2023-05-22 Commissie Bedrijvigheid vastgesteld

Ondanks de grote plus die de woningbouwcorporaties in 2022 al hebben gezet op verduurzamingsopgave hebben ze zich met de prestatieafspraken voor 2023 gecommitteerd aan een nog grotere ambitie. Daarnaast heeft het Bossche Bespaarteam 270 huishoudens kunnen helpen en zijn 1100 andere huishoudens door de Klimaatroute geholpen met de verduurzaming van hun woning. Ook zijn bij de Bossche Bespaar Karavaan meer dan 850 inwoners voorgelicht over handige tips om energie te besparen. Het is goed dat de gemeente gaat aansluiten bij het VvE-transitiecentrum en zo ook werk maakt van verduurzaming van vrijesectorwoningen waar vaak mensen wonen die een te groot deel van hun inkomen naar huur en energielasten zien gaan. De PvdA hoopt dat hier ook de vaart in komt en woningeigenaren actief gestimuleerd worden om zo snel mogelijk te verduurzamen. Naast het voordeel dat met de inspanningen op het gebied van verduurzaming inwoners worden geholpen om geld te besparen wordt ook bijgedragen aan het doel om als gemeente in 2045 klimaatneutraal te zijn. Naast de acute crisis die ons land het afgelopen jaar heeft ... Mevrouw Hernández (50PLUS) hoort verduurzaming van koopwoningen.

Wat gebeurt er met ouderen die het huis hebben afbetaald, maar geen geld hebben om te verduurzamen? 50PLUS heeft meermaals een motie ingediend om een gemeentelijk fonds te maken of via Volkshuisvesting leningen te verstrekken. Deze raad heeft dat niet gesteund. Is de PvdA bereid 50PLUS te steunen als deze een motie hierover indient? De heer Peters (PvdA) legt uit dat het Transitiecentrum zich vooral richt op VvE's, vaak ook mensen die in een appartementencomplex wonen. Wellicht kan aansluiting worden gezocht bij een revolverend energiefonds, want dat is bedoeld voor particuliere woningeigenaren.

14

Klimaatneutraal in 2045. Want naast de acute crisis de afgelopen jaren hangt ook klimaatverandering als een donkere wolk boven het hoofd. Dit is een crisis in slow motion, je kunt hem al lang zien aankomen, het nadeel is dat de ergste gevolgen pas worden gemerkt als het ontzettend lastig en duur wordt om er nog iets aan te doen. De vraagt om proactief te handelen, voordat het vuur te groot is om te blussen. Naast het verduurzamen van woningen en besparen van energie zal ook de opwek van duurzame energie de komende jaren een grote opgave blijven. Ook hierin ziet de PvdA een mooie kans voor de inwoners om direct mee te profiteren van de energietransitie middels financiële participatie. Hiermee is er extra oog voor dat ook inwoners met een kleine beurs kunnen meedoen. Ook als je rood staat moet je groen kunnen doen. Participatie moet voor deze groep niet slechts een theoretische mogelijkheid zijn, maar een daadwerkelijke kans om met beide handen aan te grijpen. Kijkend naar de voorjaarsnota is hij verheugd te zien dat er ondanks de grote onzekerheden niet bij de pakken neergezeten wordt, maar flink de handen uit de mouwen wordt gestoken voor de Bossche samenleving. Onverminderd wordt gewerkt aan de groene ambities door enerzijds aan de slag te blijven met energiebesparing en aan de andere kant te werken aan duurzame opwek en aardgasvrije buurten.

In het bijzonder is de PvdA blij dat er geld wordt vrijgemaakt voor de verduurzaming van scholen en dat de energieke scans voor sportclubs naar voren worden gehaald. Bij de sportclubs ziet hij dat deze door de hoge energielasten in de problemen komen. Ondanks dat de extra uitvoeringsmiddelen vanuit het rijk voor klimaat- en energiebeleid nog geen deel uitmaken van deze voorjaarsnota, hoopt hij dat bij de toewijzing van deze middelen ook prioriteit wordt gegeven aan hen die door de energie- en koopkrachtcrisis het hardst worden geraakt. De heer Vossen (PvdA) wil naast de woningen ook de leefomgeving inrichten voor een duurzamere toekomst. Het was al in het nieuws, de zomer wordt warmer en natter. De verwachtingen zijn dat in de toekomst extreem weer de normale situatie kan worden. Hier moet de stad op worden aangepast. Minder stenen en meer groen om hittestress tegen te gaan en zorgen dat ook het water bij extreme regenval goed kan weglopen. Bij elke nieuwe stadsontwikkeling moet er aandacht zijn voor de klimaatadaptatie. Zo blijft de stad leefbaar voor de komende generaties. Tijdens de commissie Omgeving van 23 mei a.s. zal er ook een verwijzing naar worden gemaakt. Ook de economie en arbeidsmarkt staat het vizier op de toekomst gericht. Met verdere profilering als Datastad is er een groeiende sector binnen de gemeentegrenzen en sluit mooi aan bij de Brainport Regio.

Extra aandacht gaat uit naar het aantrekken van duurzame innovatieve en sociale bedrijven en het ondersteunen van maatschappelijk betrokken en sociale starters. Mevrouw De Groot (VVD) staat stil bij zes onderdelen uit de voorjaarsnota. Het is misschien wel de grootste transitie van deze tijd, de energietransitie. De energietransitie is niet alleen iets voor hoog over Europa, Nederland, grote bedrijven of de overheid, maar is juist ook belangrijk voor de inwoners. Vele kleine stapjes van de inwoners maken een verschil. De gemeente doet veel om de inwoners te ondersteunen, adviseren en subsidiëren. Zo wil de gemeente de energietransitie voor iedereen toegankelijk maken. Wordt dit ook voldoende bereikt met de huidige maatregelen? Ze kijkt naar EnergieNul73 die adviesgesprekken voert met woningeigenaren om hen verder te helpen met energie- en duurzaamheidswensen. De gemeente draagt een deel van die kosten waardoor advies relatief goedkoop kan worden ingewonnen door de inwoners. Adviesgesprekken worden volop gevoerd.

Maar in hoeverre worden alle inwoners bereikt? Of worden deze gesprekken bovengemiddeld door inwoners gevoerd die zonder deze bijdrage van de gemeente hun weg ook wel hadden gevonden? Is het advies eenvoudig genoeg om op te volgen? Worden eventuele mogelijkheden voor vervolgsubsidies voldoende inzichtelijk en weten mensen hier de weg naartoe te vinden? En dan juist ook de lagere- en middeninkomens die voor de uitvoering deels afhankelijk zijn van deze financiële ondersteuning. Voor de kleinere klusjes is het Bossche Bespaarteam een mooie uitkomst, voor de grotere klussen zijn inwoners zelf aan zet. Dat is een goed uitgangspunt, maar dan helpt het als het advies betaalbaar en toegankelijk is voor iedereen. Antwoorden op technische vragen geven nog onvoldoende comfort en de VVD denkt daarom na over vervolgstappen op dit thema. Ook de warmtetransitie is onderdeel van een energietransitie. Afgelopen oktober is met elkaar gesproken over de rol die bewonersinitiatieven hierin kunnen spelen. Toen is via een motie aandacht gevraagd voor de versterking van de positie van bewonersinitiatieven door kennisdeling en netwerkvorming. Helaas was er toen nog geen financiële ruimte om bewonersinitiatieven ook een steuntje in de rug te geven. Die zijn er nu, hoewel incidenteel en nog niet structureel, wel.

De VVD ziet graag dat van deze gelegenheid gebruik wordt gemaakt om bewonersinitiatieven die al actief zijn of willen opstarten in buurten waar geen collectief warmtesysteem mogelijk is, financieel te ondersteunen.

