedacht wordt over een duidelijk ontwikkelpad met tijdlijnen. Ze ziet dat in de Transitievisie Warmte 2.0 nog onvoldoende.

Bij eerdere proefbuurten is in het verleden vertraging ontstaan door het ontbreken van duidelijke afspraken aan de voorkant. Door vooraf de spelregels van de samenwerking tussen buurten, gemeenten en andere partijen duidelijk af te spreken, zoals duidelijk zijn over de tijdsduur van de ondersteuning en een duidelijk uitgestippelde route van hoelang de analyse duurt en wat de verschillende scenario's zijn kan het succes van de wijken hoger zijn. Zo kunnen vooraf duidelijke afspraken gemaakt worden met de diversiteit aan inwoners en verwachtingen in de buurt. GroenLinks overweegt een voorstel in te dienen. Ze komt terug op het eerste dictum van de motie die eerder is ingediend: Uitvoeringsplan Transitievisie Warmte 2.0. Hier wordt een doorkijk over de tijd en financiële planning gevraagd. Ze zoekt een financieringsstrategie die kijkt naar wat de kosten van de warmtenetten zijn. Waar wordt het geld opgehaald? Ze hoort graag hoe de wethouder aankijkt tegen de verdere uitwerking van de financiële planning en het financieringsplan voor de komende jaren inclusief een aanpak om tot voldoende dekking te komen. Bijvoorbeeld door middel van subsidies van buiten de gemeente. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) hoort dat GroenLinks achteruitkijkt om te kunnen weten waarvan geleerd kan worden, dat is altijd goed.

Dan de vraag over het gebruik van het huidige warmtenet, de waterzuivering waar het doorheen gaat als warmtenet, maar dan moet er nog van alles op infrastructureel gebied gebeuren om het ook op de juiste manier bij de huizen te laten komen. GroenLinks noemt terecht de financiën erachter. Wat denkt GroenLinks dat er allemaal nog moet gebeuren? Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) kan er technisch gezien niet op ingaan. Er wordt in de Transitievisie Warmte 2.0 al wel gesproken over verschillende financieringsbronnen, zoals subsidie van het rijk. De gemeente kan hier actief op lobbyen en inzichtelijk maken waar wel dekking voor is en waar niet. Ze wil de inwoners inzicht geven in de financiële last zodat iedereen zijn financiën erop kan inrichten.

9

De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) vindt het prettig dat er bewonersgroepen betrokken zijn en zich inzetten om een bijdrage te leveren aan de energietransitie, zoals bleek tijdens de bijeenkomst op 18 september jl. tijdens I&O. Maar er is ook gebleken dat er frustratie is over nieuwe ontwikkelingen zoals het verwarmen van huizen met gezuiverd rioolwater. Eerdere initiatieven worden geblokkeerd. Hij vraagt het college om toch vooral met actieve bewonersgroepen de mogelijkheden te blijven onderzoeken voor de energietransitie. En daarbij ook een strategisch tijdpad aan te geven, zodat mensen weten waar ze ongeveer op kunnen rekenen. In het voorstel krijgt het gebruik van waterstof, als toekomstige energiedrager, weinig aandacht. Gewoon ge-DREVEN heeft in het verleden vaker aangegeven dit als toekomstige energievoorziening te zien. Op die manier kan worden voorkomen dat de hele Bossche binnenstad moet worden opengebroken om dikke energiekabels in de grond te leggen terwijl het huidige gasleidingnet ook daarvoor zou kunnen worden gebruikt. Mevrouw Welten (VVD) kan niet tegen waterstof zijn, maar in de praktijk is het concrete gebruik op veel vlakken nog niet zo ver om het daadwerkelijk te kunnen gebruiken. Gaat gewoon ge-DREVEN wachten tot het zover is? De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) stelt dat er meerdere ontwikkelingen zijn en waterstof is er een van.

