2023-04-17 Commissie Bedrijvigheid vastgesteld

Commissie BEDRIJVIGHEID Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

17 april 2023 Raadzaal

A.P.R.G.M. van Rosmalen mr. drs. R. van der Meer drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, B. El Amraoui, H.B. Bos, J.J.E.L van Creij, E.R.F. Esser (tot 19.45 uur), mw. W. de Groot MSc, S.C. van Hasselt, A.W.J.A. van Hattem LLB (vanaf 21.00 uur), mw. A. Hernández, drs. J.M.C. van der Heijden, W.B.G. Hoeben, mw. N.M.C. Huijbrechts, ing. J.N. Kieft, mw. M.J. Klerks, J. Kouwenberg, mw. W.M. van de Leemput, REV H.W. Pennings, S.J.M. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. |J.J.M. van den Wildenberg M.J.J. van der Geld MSc

Afwezig:

L.A.J. van Griensven, H.J.M. Mees, mw. W.A.M.H. Parijs, H.G. van de Pol, mw. C.K.J. Visscher

Verslaglegging:

mw. T. van der Aart, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet de aanwezigen en kijkers thuis welkom. De heer Van Griensven en mevrouw Parijs zijn afwezig en de heer Van de Pol wordt vervangen door mevrouw Samshuijzen.

2.

Vaststellen van de agenda Er zijn twee discussienotities. Er zijn geen raadsvoorstellen. De PvdD heeft een rondvraag ingediend. Tot slot de werkplanning. De heer Altenburg-Collin (VVD) heeft een punt van orde ten aanzien van de agenda. De VVD stelt voor om de bespreeknotitie aanvullende duurzaamheidsmaatregelen bij nieuwbouw te verplaatsen. Deze notitie gaat over het grondbedrijf en niet over woningen en hoort niet in deze commissie thuis. De heer Ploegmakers (CDA) sluit zich aan bij het standpunt van de VVD. Het gaat hoofdzakelijk over het grondbedrijf. Dat past beter in de commissie Omgeving. De heer Verbruggen (D66) sluit zich bij de vorige sprekers aan. Mevrouw Hernández (50PLUS) sluit zich daar ook bij aan. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) vindt het prettig als dit vooraf al duidelijk is, nu heeft hij zich voorbereid. De heer Kieft (Leefbaar 's Hertogenbosch) sluit zich aan bij de mening van gewoon ge-DREVEN. Mevrouw Klerks (Volt) wil van de indieners horen waarom het in deze commissie besproken moet worden. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) stelt dat het onderwerp juist over verduurzaming gaat. Het valt vaak tussen twee commissies. Het werkbezoek Groot Tuighuis gaat over verduurzaming van de gebouwde omgeving, een beetje in die denklijnen heeft de PvdD het voor deze commissie geagendeerd.

Voor de PvdD is het belangrijk om het direct naar de commissie Omgeving van 18 april a.s. door te schuiven zodat er geen tijdverlies is.

1

De voorzitter denkt dat verplaatsen naar morgen moeilijk is omdat de voorbereidingstijd dan erg kort is. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) stelt dat bewust is gekozen voor verduurzaming. Het gaat over nieuwbouwmaatregelen, maar de verduurzaming is een onderwerp dat in deze commissie wordt besproken. Hij wil het vanavond behandelen. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks)Is het eens met De Bossche Groenen. De afweging is gemaakt, duurzaamheid ligt binnen deze commissie. Ze wil het onderwerp doorzetten. De heer Peters (PvdA) wil het onderwerp nu behandelen. En van tevoren aangeven als het niet bij een commissie past vindt hij een goede opmerking. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) wil het behandelen. De heer Van Hasselt (SP) wil het onderwerp vanavond ook bespreken. De heer Van der Heijden (Rosmalens Belang) gaat akkoord met het doorschuiven als de meerderheid daartoe besluit. De voorzitter brengt het voorstel om het onderwerp te verschuiven in stemming. Met 1 stem verschil wordt het onderwerp verschoven naar de commissie Omgeving. De agenda wordt gewijzigd vastgesteld. 3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 13 maart 2023 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties De voorzitter geeft aan dat het college voorstelt motie 8 Protocol handhaving energielabel C af te voeren. Hij concludeert dat er algemene instemming is. In de lijst van toezeggingen is geen verandering.

Raadsvoorstellen 5.