15

Mevrouw Klerks (Volt) vraagt zich af of dit een ondersteuning is van de motie die in december jl. is ingetrokken. Mevrouw De Groot (VVD) ziet er mogelijkheden toe. Afgaande op de bijdrage die ze zojuist heeft gehoord zitten ze voor een deel op een lijn. Het is voor de VVD wel essentieel te kijken naar de wijken waar is vastgesteld dat er geen ruimte is voor collectieve mogelijkheden, omdat het het rendabel maken van de collectieve mogelijkheden uitholt. Het is goed om daar na de commissievergadering nog even over te spreken. Want zo kunnen bewoners worden ontlast en wordt voorkomen dat iedereen apart het wiel moet uitvinden. Op deze manier kunnen de bewonersinitiatieven in deze buurten als vliegwiel fungeren. Dan het aankomende herdenkingsjaar 2029. Herdenking van 400 jaar beleg. Ze ziet graag een plan voor een mooi herdenkingsjaar tegemoet, maar belangrijker nog vindt ze dat het niet blijft bij een herdenkingsjaar maar dat de fysieke Linie 1629 blijvend zichtbaar en leefbaar wordt gemaakt zodat de aandacht na het herdenkingsjaar niet weglekt totdat er weer een herdenking op de agenda staat.

Kan het college meer vertellen over welke plannen het heeft om toe te werken naar een blijvende zichtbaarheid van de Linie en aan welke plannen in de omgeving dit mogelijk verknoopt kan worden om ervoor te zorgen dat er bijvoorbeeld ook recreatiemogelijkheden nabij de Linie aanwezig zijn en de Linie goed wordt gevonden. De heer Mees (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vertelt dat er een prachtige fietstocht is bij de Linie 1629. Deze voert langs alle plekken met informatieborden. Waar doelt de VVD specifiek op? Mevrouw De Groot (VVD) doelt op iets meer dan de evenementen in een herdenkingsjaar. Ze kan zich goed iets voorstellen bij een uitbreiding als de fietsroute die er op dit moment al is, waardoor het makkelijker wordt gevonden, ook na die periode. Dat kan door het zichtbaar maken van de Linie op sommige plekken waar dat nu nog niet het geval is. De heer Altenburg-Collin (VVD) vertelt dat 's-Hertogenbosch graag een gastvrije stad wil zijn voor zowel de bezoekers als ondernemers. De Bossche VVD maakt zich ernstige zorgen over de beschikbaarheid van voldoende bedrijfsterrein binnen de gemeentegrenzen. Om allerlei redenen, waaronder juridische procedures, is er een lagere beschikbaarheid van bedrijventerreinen blijkt uit technische vragen. Dit zorgt ervoor dat niet alle ondernemers welkom geheten kunnen worden binnen de grenzen.

Dit is niet alleen vervelend voor ondernemers zelf, maar ook voor voldoende werkgelegenheid in deze stad. Daarom wil hij de wethouder vragen voortdurend dicht op de bal te blijven om de beschikbaarheid te vergroten. De Bossche VVD snapt dat dit wellicht iets meer tijd dan dit jaar kost. Wat zou er nu alvast kunnen gebeuren? Om bijvoorbeeld toch enige doorstroming op bedrijventerreinen te realiseren. Er zouden stappen kunnen worden gezet op het gebied van samenwerking met ondernemers. Ook spelen allerlei onderwerpen over verduurzaming. Vergroening is al neergezet om hittestress aan te pakken. Want juist dat is het grootst op bedrijventerreinen is gebleken. De heer Esser (PVV) vraagt wat hittestress is. De heer Altenburg-Collin (VVD) vertelt dat bij hittestress de temperatuur behoorlijk oploopt in een versteende omgeving zoals een bedrijventerrein. Tijdens de informatiebijeenkomst heeft hij een kaartje gezien. Zeker als in de zomer de temperatuur boven de 30 graden is, dan zijn dat echt rode plekken in de stad. Het is daar op dat moment te warm en onaangenaam om te vertoeven. De heer Esser (PVV) werkt al zijn hele leven op industrieterreinen en heeft in enorme hitte gestaan in die hallen. Iemand is gewoon bezig met het ambacht en de deur staat open. Hittestress kent hij helemaal niet. Hij is zelf arbeider en heeft jarenlang in de industrie gewerkt en nog nooit hittestress gehad.

Hij is van mening dat dat niet bestaat. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of de VVD zich kan vinden in minder parkeerplaatsen in de binnenstad en meer groen om de hittestress te realiseren. De heer Altenburg-Collin (VVD) antwoordt met nee. Dat is een ander verhaal. Dan denk de VVD aan meer groene parkeerplaatsen. Daar kunnen ze elkaar in vinden. De heer Van Silfhout (Volt) ziet uit naar een gesprek met de VVD om iets moois te creëren.

16

De heer Altenburg-Collin (VVD) geeft aan dat andere gemeenten daarom Parkmanagement inrichten om de samenwerking met ondernemers te bevorderen. In 's-Hertogenbosch is er maar één bedrijventerrein dat zichzelf heeft georganiseerd, de Rietvelden, De Vutter. Daar zijn honderd bedrijven verenigd. Hoe denkt de wethouder dit op te pakken voor ook andere bedrijventerreinen in de stad? Voor de VVD is het belangrijk dat iedereen zich veilig en prettig voelt in de eigen wijk of dorp. Bij een goed onderhouden straat en plein hoort ook een stukje groen. Hier mag wel wat meer aandacht voor zijn. In veel gevallen wordt buiten de Bossche binnenstad een groenstrook als een reststrook gezien waar te weinig aandacht voor is. De Bossche VVD snapt dat je je niet over ieder stukje groen kunt bekommeren. Zouden inwoners hier niet wat meer bij betrokken kunnen worden? De VVD denkt dat door inwoners van een straat of buurt verantwoordelijk te maken voor een stuk groen bij hen om de hoek ze zich hier verantwoordelijk voor voelen. De vraag aan de wethouder is om het mogelijk is een proef te starten in De Groote Wielen waar veel reststroken zijn.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of de VVD bereid is een investering te doen om de kwaliteit van het groen omhoog te brengen en vervolgens het beheer aan de inwoners over te laten? Dus wel de investering aan de voorkant? De heer Altenburg-Collin (VVD) beaamt dit. Er is steeds meer geld beschikbaar voor groen. Er is extra geld naar groenonderhoud gegaan. Dus juist daarin wil hij een kwaliteitsslag maken. Tot slot het Winterfestijn. Eerder is hier al over gesproken. Wethouder Roy Geers gaf aan met een aantal partijen in gesprek te zijn en hoopte rond de voorjaarsnota met een voorstel te komen. Hoe staat het ermee? Kan de portefeuillehouder beloven om voor het zomerreces met een concreet voorstel te komen? De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort zelfonderhoud van groen en groenstroken. Op zich kan hij daar een eind in meegaan als bewoners dat willen, maar is dat een kwaliteitsverbetering of een noodzakelijk kwaad om een en ander te besparen? De heer Altenburg-Collin (VVD) meldt dat er extra geld in groen wordt gestoken, dat is positief. Hij ziet dat er stukjes groen zijn, zoals in De Groote Wielen waarvoor gevraagd kan worden of bewoners dat mede zouden willen onderhouden. Dan zou daar een kwaliteitsslag gemaakt kunnen worden, met behulp van de gemeente. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vertelt dat het nu vaak monotoon gras is met weinig biodiversiteit.

Als buurtbewoners een kwaliteitsverbetering willen aanbrengen en wellicht een subsidietje kunnen krijgen om dat aan te planten lijkt hem dat goed. Maar het is ook een taak van de gemeente om sowieso de kwaliteit te verbeteren. Het zou echt een meerwaarde moeten zijn. De heer Altenburg-Collin (VVD) beaamt dit. Mevrouw Hernández (50PLUS) vindt dat de gemeente verantwoordelijk is voor de kwaliteit en de gemeente moet leidend blijven in de zorg voor de openbare ruimte. Is de VVD het daarmee eens? Ze woont in een actieve wijk waar voor het groen gezorgd wordt, maar soms gaan bewoners verder dan ze mogen. Dan wordt de biodiversiteit in gevaar gebracht. De heer Altenburg-Collin (VVD) vindt dat de gemeente leidend moet zijn. Daarom doet de VVD ook het voorstel om een proef te doen in De Groote Wielen. Kijk hoe dat gaat en vraag of bewoners een stukje groen willen adopteren en ga daarmee aan de slag. Neem burgers bij de hand. Mevrouw Hernández (50PLUS) vraagt zich af wat voor een stad men wil hebben. Gericht wordt op de Datastad en een culturele stad. Ze ziet ook iets in de participatie van de inwoners in de energietransitie. Voor 50PLUS gaat het verder. Wat hebben de inwoners van de stad nodig om zich thuis en veilig te voelen. Winkelcentra zijn een belangrijk punt voor 50PLUS.