Hij pleit ervoor om die naar voren te halen omdat daarmee het gasleidingnet, dat er nu ligt, gebruikt zou kunnen worden en niet andere infrastructurele maatregelen daarvoor moet gebruiken. Natuurlijk zijn er ook andere ontwikkelingen die op het energievlak plaatsvinden. Het heeft zijn voorkeur om op die manier het gasleidingnet te gebruiken. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of gewoon ge-DREVEN ermee bekend is dat de omzetting van elektriciteit in waterstof en weer van waterstof naar elektriciteit een heel ongunstige omzetting is omdat er een groot verlies is. Dan moet er veel extra energie worden opgewekt, ook op een hernieuwbare manier. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) legt uit dat daar juist windmolens voor zouden kunnen worden gebruikt. Als daar de elektriciteit mee opgewekt wordt om de waterstof te maken, dan is dat een duurzame en goede wijze om het zuiver te houden. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt het moeilijk mee te gaan in die denkwijze omdat gewoon geDREVEN niet zo enthousiast is over veel windmolens. Ze begrijpt de overwegingen daarin, maar nu pleit gewoon ge-DREVEN dat er meer energieopwekking hiervoor nodig is.

Is de heer Verhoeef het met haar eens dat om juist het energieverlies zo minimaal mogelijk te houden en die opwekking van hernieuwbare energie niet meer te maken dan nodig, waterstof niet als eerste middel, maar mogelijk als laatste middel gebruikt kan worden? De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) spreekt niet over eerste en laatste middelen, hij wil het hebben over een middel. Je moet het in de hele brandbreedte zien van andere activiteiten en ontwikkelingen die er zijn. Het is niet een zaligmakend instrument. Mevrouw Welten (VVD) hoort pleiten voor meer groene stroom voor waterstof. Wil gewoon geDREVEN bij nader inzien toch wel graag windturbines? De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) benadrukt dat gewoon ge-DREVEN nooit tegen windturbines is geweest, het gaat om de hoeveelheid. Daar moet kritisch op gelet worden. Er moet ook goed worden gekeken waar ze worden geplaatst en in welke hoeveelheid. De heer Verbruggen (D66) merkt dat er een discussie ontstaat over duurzame bronnen, waaronder waterstof. Hij ziet waterstof ook als voorbeeld genoemd in het stuk. Hij wil de discussie daarin beperken. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) is benieuwd wat straks het nieuwe kabinet in dit kader naar voren schuift en waar wel of niet op gestuurd wordt. De heer Esser (PVV) stelt hoe groter de overheid, hoe kleiner de burger. In 2045 Den Bosch klimaatneutraal.

In China worden twee kolencentrales per week gebouwd. Hij heeft veel van de wereld gezien. Als je in Azië, Afrika en Latijns-Amerika met mensen op straat spreekt over klimaatverandering dan krijg je een vragende blik: klimaatverandering waar heeft u het over? Moeder Natuur,

10

zon en God zorgen voor het klimaat en niet wij mensen. In Latijns-Amerika kreeg hij te horen: wat is het voor grootheidswaanzin in Europa en Amerika dat jullie denken dat jullie het klimaat veranderen? Hij spreekt over 2012. Het "Rijken rijker en armen armer'-akkoord zal de PVV nooit steunen en hij ziet dit beleid een beetje als geldverspilling. Dan subsidie. Een gemiddelde mens krijgt € 1.460,00. Het wordt gewoon een subsidieparadijs voor de happy few. Tijdens een bezoek van BBT komt er een klusser gratis energiebesparing aanleggen. Wie betaalt het 'gratis'? En hoe enthousiast zijn de burgers over deze dienst en wat vindt de wethouder er zelf van? Mevrouw Welten (VVD) hoort de happy few. Is mijnheer Esser bekend dat er energiefondsen worden opgericht? Er rijdt een klussenbus rond die mensen helpt om allerlei kleine maatregelen te nemen. Wat drijft de PVV om te zeggen dat het alleen maar voor de happy few is? De heer Esser (PVV) herhaalt hoe groter de overheid, hoe kleiner de burger. Er wordt een systeem gebouwd waarbij de overheid steeds belangrijker wordt voor de burger. De PVV wil een systeem dat de overheid zover mogelijk van de burger af gaat en de burger het zoveel mogelijk zelf kan regelen. Dat systeem wil hij en niet dit. Mevrouw Welten (VVD) constateert dat de PVV zegt: mensen zoek het maar uit want de overheid bemoeit zich er niet mee.