Discussienota Tussenrapport Denkrichtingen en varianten Duurzame Polder De heer Hoeben (De Bossche Groenen) heeft veel keuzes voorgelegd gekregen. Het gaat over de voorbereiding richting de MER. Wat is belangrijk? Bovenaan staat natuur, landschap, ruimtelijke kwaliteit en effecten op wonen en gezondheid. De Bossche Groenen mist nog enkele dingen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of de genoemde punten in volgorde van belangrijkheid staan. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) beaamt dat het de top 4 van belangrijkheid is. Het minst belangrijk is de financiële uitvoerbaar- en haalbaarheid. Dit geeft een enorme impact op de polder. Het mag iets kosten. Het is belangrijk om goed te letten op natuur, ruimtelijke kwaliteit en de gevolgen voor het wonen en de gezondheid van mensen. Natuurlijk moet het rendabel zijn, maar dat is ondergeschoven aan de andere punten. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) noemt wonen en daarna gezondheid. In een eerdere opsomming komt gezondheid onderaan. Vandaar de vraag of gezondheid belangrijk is. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt gezondheid heel belangrijk. Nogmaals, de top 4 is gezondheid, wonen, ruimtelijke kwaliteit en natuur. Gemist wordt effect van zonnevelden in het gebied. Dat staat gedeeltelijk bij andere onderwerpen maar het zou expliciet benoemd moeten zijn.

De Bossche Groenen waardeert in denkrichting 2 het wijde westen en in denkrichting 3 een veelkleuriger mozaïek. Twee is gepresenteerd als het wijde westen omdat het voor de natuur en weidevogels heel gunstig zou zijn. Maar als hij de reacties van de natuurorganisaties leest, komen die uit op variant 3. Dat lijkt tegenstrijdig, wellicht kan de wethouder hier iets meer over toelichten. De Bossche Groenen kiest voor variant 3. Hoger is meer rendement per molen, dus minder nodig en rustiger draaiend. Jammer dat de gemeenteraad van Den

2

Bosch heeft besloten om de windturbines op minstens 1 kilometer van de bebouwde kom af te plaatsen en de Osse gemeenteraad uitgaat van 2 kilometer. Hij pleit voor tien keer de tiphoogte, dan heb je de discussie niet. Dan is duidelijk: hoe hoger de molen, hoe verder weg ze staan. Dan is de discussie over hoever het van de bebouwde kom af moet staan niet meer relevant. De tiphoogte bepaalt dat. Verder verwijst hij naar de adviesbrief van de natuurorganisaties. Dat is het uitgangspunt richting een MER en KVA. De heer Peters (PvdA) wil in deze fase al duidelijkheid over de thema's die binnen het project extra aandacht verdienen. De PvdA noemt een aantal extra thema's. Als eerste de opwek van windenergie. De windmolens staan er niet voor de sier maar om de energievoorraad te verduurzamen. Klimaatverandering is een ramp in slow motion die nu al door meer droogte en extreme regenval laat zien welke impact dit heeft en gaat hebben op de wereld. Om ergere gevolgen te voorkomen is het essentieel dat iedereen bijdraagt aan een duurzamere toekomst. Als rijkere gemeente, in een van de rijkste landen ter wereld, is het niet meer dan logisch dat ook Den Bosch doet wat het kunt. De opwek van windenergie gaat in deze transitie een grote rol spelen. Daarnaast is het belangrijk om van energie niet meer afhankelijk te zijn van verre autocratische regimes.

Het is goed dat deze energie dichter bij huis wordt opgewekt. In de Duurzame Polder is het streven een zo groot mogelijk deel van de opwekgave uit de RES te realiseren. Dat is een mooie stap om als gemeente in 2045 klimaatneutraal te zijn. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoort de PvdA zeggen dat ze daar een groot deel van de RES-opgave willen realiseren. Maar met zestien windmolens gaat het over de 0,86 petajoule (PJ) heen, die in de RES is opgenomen. Wat vindt de PvdA daarvan? De heer Peters (PvdA) probeert een zo groot mogelijk deel in die Duurzame Polder te verrijken. De hoeveelheid windmolens is vandaag nog niet relevant. Eerst wordt gekeken hoe ze worden geplaatst en wat daar het idee achter is, daarbij specifiek wat de belangrijke thema's zijn. De hoeveelheid en zo is nog niet relevant. Maar kijk wel naar de verschillende varianten en laat meewegen hoeveel opwek je kunt realiseren, dat is een punt. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt zich af of voor de PvdA het getal van zestien windmolens niet vaststaat? Kan dit ter discussie worden gesteld? De heer Peters (PvdA) legt uit dat het vandaag niet het doel van deze discussienotitie is om het te hebben over precieze getallen. Vandaag worden de denkrichtingen van de varianten samengesteld. Hij vindt het voorbarig om nu al specifieke getallen te noemen. Hij wil zich liever focussen op de thema's.