Ze verzoekt het college in gesprek te gaan met de eigenaren van de winkelcentra, maar ook met de ondernemers die daar zitten. De winkelcentra moeten een ontmoetingsplek worden. Het is er niet alleen om boodschappen te doen, er zijn families die er echt een middagje doorbrengen. Als ze echter geen plek hebben om er te zitten, koffie te drinken, dan wordt het doel niet bereikt. De winkelcentraeigenaren laten dit soms niet gebeuren. Ondernemers willen wel, maar de eigenaren niet. Ze verzoekt de wethouder om hier aandacht aan te geven. Met betrekking tot citymarketing vindt ze het heel belangrijk dat een binnenstadsmanager aanwezig is. Ze hoort dat er hiervoor weer een vacature open staat. Ze

17

maakt zich daar zorgen over. Ze leest in de krant dat de geraniummarkt niet is wat het was. Als je wilt zorgen dat de stad vriendelijk blijft en dat er bezoekers komen en blijven komen moet de stad wel iets te bieden hebben. Daarom het verzoek om deze vacature zo snel mogelijk te laten vervullen. Desnoods door iemand van de organisatie zelf die snel aan de slag kan gaan. Steun aan de verenigingen. Niet alleen door verduurzamen maar ook als strijders tegen de eenzaamheid. Het is zo belangrijk dat de verenigingen met buurtinitiatieven worden gesteund. Door hen blijven mensen bezig, zie de initiatieven in De Groote Wielen. Ze wil de mankracht in de verenigingen goed benutten. Die mensen zijn het hart van de maatschappij. De energietransitie is een steun voor de inwoners. Er zijn veel informatievoorzieningen, maar er is ook financiële ondersteuning. Zonder ondersteuning kunnen eigenaren of huurders van woningen met een kleine portemonnee niet vooruit. De voorjaarsnota. De bedoeling is dat op korte termijn aan energiebesparing gewerkt wordt. Aardgasvrije buurten komen op iets langere termijn aan de beurt. Waarom is dat? Een aantal buurten is al onderzocht, ze zijn er klaar voor en heel enthousiast. Nu wordt het een beetje in de koelkast gezet. Kan de wethouder duidelijk maken waarom dit zo is? Dan energiebesparing. Ze hoort graag van de wethouder hij bedoelt met energiebesparing.

Is dat alleen voor gemeentelijke gebouwen? Of is het ook voor sociale huurwoningen die deze maatregelen hard nodig hebben om de energierekening omlaag te kunnen krijgen? Ook wordt niets gezegd over financiële middelen voor deze energiebesparingen, dus wellicht kan de wethouder iets zeggen. Tot slot vertelt ze dat Essent geld heeft verdiend met de verkoop van gas en stroom. De grootste afnemers van deze diensten waren relatief gezien de mensen met de slechtste woningen. Het geld dat Den Bosch heeft gekregen wordt geïnvesteerd in grote projecten, maar dit geld gaat nauwelijks naar deze afnemers. Is het een idee om hiervan geld te gebruiken voor verduurzaming van de sociale huurwoningen? Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) geeft aan dat de laatste jaren de financiele posities van de gemeenten zijn verbeterd. Dit leidt ertoe dat gemeenten veel incidenteel geld hebben. De gemeente Den Bosch had € 30 miljoen incidenteel geld. Helaas is het merendeel van het geld alweer benut en zelfs in deze voorjaarsnota geschreven. Toch vraagt ze de wethouder om eens te kijken naar het vorig jaar beloofde extraatje op cultuurhistorie, niet alleen het Indië-Monument maar ook het restaureren van de andere beschadigde kleine monumenten, zoals de Pelikaanfontein en het terugplaatsen van de gedenkplaat Mariënberg. Graag hierop een reactie van de wethouder.

Verder leest ze dat de grote krapte op de arbeidsmarkt zorgwekkend is te noemen, met name in de zorg en het onderwijs, maar ook binnen deze gemeente. Ze volgt dit met zeer grote belangstelling en is benieuwd naar de inzet hierop van het college. Ze leest dat de komende jaren middelen gereserveerd worden en geïnvesteerd wordt in de toekomstbestendigheid van buurthuizen en sociaal-culturele centra. Ze vraagt de wethouder hoeveel jaar de wethouder wil reserveren en in welk jaar geïnvesteerd zal worden. Is de wethouder bereid om hierin ook de wijkpleinen mee te nemen? De voorzitter vraagt deze vraag te herhalen in de vergadering van de commissie Sociaal op 24 mei a.s. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) staat stil bij het maaibeleid en de organische ontwikkeling in de middenbermen. Ze begrijpt dat er al schriftelijke vragen over zijn gesteld in het kader van maai maar niet, maar op sommige kruispunten is een mooie hoge berm vol met bloemen toch wel erg onoverzichtelijk voor het verkeer. Ze hoopt dat geïnventariseerd wordt waar wel of niet gemaaid kan en moet worden. Ze sluit aan bij het CDA voor wat betreft de Bossche warenmarkt.

Wat wil de wethouder doen om dit aantrekkelijker te maken voor bezoekers en marktkooplui en zo ook voor de geraniummarkt? De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) heeft veel informatie gekregen uit de beantwoording van de technische vragen en bedankt daarvoor. Zijn conclusie is dat recent onroerendezaakbelasting met 10% is verhoogd. Toeristenbelasting en afvalstoffenheffing is omhooggegaan. Ondanks dat het geld tegen de plinten klotst, is er kennelijk geen ruimte voor kleinschalige acties zoals recent ook in het nieuws is gekomen voor Vrienden op de Fiets. Dat vindt hij erg jammer. Initiatieven worden daardoor ook gestopt en dat is erg jammer. Hij overweegt hierover een motie in te dienen. Een tweede punt waar een motie over zal worden ingediend, het is al aan de orde geweest, heeft alles te maken met Den Bosch als Datastad. Den Bosch wil zich graag profileren als toonaangevende Datastad, maar de gemiddelde inwoner van de gemeente 's-Hertogenbosch heeft geen idee wat er met Datastad 's-Hertogenbosch wordt bedoeld. Hij heeft het idee dat de duidelijkheid

18

vergroot kan worden door diverse uitingen in de openbare ruimte te voorzien van een QR-code. Zo kan een straatnaambord met een QR-code daaraan toegevoegd de achtergrond en historie van de straatnaam of wat ook zijn moge, verduidelijken. Hiervoor zal de fractie met een motie komen. Vanuit citymarketing en toerisme vraagt hij aandacht voor het winterevenement en hoopt dat dit op 16 juni a.s. in een gesprek met Den Bosch Partners, ook aan de orde komt. De heer El Amraoui (D66) ziet de QR-codes op straat voor zich, dan moet je toch ver reiken wil je die QR-code kunnen scannen. Hij denkt dat het makkelijker is om de straatnaam gewoon op te zoeken en de achtergrond van die straat gewoon op te zoeken. Hoe ziet gewoon ge-DREVEN dit voor zich? De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) heeft de motie onder handbereik, maar hij laat het graag aan de motie zelf. Dan wordt het met een plaatje duidelijker hoe hij dat voor ogen heeft. Wat de heer El Amraoui zegt is een praktisch iets, maar dat vergt uitwerking en dat is de aard van de motie die gewoon ge-DREVEN voor ogen heeft. De kern is: zorg dat je als Datastad op deze manier ook bij gebouwen en andere situaties meer achtergrondinformatie kan geven, op een heel eenvoudige wijze.