De overheid ondersteunt het niet. Dan heeft de PVV gelijk, dan is het uiteindelijk alleen voor de happy few. De heer Esser (PVV) stelt dat als alle toeslagen, subsidies en dit hele systeem er niet zouden zijn, het verrassend zal zijn hoeveel geld dan bespaard wordt voor de burgers, voor de portemonnee. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) gaat vanavond nog over de broeikasgassen spreken, op basis van de bespreeknotitie van de PVV. Hoe verhoudt zich dat nu met de uitspraken die de PVV nu doet over het klimaat en de opwekking van de warmtestijging. De aarde warmt op, dat komt onder andere door de broeikasgassen. Daar wil de PVV vanavond over spreken. Hoe verhoudt zich dat nu met de stelling die de PVV nu inneemt? De heer Esser (PVV) snapt de vraag niet. Hij maakt zich niet zo druk over de opwarming van de aarde. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) noemt het raadsvoorstel Transitievisie Warmte 2.0 en ook het volgende onderwerp Rolneming gemeente in de warmteketen complex en onlosmakelijk met elkaar verbonden. In 2019 zijn vijf buurten geselecteerd om op basis van de buurtinitiatieven als proeftuin te fungeren richting een aardgasvrije wijk. Hintham-Zuid, 't Zand-Zuid, Sparrenburg en de Buitenpepers. Vervolgens zijn er nog onderzoeksbuurten waar een warmtenet moet komen. Hintham-Zuid, de Buitenpepers, Grevelingen, Aawijk-Noord en Aawijk-Zuid.

Deze vijf buurten gaan nu vooral van een voortrekkersrol naar een status in de wachtkamer, als gevolg van een koerswijziging. Hij begrijpt de koerswijziging. Het klinkt logisch om vanuit de bron te redeneren in plaats van vanuit de wijk. Maar dit moet worden gemanaged. Hij vindt dat er vanavond te makkelijk wordt gesproken over het burgerparticipatietraject dat al is geweest. Hij heeft meerdere I&O's meegemaakt met meerdere buurtinitiatieven waarvan de mensen witheet van woede waren omdat ze niet werden gehoord. Er werd niet naar ze geluisterd. Ze droegen initiatieven aan waar geen ruchtbaarheid aan werd gegeven. Dat kun je geen burgerparticipatie noemen. Ongetwijfeld zullen er sporen binnen de burgerparticipatie zijn geweest die goed zijn gegaan. Op Zuid hoorde hij over een mijnheer die in zijn eentje een huis gasvrij heeft gemaakt omdat naar zijn zeggen de gemeente er toch niets aan doet. Daarom doet hij het zelf. Hij vindt dat de gemeente met alle kennis en kunde heel voorzichtig moet zijn. De ambtenarij heeft het moeilijker, ook door minder mensen. Hij noemt de brief van de heer Eemers, vol met kennis en kunde, waar iedereen iets van kan leren, hij zeker. Dat moet omarmd worden en er moet voorzichtig mee om gegaan worden om te voorkomen dat de term burgerparticipatie verder wordt uitgehold. Inderdaad VVD, niet te veel naar achteren kijken maar leer er wel van.

Zorg dat het vertrouwen niet wordt geschaad maar dat het vertrouwen wordt opgebouwd. Dan het warmtenet. Hij gelooft wel in het rioolnetwerkwater. Maar er moet niet worden onderschat wat er infrastructureel nog nodig is. Hij hoort dat Utrecht een stuk verder is in de infrastructurele zaken dan Den Bosch. Hij stelt voor voorzichtig te zijn met het noemen van 2035. Het kan dat het jaartal zorgt voor wachten met de aanschaf van een warmtepomp en zijn er in 2035 nog steeds huizen die niet zijn aangesloten op deze goudmijn. Den Bosch denkt goud in handen te hebben. Er moet nog een enorme stap worden gemaakt. Dan nog de financiën en de ontsluiting van een