Die zijn relevant om mee te geven voor de varianten. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) stelt dat in diverse varianten de maximale te plaatsen molens staan. Er zijn twee varianten die het maximale zestien molens noemen. Als de PvdA op een andere variant uitkomt, houdt het expliciet in dat er minder molens zouden kunnen komen. Is de PvdA het daar mee eens? De heer Peters (PvdA) gaat het er primair om dat de zestien windmolens het middel zijn om het doel te bereiken. Het doel is dat de gemeente in 2045 klimaatneutraal is. Over de precieze windmolens wordt in een veel later stadium gesproken. Nu worden de basisthema's besproken. In dat kader schetst de PvdA dat de opwek van windenergie belangrijk is. De PvdA ziet dat veel van de extra varianten die zijn meegenomen – met ook extra maatregelen die worden gesteld aan de plaats van windmolens – iets minder optimaal zijn. Deze stellen grote beperkingen. Het aantal turbines dat uiteindelijk kan worden geplaatst zal een stuk lager uitvallen. In het kader van de opwek is hij benieuwd wat de verschillen zijn tussen de nadelige effecten bij variant 2 en variant 3 in de verschillende denkrichtingen. In variant 3 zijn meer windmolens geplaatst dat leidt tot een veel grotere energieproductie.

Zijn de nadelige effecten in deze variant ook vele malen groter? Een ander belangrijk thema is bescherming van het waterwin- en grondwaterbeschermingsgebied. Er zijn steeds meer perioden van droogte, daardoor liggen watertekorten op de loer, met zeer nadelige gevolgen voor mens en dier. Dit gebied verdient extra aandacht en varianten waarin windmolens in dit gebied worden geplaatst liggen voor de PvdA minder voor de hand. Tenslotte is participatie van inwoners een belangrijk punt. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoort dat de PvdA het grondwater heel belangrijk vindt. Hoe kijkt de PvdA aan tegen de erosie van de wieken die heel veel oppervlaktewater vervuilt?

3

De heer Peters (PvdA) vindt dat deze opmerking weer over het specifieke aantal windmolens gaat. Hij kijkt nu naar de plaatsing. Hij ziet wellicht nadelige gevolgen voor het grondwatergebied. Houd daar extra rekening mee. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vat samen dat de PvdA de vuiligheid van bisonyl in het grondwater een belangrijk punt vindt. De heer Peters (PvdA) wil dit inderdaad voorkomen. Windmolens doen iets met het water en de lucht, daar moet je naar kijken. Maar nogmaals, vandaag gaat het over de plaatsing van de windmolens en wijst in dat kader op het waterwingebied. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt hoe de PvdA bedoelt dat het invloed heeft op het waterwingebied als je er windmolens plaatst. De heer Peters (PvdA) leest in de discussienotitie dat het niet de bedoeling is dat je in die gebieden gaat bouwen. Dan zit je met iets dat te diep in de bodem zit en er wellicht verontreiniging mogelijk is. Je moet kijken hoe je daar omheen kunt werken om dat te voorkomen. Hij wil het risico niet lopen dat daar het grondwater vervuild raakt. Tenslotte is participatie van inwoners een belangrijk thema. Dat gaat over participatie bij het hele traject voor de realisatie van de Duurzame Polder als de financiële participatie en de windmolens die er uiteindelijk komen.

Als burgers zelf inspraak hebben en meer worden geïnformeerd over hoe ze door middel van financiële participatie kunnen meeprofiteren van de windmolens zullen ze ook positiever zijn over plaatsing dan wanneer ze denken dat de windmolens voor hen enkel negatieve gevolgen met zich meebrengen. Ondanks dat het thema meer past bij de lusten- en lastendiscussie is het toch goed om participatie in het hele project zorgvuldig mee te nemen. De PvdA hoopt dat het lukt, om met alle thema's die deze en andere fracties vandaag benoemen te komen tot een aantal opties waarin in een wirwar van soms ook tegenstrijdige belangen, toch een gouden middenweg gevonden kan worden. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) heeft een vraag over participatie. De PvdA vindt het goed dat burgers kunnen meedoen en dat ze dan minder snel bezwaar maken. Dan krijgen ze een doekje voor het bloeden en wordt de overlast afgekocht? De heer Peters (PvdA) zegt dat niet. Windmolens kunnen voor omwonenden negatieve gevolgen met zich meebrengen. Daarin is het goed om het complete plaatje zo te schetsen dat er ook, zeker bij de financiële participatie, goed wordt vormgeven dat er ook voordelen aan zitten. Dan speelt het mee in de hoofden van mensen dat er nadelen maar ook voordelen aan zitten en ze het hele beeld goed te zien krijgen.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vertelt dat voor de PvdD de denkrichting natuur en dieren centraal staat bij de inpassing van de windmolens. Waarbij we uiteraard ook de gezondheid van de omwonenden niet moeten vergeten. Er wordt hoe dan ook in de inrichting van de polder ingegrepen en er komen veranderingen. Ze roept op om de verschillende opgaven gezamenlijk en integraal op te pakken. Ze ziet hier de aanzet tot om middels de kansen en waardekaarten die ook in de notitie worden gepresenteerd. Ze heeft er wel vraagtekens bij want er worden veel waarden en kansen gepresenteerd. Lukt het om dat allemaal in te passen in de Duurzame Polder? Ze ziet de extensivering van de landbouw, de PvdD is daar groot voorstander van. Al wordt in het document direct verwezen naar de groei en oppervlakte die nodig zou zijn. Terwijl in deze tussenrapportage verwezen wordt naar de verduurzaming van landbouw. Ze wil bij het integraal oppakken van opgaven kijken naar een grootgebruiker van grond en veeteelt. Hoe kun je die opgave meenemen in de puzzelstukjes die nog gelegd worden? De heer Ploegmakers (CDA) vraagt wat wordt bedoeld met grote gronden? Mevrouw Samshuijzen (PvdD) legt uit dat in de discussienotitie wordt gesproken dat overal ruimte voor nodig is, ook voor de extensivering van de landbouw. Er is maar X oppervlakte beschikbaar.