De heer Mees (Leefbaar 's-Hertogenbosch) heeft, doordat hij als laatste aan de beurt is, al veel voorgangers gehoord die op tal van onderwerpen al dingen hebben gezegd die hij ook in zijn betoog heeft staan. Een aantal punten zijn een herhaling. Over Den Bosch Partners hebben het CDA en De Bossche Groenen ook iets gezegd. Ze zijn op 1 maart 2022 van start gegaan leest hij in de jaarrekening. Er wordt gewerkt vanuit het fundament als meest gastvrije stad van Nederland, een bourgondische stad met een menselijk karakter. Daarnaast wordt ingezet op twee thema's: Cultuurstad van het Zuiden en toonaangevende Datastad. Den Bosch Partners heeft deze taak in feite overgenomen en heeft haar organisatie en werkplan opgebouwd. Het meest zichtbare resultaat tot nu toe is een presentatie van een nieuw logo. Den Bosch als naam, nieuwe kleuren en de slogan: Zin in Morgen. Of dit gaat werken? Wie het weet mag het zeggen. Er ligt in ieder geval heel veel op het bordje van deze nog jonge organisatie. Den Bosch is een stad van nationaal belang. Dat zullen ze moeten weten in het land en ver daarbuiten. Gelukkig krijgt de stad de beschikking over een spits die mag scoren, maak gebruik van die potentiële goalgetter. Op 16 juni a.s. maakt Den Bosch Partners meer bekend over de plannen en acties. In hun projectplan staan al veel acties aangekondigd. Hij is benieuwd en vol verwachting klopt zijn hart.

Ook is hij benieuwd naar hoe het past in de ambities die eerder zijn vastgesteld in het Economisch Actieplan Brede Binnenstad. Met name ook voor de zogenaamde sfeergebieden. Het is aan het college om te laten zien hoe de jaarlijkse subsidie van € 725.000,00 rendeert en hoe een en ander zich ontwikkelt in relatie tot de ambities uit dat Actieplan Brede Binnenstad. In 2030 is Den Bosch de meest dynamische binnenstad. Het wordt met buitengewone belangstelling gevolgd. Er is een website www.denbosch.nl in de lucht. Die ziet er keurig uit, hij complimenteert hiermee. Erfgoed en cultuurhistorie. Leefbaar vindt dat dat Den Bosch daarmee op de goede weg is. Het Kruithuis wordt een Vesting- en watermuseum. Het Groot Tuighuis nadert zijn voltooiing en Den Bosch beschikt over prachtige musea. Ook de stappen die worden gezet bij Huis 73 stemmen tot optimisme. Hij ziet dat richting de herdenking van 1629 in 2029 partijen samenwerken en dat is positief, maar maak die samenwerking tot een alliantie die de stad goed op de kaart zet, jaar in, jaar uit en dat vooral voor het hele jaar, niet alleen maar in die zomerse trechter. Maak nu eens werk van een echte Bossche winter. Het kon met stoom en kokend water ook met de Bossche zomer, dus ga er serieus mee aan de slag en behandel het niet als een stiefkindje.

Den Bosch Partners wil zich in ieder geval inzetten voor een goed winterevenement, zo staat in het projectplan. Graag hoort hij van het college hoe het hierover denkt. Tot slot zonnepanelen. De klimaatopgave is in een hogere versnelling gezet en zonnepanelen kunnen hierin bijdragen. De groei hierin overtreft de verwachtingen. Eind 2022 zijn er al bijna 13.000 woningen met zonnepanelen, een paar duizend meer dan de doelstelling. Zijn beeld is dat de daken in de binnenstad achterlopen op deze trend. Leefbaar 's-Hertogenbosch heeft er in 2022 raadsvragen over gesteld en in december 2022 heeft de raad een verruiming van de regels voor dit gebied vastgesteld. De fractie vraagt zich af of dit wel voldoende bekend is bij de centrumbewoners. Hij gaat in ieder geval polshoogte nemen met de beklimming van de mooie kathedraal op de Parade om van bovenaf de situatie te beoordelen. Tot zijn verbazing zag hij in het journaal van 18.10 uur, voor de regio op Nederland 2, dat er al een reportage van de Parade was, van de mooie stad. Alleen zag hij nog steeds geen zonnepanelen. Hij hoopt dat het college ook werk maakt van het bekendmaken bij de inwoners zodat er langs alle kanten wordt gewerkt aan de opgaven.

19

De voorzitter constateert dat de eerste termijn is beëindigd. Hij stelt voor kort te schorsen alvorens verder te gaan met de eerste termijn van het college. Schorsing De voorzitter heropent de vergadering en start met de eerste termijn van het college. Wethouder Van der Geld neemt de beantwoording van de vragen met betrekking tot de energietransitie voor zijn rekening. Duurzaamheid en energietransitie in het bijzonder heeft de volle aandacht, want de wereld staat letterlijk en figuurlijk in de fik. De gemeente is aan de slag en versnelt steeds meer. Hij hoorde dat het thema verduurzaming belangrijk is, maar doe dat samen met inwoners. Daar is hij het volmondig mee eens. Hij is blij dat duurzaamheid in het algemeen en energietransitie in het bijzonder meer draagvlak heeft dan ooit. Veel van de raadsfracties, met accentverschillen daargelaten, PVV in het bijzonder, vinden dat het volle kracht vooruit moet. De volle kracht vooruit is voor hem een hele steun in de rug. Hoe wordt de raad zo goed mogelijk in positie gebracht om ook mee te kunnen sturen in de transitie? De CO2-monitor is al een aantal keer aangekondigd en is daar zeer geschikt voor.

De CO2-monitor moet zich er voor lenen om enerzijds inzicht te geven in de toekomst; waar zou je nu op kunnen sturen, wat zijn nu effectieve maatregelen en daarmee ook de voorzet te kunnen geven om ook daadwerkelijk extra stappen te kunnen zetten. Dat is anders dan het duurzaamheidsjaarverslag zoals dat er altijd was en met name terugkeek en daarmee ook veel meer een verantwoordingsdocument was in relatie tot de verordening. Hij reflecteert eerst op het duurzaamheidsjaarverslag. Hij begrijpt goed dat de raad wil kunnen sturen en ook het college ter verantwoording wil roepen om te kijken hoe het gaat met die energietransitie. Hij heeft bijna vier jaar lang teleurgesteld rondgelopen omdat hij nog nooit ter verantwoording is geroepen als het gaat om het duurzaamheidsjaarverslag. Het duurzaamheidsjaarverslag is regelmatig naar de raad gestuurd. Hij heeft het met de Rekenkamercommissie besproken die een onderzoek doet over de verantwoording en het geven van inzicht aan de raad. Het college verantwoordt en monitort veel en deelt dit met de raad, maar er wordt weinig over gesproken. De voorzet wordt gegeven. Het is geen verwijt. Wellicht vindt de raad dat het heel goed gaat. Er is altijd wel een kritische noot te plaatsen, maar blijkbaar wordt het debat op de juiste momenten gevoerd. Voor je het weet worden extra documenten, extra verantwoordingsmechanismen in het leven geroepen.

De conclusie wil hij verbinden aan zijn punt rondom het duurzaamheidsjaarverslag, veel documenten zijn geproduceerd die ook vrij uitvoerig zijn, maar eigenlijk wordt daarover nooit een debat met elkaar gevoerd. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt de opmerking over de verantwoording terecht. De doelmatigheid van een klimaatverordening is nu juist dat er een planning wordt gemaakt. Wat gaan we doen, welke stappen gaan we doen om die doelstelling te halen. Dan weet de raad ook waarop hij zou moeten controleren. Daar kan het debat over aangegaan worden. In het duurzaamheidsjaarverslag wordt opgesomd wat is gedaan. Maar ja, er is nog geen roadmap, dat is de klik die wordt gemaakt in zo een verordening. Zij is benieuwd hoe de wethouder daar tegenaan kijkt. Wethouder Van der Geld constateert dat ook als het gaat om terugkijken rondom het jaarverslag wel degelijk met elkaar geconcludeerd kan worden hoe het pad verloopt tot nu toe. In de toekomst kijken is in die zin een kristallen bol. Als teruggekeken wordt heb je daadwerkelijk harde feiten in handen waarover de raad ook het college kan aanspreken: heeft u de dingen gedaan die we hebben afgesproken en zijn ook de resultaten geboekt die zijn afgesproken? Dat gebeurt weinig. Dan de verordening. Hij geeft aan geen probleem te hebben met instrumenten die een extra steun in de rug kunnen zijn.