11

warmtenetwerk in de rest van 's-Hertogenbosch. Wanneer wordt er geld voor gereserveerd in de begroting? Is dat de aankomende begroting? Of wordt het een grote lobby. Er moeten keuzes worden gemaakt. Hij is van mening dat de tijdlijn inderdaad ontbreekt. De tijdlijn is keihard nodig en daar moeten dan ook de financiën onder gelegd worden en de reservering gemaakt worden. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vraagt wat de heer Kagie zelf voorstelt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt de ingeslagen weg door het huidige netwerk te gebruiken met water vanuit de waterzuivering en de Maas een hele goede. Hij denkt aan de communicatie en het perspectief. Geef een kraakhelder initiatief met ook de kans op niet slagen, of niet bereiken van de deadline. Hij omarmt het huidige plan om vanuit de bron redeneren. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vraagt of Leefbaar 's-Hertogenbosch er een plan B naast legt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil meedenken over hoe de gemeente met de burger in gesprek gaat, daar heeft hij geen werkbezoek voor nodig. Het is uiteindelijk wel belangrijk dat op moment dat de gemeente belooft het gesprek aan te gaan en zaken serieus te nemen, dit ook wordt nagekomen. De structuur is wel in huis, maar beloften moet worden nagekomen. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vraag om een plan B.

Waar wil de heer Kagie mee komen als plan A niet lukt? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) geeft aan dat plan A en plan B al in het programma zijn opgesloten namelijk de isolatiemaatregelen, de maatregelen die een pakket kennen om de mensen mee te nemen. Zowel via de corporaties als de vrije sector waarin mensen worden meegenomen in het isoleren van hun woningen, op allerlei manieren. Uiteindelijk is het warmtenet plan A en is bovengenoemde plan B. Hij heeft niet nog een plan C in huis. Mevrouw Welten (VVD) heeft bezwaar tegen het feit dat de heer Kagie zegt: dit moeten we serieus nemen, alsof het niet serieus genomen wordt. De heer Kagie houdt een pleidooi voor zorgvuldigheid. Met de proefwijken is gekeken hoe het uitwerkt en het is nog het begin van het proces. Het blijkt vanwege de veel te hoge kosten niet haalbaar. Dat noemt ze zorgvuldig. Of denkt de heer Kagie daar anders over? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vertelt dat voortschrijdend inzicht het project altijd zal inhalen. We leren elke dag. Voor je het weet wordt over een tijd het waterstofplan van de heer Verhoef uitgevoerd. Hoe kan het dat deze mensen dat niet als zodanig hebben ervaren dat ze op een tijdige en realistische manier zijn meegenomen in het niet haalbaar zijn van bepaalde zaken. Ze worden ingehaald door meer kennis, realiteit en het haalbaarheidsplaatje.

Dat is onvermijdelijk en dat zal in de toekomst ook nog gebeuren. Uiteindelijk zit de sleutel bij het warmtenet. In Brabants Dagblad verbaasde hem de zin van wethouder Van der Geld over het feit dat het warmtenet nog op zich laat wachten. Dat is geen natuurverschijnsel. Hij wil dan ook de achterliggende financiën harder maken. Wat is er nu keihard nodig om het bestaande warmtenetwerk voor de Noord-wijken ook echt te realiseren? En wat is er voor nodig om dat warmtenetwerk verder in de stad uit te rollen? Met keiharde financiën daarachter. Als laatste naar de wethouder om richting de komende raadsvergadering op de vraag en de kanttekening van de heer Eemers van stuurgroep Duurzaam Hintham in te gaan. Daar kan veel van worden geleerd. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) heeft tijdens de commissievergadering van 19 september 2022 als fractie aangegeven dat de gemeente voor een grote opgave staat om in 2045 aardgasvrij te zijn. Met de bouwstenen-Transitievisie Warmte 2.0 moet richting worden gegeven om aan deze doelstellingen te voldoen. In diezelfde vergadering heeft de fractie ook aangeven concrete doelstelling dan wel faseringen te missen in het voorstel. Deze ontbreken ook in het voorliggende raadsvoorstel. Met concrete doelstellingen en faseringen is het makkelijker toetsen of de doelstellingen worden behaald.

Ook is aangegeven dat VOOR Den Bosch zich zorgen maakt of burgers straks weten waar ze aan toe zijn, wat hun rol is en wat er van hen wordt verwacht. Uit dit voorliggende raadsvoorstel blijkt dit niet. Willen ze er wel aan meewerken? Wat is voor de Bosschenaren de stok achter de deur? Ze heeft gehoord dat de communicatie met de verschillende wijken stilligt dan wel moeizaam verloopt. Ze is blij dat dit nu beter verloopt en hoopt dat dit zo blijft.

12

De burger is nodig om de doelstellingen te behalen. VOOR Den Bosch spreekt haar zorg uit over de huishoudens die zelfstandig moeten verduurzamen. De gemeente kan niet in de portemonnee van de woningeigenaar kijken en ervan uitgaan dat ze voldoende financiële draagkracht hebben om de eigen woning te verduurzamen. Als er onvoldoende financiën zijn, kunnen ze dit dan melden bij de gemeente? Wat te doen met schaamte? Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) hoort van mevrouw Van den Wildenberg dat er geen fasering in dit plan zit. Volgens GroenLinks zit het wel in het plan. 2035, voor 2035 en na 2030. Welke additionele faseringsdetails zijn er nodig? Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) spreekt nu al over een periode van vijf jaar. Het lijkt haar slim om concretere doelstellingen neer te zetten. Dat kan beter gemeten worden. In de brief die van bewoners kwam werden ook de concrete doelstellingen gemist. Ze mist ze ook. Ze kan niet meten en niemand ter verantwoording roepen. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) wil een concreter antwoord. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) mist concreetheid. Wanneer welke wijk? Wanneer dit en dat? Voor welke wijk, hoeveel procent, dat mist ze. Er moeten stappen worden gezet en daar moeten doelstellingen aan gehangen worden. Dat mist ze in het voorstel.

De heer Roovers (SP) kan zich de discussie in december 2021 over de Transitievisie Warmte 1.0 nog goed herinneren. Die Transitievisie zat aan de beleidsarme kant. Dat was tot ontevredenheid van de toenmalige commissie Omgeving, zowel coalitie als oppositie en ook van de wethouder zelf. Daarna is er een mooie samenwerking van coalitie- en oppositiepartijen en de wethouder ontstaan. Er is een aantal moties en amendementen uit voortgekomen. Die hebben de Transitievisie toen verbeterd. Hij is benieuwd of het nu ook lukt. Deze Transitievisie is concreter dan de vorige. Dat is een goede ontwikkeling waarvoor de wethouder een compliment verdient. Met name op het gebied van warmtenet weet men eindelijk waar men aan toe is met de concretisering van de twee warmtebonnen in de Maas en de waterzuiveringsinstallatie. De energietransitie, waar de Warmtetransitie een belangrijk onderdeel van is, is volgens de SP een sociale kwestie. Hij denkt dat de wethouder dit ook zo vindt. De manier waarop de energietransitie nu in Nederland en Europa wordt ingeschoten vergroot naar het inzicht van de SP de ongelijkheid. Dat schaadt het draagvlak. Twee jaar geleden was het gebruik van het woord energiearmoede in deze raad nog redelijk vreemd. Inmiddels is het begrip gemeengoed geworden. Het komt ook naar voren in deze warmtetransitie, maar nog onvoldoende.

In het geval van de grote minderheid in Den Bosch, die van de corporatiehuurders, geeft de Transitievisie Warmte aan dat deze er niet over gaat maar dat de corporatiewoningen bij de aanvullende prestatieafspraken in 2023 worden behandeld. De SP vindt dit een te beperkte houding van het college. Bij de motie aanscherpen Transitievisie Warmte 1.0 van december 2021 hebben onder andere de SP en D66 gepleit voor een isolatiefonds in samenspraak met corporaties. Op 25 januari 2022 heeft het college gemeld dat dit in het besparingsprogramma wordt opgenomen en op 8 november 2022 heeft de wethouder gezegd dat vanwege landelijke maatregelen een extra isolatiefonds in het geval van eigenaren van woningen niet nodig was. Daarmee zijn de corporatiewoningen nog niet behandeld. Hij verwachtte dit in deze Transitievisie te zien. Zijn vragen aan de wethouder: hoe verhoudt deze visie zich tot de motie? Hoe verhoudt deze visie zich tot corporatiewoningen in zijn algemeenheid? Hij denkt dat de wethouder beter kan als het gaat over het meenemen van corporatiewoningen in de warmtetransitie. Twee jaar geleden vroeg hij het ook: hoe kunnen we de wethouder daarin helpen? Mevrouw Welten (VVD) verwijst naar de recent ontvangen presentatie. Er zijn afspraken met corporaties gemaakt om voor 2028 1400 woningen op een bepaald energielabel te brengen.