Hij constateert wel dat de CO2-monitor veel weg heeft van de verordening, namelijk dat deze vooruitkijkt en met maatregelen komt. Hij verdiept zich nog verder in de verordening, maar een van de fracties zal ongetwijfeld met een motie komen, wat hij ook zegt. Dus ook op basis van de CO2-monitor kunnen toekomstige maatregelen met het college bediscussieerd worden als het gaat om de volgende stappen. Dan het revolverend fonds, hier een aantal keer genoemd in de commissie. Het revolverend fonds is een belangrijk instrument. Hij heeft al vaker in de commissie aangegeven dat er een aantal zaken is waar rekening mee gehouden moet worden. De stijgende rente, dit is meer een financieel argument. Het revolverend fonds is in het leven geroepen vanuit de gedacht dat er toch een hele lage rente is. De Essentmiddelen vallen vrij, deze kunnen revolverend worden ingezet ter beschikking van bewoners, ook in de wetenschap dat er nog geen alternatieven waren. Er zijn twee dingen veranderd, de rente is gestegen. Dus maakt dit het aantrekkelijker om het weer langjarig vast te zetten zodat je voor de begroting de rente weer kunt incasseren. En er zijn inmiddels ook grote

20

alternatieven, met name als het gaat om het landelijk Warmtefonds. Dat geniet de voorkeur omdat je dan uniformiteit hebt in heel Nederland als het gaat om bij welke loketten je nu daadwerkelijk terechtkunt. De heer Mees (Leefbaar 's-Hertogenbosch) hoort de wethouder zeggen: geld wegzetten omdat nu de rente oploopt. Wil de wethouder deze opmerking toelichten? Wethouder Van der Geld legt uit dat de ECB de rente verhoogt met als gevolg dat ook de hypotheekrentes stijgen, maar ook de spaarrentes en dus ook van geld dat langjarig wordt vastgezet. Dat gaat mondjesmaat, maar dat houdt hij nauwgezet in de gaten. Met elkaar is afgesproken dat het revolverend fonds wenselijk is, maar de Essentmiddelen zijn nog niet vrijgevallen. Dat gebeurt pas in 2025. Dan wordt de afweging gemaakt wat de revenuen zijn als deze langjarig worden vastgezet ten opzichte van waar eerst bij het bestuursakkoord vanuit was gegaan, namelijk een rente van ECB die misschien wel op nul naderde. De heer Mees (Leefbaar 's-Hertogenbosch) valt op dat in het bestuursakkoord de manier staat waarop de eerste tranche van de Essentgelden vrijvallen en hoe die ingezet moeten gaan worden. Is dat onderdeel eventueel voor discussie vatbaar om dat op een andere manier in te vullen? Wethouder Van der Geld legt uit dat de raad daar altijd vrij in is. De raad moet ervan uitgaan dat het veranderende tijden zijn.

Het gaat om heel veel geld; het gaat om miljoenen. De maatregel moet financieel tegen het licht worden gehouden; is de maatregel effectief en blijft hij ook effectief. Daar plaatst hij twee vraagtekens bij in het licht van wat er inmiddels aan de hand is sinds de afspraken in het bestuursakkoord, namelijk de rente stijgt. Die was toen heel laag. Je ziet inmiddels dat er met de maatregelen die hij beoogd heeft er alternatieven op de markt zijn gekomen voor diezelfde inwoners voor wie dat is beoogd. Het blijft wel dat hij dit middelen graag wil inzetten om de energietransitie te vergemakkelijken. Hij kijkt naar wat nu de meest effectieve manier is om die middelen straks in te zetten voor de bewoners. De heer Mees (Leefbaar 's-Hertogenbosch) noemt het verschil met de vorige keer dat de gelden niet op de vrije markt weggezet mogen worden. Dat moet via het zogenaamde schatkistbankieren. Daar stond de rente 2,65% dertig jaar vast. Het zou dus kunnen zijn dat het college met dit soort mogelijkheden komt om het voor een bepaalde periode vast te zetten. Wethouder Van der Geld gaat het tegen die tijd wegen. Dan krijg je weer meerjarig exploitatiegeld op je begroting. Dat zou bijvoorbeeld ingezet kunnen worden voor een subsidieregeling of voor capaciteit voor de energietransitie. Dat soort zaken. Revolverend klinkt leuk, maar daar mag niet te gemakkelijk over worden gedacht.

Dat betekent dat het geld weer terug moet komen. Hij refereert aan een punt van de PvdD, dan kan er meteen de eis van circulariteit in meegenomen worden, hoe meer eisen er aan worden gesteld, hoe minder aantrekkelijk het wordt voor mensen om bijvoorbeeld ten opzichte van de bank of het Warmtefonds zo een lening ook daadwerkelijk te gaan afnemen. Als het wordt gezien als een maatregel om te denken: dan hang ik er ook nog een waslijst aan eisen aan, dan wandelen mensen zo naar het alternatief en dat is het Warmtefonds, dat inmiddels voorhanden is. Hij geeft ze geen ongelijk. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) reageert op de bezwaren die de wethouder opwerpt ten aanzien van het revolverend energiefonds. Allereest het financiële aspect. De wethouder zegt: op het moment dat er rendement komt van een investering, dan kan daar in de toekomst iets meegedaan worden. PvdD ziet het zo dat als er een revolverend energiefonds wordt ingesteld daar dan direct de vruchten van geplukt kunnen worden. Kan de wethouder op korte termijn concretiseren waar het rendement op wordt ingezet zodat het op de goede plek terechtkomt, dus voor verduurzaming en voor inwoners die dat nodig hebben, zodat het niet op de grote hoop terechtkomt.

Met betrekking tot het Nationaal Warmtefonds, voor zover zij kan terugvinden zitten er nogal wat voorwaarden vast aan dit fonds die mogelijkerwijs juist de beoogde doelgroep kunnen uitsluiten, bijvoorbeeld dat je geen BKR-registratie mag hebben. Er zitten ook rentepercentrages aan vast. Hoe reflecteert de wethouder juist dan op dat soort punten en de beoogde doelgroep van zo een fonds. Hoe gaat de gemeente deze alsnog niet missen? Wethouder Van der Geld stelt dat financiën en energie elkaar hier raken. Als het revolverend moet zijn, dan moet het geld ook terugkomen, maar zo een pakket is nog niet uitgedacht. Hij snapt het punt, maar er moet voor worden opgepast dat er twee eisen gesteld worden die niet verenigbaar

21

zijn. Als je zegt dat het geld terugkomt, maar de BKR-toets achterwege laat; het Warmtefonds vraagt niet voor niets naar de BKR-registratie. Als dat niet gevraagd wordt en je vraagt een lage rente, dan krijg je waarschijnlijk het geld niet terug. Dat is een politieke keuze die in de raad gemaakt wordt. Dat kan, alleen de opdracht is nu: kom met een revolverend fonds. Als de raad wil dat er geld terugkomt, dan moeten er ook acceptabele eisen worden gesteld aan wel of geen lening. Als het gaat om het Warmtefonds en dergelijke, er zijn middelen voorhanden. Voor mensen die in financieel in de knel zitten zijn er andere middelen op het oog om die mensen te helpen. Die zullen met veel meer geholpen worden dan slechts met een lening. Zijn stelling is dat die mensen op veel zitten te wachten, maar niet op een lening, want hoe hard er ook aan getrokken wordt, die mensen gaan niet lenen, hoe laag de eisen ook zijn. Hij gelooft veel meer in een intensieve aanpak die veel tijd en capaciteit kost, maar het gaat om een relatief beperkte doelgroep in de stad waarin men naast die mensen staat en hen intensief helpt. Dat lijkt hem veel effectiever dan een lening van 0% waarin verder geen eisen worden gesteld, die mensen toch niet gaan afnemen. De heer Esser (PVV) vraagt zich af of het niet beter is om een lastenverlaging voor die burgers te hebben. Wethouder Van der Geld is het daarmee eens.

Daarom is het verstandig om energie zoveel mogelijk te gaan besparen. Zoals de heer Esser weet is de energierekening bij veel mensen heel hoog. Door huizen te isoleren zijn mensen simpelweg veel minder kwijt op de energierekening, ondanks dat je ook moet investeren. Daarmee heb je ook lagere lasten. In die zin is hij het eens met de PVV dat verduurzaming gewoon heel erg belangrijk is. De heer Esser (PVV) lijkt het beter dat die mensen gewoon zelf het geld in de portemonnee hebben en zelf bepalen wat ze ermee gaan doen. Wethouder Van der Geld heeft vrije keus ook hoog zitten. Hij dwingt mensen niet om iets te doen. Sterker nog, het is duidelijk wat er aan de hand is in de maatschappij. De roep om extra maatregelen om mensen te helpen met hun energierekening, met name bij mensen met een kleine portemonnee, is ontzettend hoog. Dus mensen vragen zelf om hulp en om perspectief om de energierekening omlaag te krijgen. De schijntegenstelling dat mensen daartoe gedwongen worden is niet aan de orde. Volgens hem is de roep om verduurzaming vanuit twee perspectieven, vanuit de portemonnee en vanuit de planeet, groter dan ooit. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat er een voorstel, een concreet plan komt om de mensen met een laag inkomen, die niet de middelen hebben om zelf te verduurzamen, te helpen met betrekking tot besparing en verduurzaming.