Daarnaast is nog eens aangegeven dat 6000 woningen extra op dat label zullen worden gebracht. Dat zijn stappen. De heer Roovers (SP) legt uit dat de zin waarop mevrouw Welten reageert de volgende is: de manier waarop deze – en deze slaat op de energietransitie – nu in Nederland en Europa wordt ingeschoten vergroot de ongelijkheid. Dat is geen referentie uit de Transitievisie Warmte op zichzelf. Hij vindt wel dat er te weinig aandacht is voor corporatiewoningen waar de grootste problemen in de energiearmoede zitten. Het gaat over kritiek op hoe de hele energietransitie wereldwijd wordt ingeschoten. Veel regelingen die landelijk zijn komen op de eerste plaats mensen met een hoog inkomen ten goede. Zoals regelingen voor het leggen van zonnepanelen op eigenhuisbezit. Denk aan

13

regeling voor de aankoop van elektrische auto's. Dat zijn allemaal regelingen die ervan uitgaan dat mensen aan voorfinanciering kunnen doen. Dat zijn meestal niet de mensen met lage inkomens. Het is meer een algemene uitspraak. Niet direct een uitspraak over deze Transitievisie. Er zitten zeker wel kritiekpunten in. Mevrouw Welten (VVD) wil het graag terugbrengen naar de lokale situatie. Ze snapt wat gezegd wordt in zijn algemeenheid. In Den Haag zijn er ook uitspraken gedaan. In het verlengde daarvan kun je het lokaal doortrekken. Ze benadrukt dat hier wel degelijk aandacht wordt besteed aan mensen met een kleine portemonnee. Mensen met een goedkopere woning of klein inkomen. De zet die de corporaties doen met de gemaakte afspraken is echt een vooruitgang op lokaal niveau. De heer Roovers (SP) geeft aan dat mevrouw Welten reageert op een uitspraak die hij niet heeft gedaan. Zijn uitspraken over corporatiewoningen staan. Zijn aanbod aan de wethouder geldt ook voor mevrouw Welten. Als ze er zelf stappen op wil zetten wil hij met haar na deze commissievergadering erover spreken. Mevrouw Parijs (Bosch Belang) vindt dat er goede stappen worden gezet met het raadsvoorstel. Het is belangrijk dat de communicatie naar de burgers duidelijk is. Het is goed dat er twee grote warmtebronnen zijn. Er blijven veel vraagtekens waar het niet kan.

Het is belangrijk dat buurtinitiatieven worden gesteund. Als gemeente alleen red je de transitie niet. Hoelang kan nog geput worden uit de rioolwaterzuivering en Maas? Is daar duidelijkheid over en is er ook duidelijkheid over de kosten van deze warmtebronnen? Wordt het duurder voor de burgers? Is daar duidelijkheid over? Zij wil graag antwoord van de wethouder. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) bekruipt het gevoel van angst over de omvang van deze kolossale opdracht. Tegelijkertijd voelt het goed dat richting wordt gegeven aan deze immense opgave. In het voorstel ziet hij realistische argumenten terug, zoals het uitgaan van de warmtebron in plaats van het uitgaan van buurten. Daardoor is meer inzichtelijk wat er mogelijk is, of wordt, voor de verschillende buurten. Bij de risico's ziet hij dat er veel haken en ogen aan alle ambities zitten. Daarom is het jaarplan dat wordt ontwikkeld een belangrijk middel om jaarlijks telkens de juiste afwegingen te kunnen maken. Dat gebeurt tussen de haalbaarheid en de kosten. De vraag aan de wethouder is: wordt in dat jaarplan de financiële haalbaarheid meegenomen, ook kijkend naar de toekomst op de langere termijn? Mevrouw Samshuijzen (PvdD) hoort dat voor Rosmalens Belang het jaarplan volstaat. Rosmalens Belang is een partij die het belangrijk vindt private woningbezitters niet met hoge kosten te laten zitten.