Wat gebeurt er met het rendement op deze thema's? Wethouder Van der Geld stelt dat het om ontzettend veel geld gaat. Er kan van uit worden gegaan dat linksom of rechtsom de raad nog aan zet komt hoe er precies mee om te gaan. Wat precies de maatregel wordt, daar kan hij niet op vooruit lopen omdat hij het nog niet weet, ook niet het voorbeeld dat mevrouw Samshuijzen gaf. Hij is op zoek naar het meest effectieve middel. Dat is weer een link naar de CO2-monitor. De CO2-monitor kan straks ook aangeven wat maatregelen zijn die zorgen voor zoveel mogelijk CO2-reductie. Daar kan gekeken worden hoe die middelen ingezet kunnen worden om zoveel mogelijk CO2 te gaan besparen. De raad kan het met elkaar wegen. De VVD heeft een punt rondom energieadvies. Hij snapt het dilemma heel goed, bereik je daar nu de juiste doelgroep? Hij beoogt met het advies wel dat juist huizenbezitters geholpen worden. Hij probeert het net een beetje sluitend te krijgen om het perspectief dat inwoners krijgen en waarin het rijk zich met name richt op subsidies en de gemeente niet. De gemeente richt zich veel meer op de hulp als eerste overheid, naast mensen gaan staan om mensen te helpen. In die zin kun je het advies zien in het hele pakket aan maatregelen dat de overheid in het algemeen en in brede zin dan aan inwoners biedt. Dan nog de vragen van 50PLUS.

Aardgasvrije wijken, worden die in de koelkast gezet? Mevrouw Hernández is niet meer aanwezig, dus de wethouder laat deze vraag even achterwege. Samenvattend: energiebesparing en aardgasvrij worden steeds belangrijker ten opzichte van de duurzame opwek, waar veel van in de steigers staat. Energiebesparing, dat hoort hij vanavond ook, wordt steeds belangrijker. Binnenkort wordt in Eindhoven gekeken naar Warmtenetten. Het wordt druk als het gaat om de energiebesparing en aardgasvrij. Dat vraagt de volle aandacht en hij is blij met de aandacht die dat hier vanavond ook heeft gekregen. Wordt vervolgd.

22

Mevrouw Klerks (Volt) leest in de Stadsmonitor Aardgasvrij 2050. Eerder is besproken 2045. Kan ze aannemen dat het 2045 wordt? Wethouder Van der Geld weet niet welke fractie het was, maar dat is een technische vraag geweest. Het is gewoon een fout, het is 2045, het is geen toezegging. De voorzitter dankt de wethouder. Wethouder Ralph Geers vervolgt. Wethouder Ralph Geers heeft vragen op veel onderwerpen. Hij begint op groen en gaat via de bedrijventerreinen richting de binnenstad cirkelen. Als het om verkeersveiligheid wordt er gemaaid, hij heeft de heer Gersjes uitgenodigd om de plekken waar hij vond dat het nog onvoldoende gebeurde binnen de organisatie te melden zodat deze kunnen worden opgenomen. Hij gaat ervan uit dat dit met de fractievoorzitter wordt afgestemd. In zijn algemeenheid geldt voor het vergroenen een krapte op de arbeidsmarkt. Niet alleen binnen de organisatie, maar ook bij de aannemers. Er zit een stukje onderbesteding in. Dat is niet omdat het gewenst is, maar omdat de gemeente het werk niet weggezet krijgt. Nu wordt gelukkig voor 130% ingepland, zodat je altijd weet dat sommige projecten niet doorgaan omdat ze beter uitgesteld kunnen worden om samen met andere projecten te worden opgepakt of omdat op dat moment de materialen er niet zijn of omdat je nog de dialoog met de omgeving moet aangaan.

Er kan veel wel gedaan worden, er kunnen stappen worden gemaakt in het vergroenen van de openbare ruimte. Dat is nodig. Hij is het oneens met de SP, het is niet omdat de wijken verloederen. Extra investeren op het basisniveau in groen en de openbare ruimte is nodig om een veilige omgeving, die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten te creëren. Het verhoogt de leefkwaliteit en het woongenot. De heer Ploegmakers heeft een opmerking gemaakt over de brandgangen, die zijn eigenlijk onderdeel van of de woningbouwcorporaties of een particulier. Daar stapt hij dus ook niet in. Dat is eigen grond en eigen verantwoordelijkheid. De VVD stelde vragen over stukken die geen eigen grond zijn, dat zijn reststroken. Over het algemeen is de gemeente vrij terughoudend in verkoop of definitief afstoten van reststroken omdat hij ziet dat er een aantal ontwikkelingen is. Bijvoorbeeld het energievraagstuk. Er is veel meer energie nodig. Dat betekent voor TenneT op het hoogste niveau, op het hoofdnet, maar ook in de wijken zijn veel meer plekken nodig voor bijvoorbeeld transformatorhuisjes. Die wil je in de openbare ruimte niet midden op een plein. Hij kan zich voorstellen dat de VVD het ook niet graag ten koste van een parkeerplaats ziet. Vandaar dat reststroken op sommige plekken in de ruimte blijven zodat daar eventueel de ruimte is om een transformatorhuisje te plaatsen.

Hij ziet vragen vanuit de inwoners die zeggen: de gemeente doet niets met het stukje, mogen wij dat in gebruik nemen? Het is voor de gemeente relatief duur om een klein stukje grond te gaan onderhouden en daar kwaliteit op te zetten. Hij is bereid te kijken of inwoners reststukjes in gebruik mogen nemen. Hij hoorde in de discussie wel dat de gemeente eerst moet gaan investeren en dat het onderhoud bij de inwoners ligt. Hij kan zich een adoptiemodel voorstellen, dat is overigens niet nieuw. Dat doet de gemeente al op een aantal plekken, als dat op een goede manier georganiseerd kan worden ook juridisch gezien. In het kader van een extra impuls geven aan eigenaarschap van de openbare ruimte, zeker. Hij komt binnenkort naar de raad met de uitvoering van de motie Biodiversiteit doe je samen. Dat is ook een manier waarop samen met inwoners een slag wordt gemaakt in het vergroenen van de stad. Van het klimaatbos is eerder al gezegd dat het een relatie heeft met de Duurzame Polder en de rondweg bij De Groote Wielen. Vooral met die rondweg omdat je daar een ruimtelijk vraagstuk hebt: waar komt de weg, waar start het bos en hoe organiseer je dat naast elkaar? Dat betekent dat ook de lopende onderzoeken naar de rondweg, die nu worden ingezet, waardevolle informatie opleveren voor waar je dan met de klimaatbossen aan de gang kunt.

Vandaar dat het klimaatbos in ieder geval als pm-post in de voorjaarsnota is opgeschreven. Juist omdat het college ook de politieke verwevenheid van die drie dossiers snapt en daarom er niet eentje niet uit wil missen. Afhankelijk van waar de weg komt te lopen is bekend op welke gronden op welke manier het bos ontwikkeld kan worden. Dan kunnen daar concrete plannen voor worden gemaakt. Er gebeurt wat denkwerk, maar het is ook afhankelijk van de rondweg. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of hij ervan mag uitgaan dat de functie die het klimaatbos moet hebben, het ontnemen van zicht op de windmolens voor de omwonenden, wel gevuld zal gaan worden met het bos. Wethouder Ralph Geers vindt het lastig om dat hier toe te zeggen. Hij krijgt herinneringen over de zichtlijnen op de Sint-Jan in relatie tot het nieuwe theater waarvan hij de reactie nog kan

23

herinneren: als je een stap naar links doet zie je de Sint-Jan wel. Hij kan niet garanderen dat als er een aantal bomen of een bos gecreëerd wordt dat dan vanaf geen enkele plek of afstand die windmolens niet zichtbaar zijn. Ja, het klimaatbos heeft een functie, ook als buffer tussen woningen en de Duurzame Polder, maar een garantie dat ze daarmee uit het zicht zijn kan hij op dit moment niet geven. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of het bos, ook al ontneemt het niet het zicht voor iedereen, wel op tijd gereed is zodat het aan de functie kan voldoen. Wethouder Ralph Geers snapt het politieke belang ervan. Vandaar dat het nu als pm-post is opgenomen en het gelijkmatig oploopt met die rondweg in de voorbereiding. Hij is ook afhankelijk van de beschikbaarheid van gronden. Hij weet nog niet precies waar, maar zet er alle energie op om te organiseren dat die bomen er staan voordat de windmolens er staan. Dit moet op een goede manier, tussen de ambities voor de rondweg en de Duurzame Polder hoort dat klimaatbos en dat is integraal onderdeel van dat hele verhaal. Aanpak hittestress. Hittestress gaan niet specifiek om wat mensen zelf ervaren en of ze er stress van krijgen. Hittestress gaat erom dat in versteende gebieden de temperatuur een aantal graden hoger is dan in een gebied waar je water of groen bij hebt.

De mate waarin mensen daar last van hebben, of ze het lekker zonnig vinden of niet, is afhankelijk van of mensen graag naar IJsland op vakantie gaan of graag in Afrika op vakantie gaan. Dat is ook een mening. Maar je ziet dat de temperatuur toeneemt en dat het slecht is, ook voor de biodiversiteit en dat als iemand daar langdurig in verblijft dat effect heeft op iemand, dat is wel overduidelijk en vandaar de wens om te vergroenen en ook omdat dit het leef- en werkklimaat verbetert. De heer Ploegmakers van het CDA vraagt wanneer het in de raad komt. Grotendeels is het gewoon uitvoering van beleid. De raad heeft het plan 's-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig vastgesteld. Daar wordt gewerkt aan de uitvoering conform de begroting waarin projecten worden opgenomen. Op dit moment worden gebiedspaspoorten gemaakt. Ze zijn bijna klaar. Daar zijn de hitteopgaven en de groen-blauwe opgaven bij elkaar zichtbaar. Deze worden ook aan de raad gepresenteerd. Hij weet niet in hoeverre daar op dit moment een raadsbesluit voor nodig is, als dat het geval is komt de raad in stelling en als het niet het geval is zal de raad worden geïnformeerd over de gebiedspaspoorten en de aanpak die daar bij hoort. Mevrouw Samshuijzen van de PvdD verwees naar Eindhoven. Hij zag Eindhoven recent groots vertellen dat ze € 10 miljoen zouden investeren in groen.

Dat doet Den Bosch al en heeft ook al het BO Leefomgeving. Daar is hij bezig met een bod op basis van het eerste gebiedspaspoort rond de Spoorzone. Niet alleen woningen bouwen, niet alleen een weg aanleggen, maar ook fors investeren in groen en blauw. Hij heeft het vermoeden dat als het rijk dat toekent, Den Bosch fors over de € 10 miljoen van Eindhoven heen gaat. Juist omdat Den Bosch gewoon een mooie propositie te bieden heeft. Verder een aantal vragen van de heer Ploegmakers over leegstaande winkels en de aanpak en ontmoetingsruimte. Dat bracht hem tot de gedachte om wellicht een detailhandelsvisie te maken. Dit is recent gebeurd. Daarin wordt die aanpak met elkaar opgepakt. Heesch West komt 25 mei a.s. aan bod. Dan staan de begroting en de jaarplannen bij de commissie Omgeving op de rol. Hij vindt Heesch West een typisch voorbeeld van wat er rond de bedrijventerreinen te zien is en waar een aantal fracties op heeft gewezen, zoals het uitgeven van gronden. Dat wil hij heel graag, maar hij zit voor een deel met juridische procedures en anders met een energievraagstuk. Bedrijven die of niet kunnen uitbreiden of geen nieuw bedrijf kunnen beginnen omdat er netcongestie is, als ze dan een pand hebben staan en een stroomaansluiting hebben, dan is daar de grote opgave waar collega Van der Sloot continu op wijst, namelijk zorg dat je voldoende arbeidskrachten vindt.

De krapte op de arbeidsmarkt merken ondernemers ook. Hij is niet pessimistisch over de toekomst van de economie, maar er is wel een aantal uitdagingen. Hij kijkt naar D66, het belang van data en digitalisering en robotisering op een aantal vlakken is cruciaal. Niet omdat hij mensen uit een bedrijf wil hebben maar omdat de handjes er in de toekomst niet of minder zijn en je op een andere manier je bedrijf zult moeten runnen. Algemene communicatie werkte niet heel goed. Ook niet via ondernemersverengingen, ook niet via VNO-NCW. Hij probeert gerichter met concrete voorbeelden te laten zien wat de voordelen van MKB Datalab zijn zodat hij meer partijen in de ontwikkeling mee krijgt. De PVV wil liever maakindustrie dan XXL-logistiek. Makers heeft hij meer gehoord vanavond. De website stadvanmakers.nl is overigens geclaimd door de gemeente Tilburg. In die zin zijn ze heel erg op de makers. Hij neemt aan dat Den Bosch op het eigen verhaal origineel genoeg is. XXLlogistiek is in overleg met de provincie op een groot deel beperkt. Tegelijkertijd wil hij niet alle

24

bedrijven op slot zetten omdat het ook gewoon grote werkgevers zijn die belang hebben bij het economisch belang van de stad. De heer Van Silfhout (Volt) beaamt dat het klopt. Oss pronkt ook ergens mee. Maar het probleem dat hij constateert is dat de anderen niet zo aanslaan. Hij hoort in de raad vaker dat de termen niet leven. Daar worstelt hij mee. Want dan kun je het steeds hebben over die Datastad en die cultuurstad, maar uiteindelijk resoneert het niet in de samenleving. Wat moet je daar dan mee? Wethouder Ralph Geers erkent voor een deel dat het thema Datastad onvoldoende lading heeft gekregen. Niet voor niets staat in het bestuursakkoord dat de gemeente met het programma Datastad komt, onder regie van collega Kâhya de laatste hand wordt gelegd aan het ambitiedocument Datastad dat hij binnenkort hoopt te presenteren. Datastad gaat over meer dan alleen de economie. Het gaat er ook over hoe je als overheid werkt. Hoe borg je ICT-vaardigheden in het onderwijs en maak je de samenleving datawijzer. Voor het deel dataeconomie zijn vestigingen en arbeidsplaatsen wel degelijk een indicator om te meten. Dat is niet voor het hele programma Datastad, maar wel voor het element dataeconomie.

Dat zijn wel relevante indicatoren waarbij gelukkig het aantal ICT-vestigingen zich niet alleen beperkt tot wat er in het Innovatiekwartier gebeurt, maar juist ook op andere plekken zie je het aantal bedrijven daarin gelukkig toenemen. Mensen en ondernemers herkennen zich in 's-Hertogenbosch als Datastad. Met het ambitiedocument Datastad wil hij dat ook veel breder uitrollen. De beschikbaarheid van bedrijventerreinen blijft een aandachtspunt. De raad is geïnformeerd over de opgave van de provincie om voor meer ruimte te zorgen. Daar heeft het college de raad ook over geïnformeerd. Er is een enquête gedaan onder de ondernemers over welke verwachting ze in de toekomst hebben. Die resultaten zijn binnen en worden geanalyseerd. Daar maakt hij vervolgens een vooruitblik op over wat nodig is aan bedrijventerreinen, maar de ruimte is schaars. Want er moet gewoond worden, natuur, meer ruimte voor waterberging en voorzieningen, sportclubs verplaatsen heeft hij zojuist begrepen. Dat is een flauw grapje en dat zou hij de heer Hoeben niet zo in de mond moeten leggen. De ruimtevraag is groot. Daar is de puzzel voor een bedrijventerrein er ook een. Tegelijkertijd neemt het aantal opgaven op bedrijventerreinen toe. Eigenlijk is de afgelopen jaren naar de bedrijventerreinen en economisch beleid vooral vanuit gronduitgifte gekeken.

Hoe kunnen zoveel mogelijk meters per jaar verkocht worden om geld te verdienen. Maar bedrijventerreinen vragen eigenlijk ook gewoon hun eigen ruimtelijke ordening. De kwaliteitsnormen die voor woonwijken neergelegd worden, zijn er eigenlijk niet voor bedrijventerreinen. Hij snapt de oproep van de VVD over parkmanagement, omdat een deel van de samenwerking beter kan, maar hij vindt dat de gemeente als overheid veel scherper moet zijn op de kwaliteitseisen die worden gesteld aan de ontwikkeling van het bedrijventerrein. Over die ontwikkeling van bedrijventerreinen wordt op een gegeven moment met de raad gesproken. Parkmanagement brengt een aantal verplichtingen met zich mee. Dat moet georganiseerd worden en daar moeten ook financiën tegenover gezet worden. Hij is het met de VVD eens dat het een onderdeel kan zijn en kan helpen, maar dat wil niet zeggen dat het volgend jaar even wordt ingevoerd omdat er echt een hele wereld achter zit. Hij wil er wel graag het gesprek met ondernemers over aan gaan. Dan de markten, te beginnen bij de geraniummarkt. Ondernemers haken steeds meer af bij de geraniummarkt. Het begon met de horeca en het aantal verkopers van geraniums neemt af. Daarom heeft de gemeente de organisatie op zich genomen om het als markt te organiseren. De vraag is: vindt de gemeente dat een kerntaak.

Daar wil hij wel over in gesprek met marktpartijen, maar ook met Den Bosch Partners. Hoe kan ook op die dag, Hemelvaartsdag, een aantrekkelijk programma worden neergezet. Dan wel zonder geraniums. Mevrouw Hernández (50PLUS) denkt dat het wel een taak van de gemeente is. Hier in deze raad is aan de wethouder gevraagd om een binnenstadsmanager in te zetten. Dat is eigenlijk wat ze als raadslid verwacht. De binnenstadsmanager kan in gesprek gaan met alle stakeholders om in dit geval evenementen zoals de geraniummarkt of ook andere evenementen tot leven te brengen. Wethouder Ralph Geers hoort aan beide kanten ja. Het is een taak van de gemeente en het is een taak van de binnenstadsmanager. Maar de binnenstadsmanager via Den Bosch Partners is een zelfstandige organisatie en niet de gemeente. Dus bij ja, het is een gemeentetaak, dan is het niet een taak van de markt en vice versa. Die twee kunnen niet samen oplopen. Den Bosch Partners is een zelfstandige organisatie. De vacature voor binnenstadsmanager is er inderdaad. Maar dat betekent dat de directeur van Den Bosch Partners samen met twee projectmanagers knetterhard werkt om wel die plannen in die binnenstad vooruit te brengen. Het is niet zo omdat één vacature niet is ingevuld, dat ze het hele binnenstadsmanagement laten liggen. Sterker nog, er worden veel

25

plannen ontwikkeld, acties georganiseerd waarvan de raad binnenkort een aantal dingen hoort. Zowel bij de presentatie als uitingen die buiten worden gedaan. Juist om het binnenstadsmanagement echt te laten renderen en te zorgen dat Den Bosch de aantrekkelijke binnenstad blijft. Dan de warenmarkt. Daar heeft het CDA technische vragen over gesteld. Deze zijn beantwoord. De vraag hier nog een keer stellen is een verwijzing naar dezelfde technische antwoorden. De zaterdagmarkt rendeert goed. De heer Ploegmakers noemt al dat gekeken kan worden of er nog een verbetering gemaakt kan worden op initiatief van omliggende ondernemers. De woensdagmarkt is een zorgenkindje, waarbij de marktadviescommissie en de marktondernemers uitgenodigd zijn om met een goed plan te komen over het verbeteren van de woensdagmarkt omdat zijn instrumenten voor de woensdagmarkt uitgeput zijn, tenzij er grote veranderingen doorgevoerd worden, maar dat wil hij het liefst met draagvlak van de marktondernemers. De heer Ploegmakers (CDA) vindt dat zijn vragen breder zijn dan hetgeen de wethouder naar verwijst. Hij heeft technische vragen gesteld en heeft antwoord gehad, dat klopt. Hij heeft het ook over het structureel probleem gehad dat zich langzaam aandient, dat stond niet in de technische vragen, de € 100.000,00 die al jarenlang als verlies wordt weggeschreven op de Bossche markt.

Twee jaar geleden is het staangeld met 16,3% verhoogd. Nog steeds is de gemeente niet in staat om dit probleem op te lossen en te cancelen. Hij vraagt de wethouder aan te geven waar het verlies opgelopen wordt, zegt de wethouder dat hij dat niet kan. Heel simpel, hij gaat ervan uit dat je kunt zeggen: die markt kost dit, die andere markt kost zoveel en daar wordt verlies geleden. Afgelopen zondag stonden er vijf kramen op de markt en dan loopt er wel een marktmeester rond. Vijf eettenten. Wat heeft het voor zin en wat kost die markt de gemeente? Zit dat in die € 100.000,00? Wordt er nu 16,3% verhoging toegepast bij al die marktkooplieden om dat soort verliezen op te vangen? Hij zoekt naar een antwoord. Wethouder Ralph Geers heeft in de beantwoording van de technische vragen ook uitgelegd welke stappen de afgelopen zijn gemaakt om het gat in het marktaandeel te verkleinen. Wat ook is gezegd is dat een aantal overkoepelende kosten niet zomaar terug te rekenen zijn per markt. Want als de marktmeester op dezelfde dag eerst een paar uur in de binnenstad is en daarna naar de Helftheuvel gaat dan wordt uit de algemene kosten gewoon de marktmeester betaald. Of het effectiever kan? Ja, daar gaat hij ook met de marktadviescommissie over in gesprek. Ze willen met de gemeente spitten in de cijfers, wat kan beter, wat kan slimmer.

Hij hoopt binnenkort met twee aanvullende voorstellen te komen in de actualisatie van de marktverordening, om juist te laten zien waar ze nog meer naar kostendekkend kunnen gaan. Tegelijkertijd maakt de heer Ploegmakers zich terecht zorgen over de aantrekkelijkheid van de markt. Dus continu de kosten laten stijgen en het ingewikkelder maken is misschien ook niet per definitie het antwoord op die vraag. De heer Ploegmakers heeft nog een vraag gesteld over bankjes. Het mogen dan niet de betonnen bankjes zijn, waarom niet? Het zijn ook prima bankjes. Hij verwijst hem naar het initiatief dat college Kâhya in het verleden heeft gedaan over de stoeltjes die ook nu weer in de binnenstad staan. Die ook een aantal zorgpunten over mensen die er verblijven tegengaan. Het kan meer, absoluut. Hij gaat aan de slag met de vergroening en verblijfskwaliteit in de binnenstad, samen met Den Bosch Partners en samen met het SOCH en samen met de Vastgoed-BIZ. De heer Van Silfhout (Volt) geeft aan dat een klimaatbos als doel heeft CO2 op te slaan. In het bestuursakkoord leest hij dat Den Bosch een klimaatbos gaat planten. Dan heeft dat als doel om CO2 op te slaan. Vervolgens wordt hier een doel om zichtlijnen te ontnemen het doel van het klimaatbos, maar dat is niet wat een klimaatbos is. Nu hoorde hij de wethouder aangeven dat hij niet kan garanderen dat de zichtlijnen per se worden weggenomen.

Maar hij bestrijdt niet dat dit niet het doel is van een klimaatbos. Kan de wethouder verhelderen wat het doel is van een klimaatbos? Wethouder Ralph Geers stelt dat het een het ander niet uitsluit. Want de boom die er staat kan prima CO2 afvangen en tegelijkertijd is in de hele ontwikkeling van de Duurzame Polder het klimaatbos wel een onderdeel geweest om ook in de richting van de inwoners van De Groote Wielen te helpen door de zichtbaarheid van de windmolens te verkleinen. Dat is een en/en-verhaal De heer Van Silfhout (Volt) neemt aan dat het primaire doel CO2 opslaan is. Dat is een mooie bijkomstigheid? Wethouder Ralph Geers geeft aan dat een klimaatbos wordt geplant dat CO2 afvangt en de zichtlijnen bedekt. Wat prioriteit heeft is een politieke afweging, die laat hij aan de raad.