Waar gaat de meeste grond naar toe als je spreekt over landbouw? De landbouw die de meeste grond nodig heeft, is veeteelt. Als er dan toch puzzelstukjes worden gelegd, wanneer het gebied op de schop kan en wanneer er kansen worden benoemd, ook in die tussenrapportage van landbouw,

4

om een impuls te geven aan die landbouw en een stap richting de toekomst te laten zetten. Kan er dan ook gekeken worden dat de verschillende opgaven hand in hand kunnen gaan. De heer Ploegmakers (CDA) begrijpt wat de PvdD bedoelt, maar de gemeente is daar geen grondeigenaar. Wil de PvdD het dan afdwingen? Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt de wethouder of er met de agrarische ondernemers een gesprek wordt gevoerd en de opgaven daarin worden meegenomen? Of is dit mogelijk al gedaan? Misschien ook samen met de provincie omdat de landbouwopgave ook voor een groot deel bij de provincie ligt. Voor de PvdD staat buiten kijf dat de opgave van de natuurcrisis hand in hand met de RES-opgave moet worden opgepakt. Zeker nu die ruimtelijke inrichting van de Duurzame Polder toch al op de schop gaat. Op die manier maak je van de nood een deugd. In denkrichting 1 wordt het weidevogelgebied heel erg sterk ingeperkt, kijkend naar de dieren en de natuur. De PvdD ziet daar geen positieve kanten in. Collega Hoeben noemde al bij denkrichting 2 dat het heel positief wordt gepresenteerd, maar zoals natuurorganisaties opmerken wordt het weidevogelgebied heel erg ingeperkt. Alles dat buiten het weidevogelgebied komt te liggen is geen optie meer voor de weidevogels. Een robuust gebied klinkt goed, maar doordat de rest wordt afgeschreven is het geen optie meer.

De rapportage van de natuurorganisaties geeft aan dat het volledige beheer bij Brabant Water komt te liggen. Dat staat niet in de tussenrapportage. Ze vraagt de wethouder waarom dat er niet in staat. Waarom wordt de afweging daar dan in gemaakt? In denkrichting 3 waardeert de fractie de mogelijkheid tot vernieuwing van landbouw. Dat is een mooie opgave die hand in hand kan gaan, met deze denkrichting geldt dat het behoud van het weidevogelgebied erin zit, met de mogelijkheid om uit te breiden. Denkrichting 4 wordt sterk afgeraden door de natuurorganisaties omdat de compensatie van de natuur niet haalbaar is. Dan volgt de PvdD dit advies. Denkrichting 3 blijft als enige optie over die haalbaar is met betrekking tot natuur en dieren. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoort de PvdD in een eerdere discussie als de natuur geschaad wordt mogen er geen windmolens komen. Hij noemt op pagina 32 en 33 de belemmeringenkaart. Er zijn belemmeringen met de weidevogels. Zit de PvdD er heel strak in dat de kaartjes gehandhaafd moeten blijven ongeacht dat er geen weidevogels verplaatst kunnen worden en natuurmaatregelen die het plaatsen van windmolens wel mogelijk maken? Mevrouw Samshuijzen (PvdD) begrijpt dat de vraag is of sec de opgave van de windmolens zo wordt uitgevoerd dat er helemaal geen schade natuur wordt aangericht. Nu is de voorliggende notitie nog niet zwartwit.

Ze wil er alles aan doen dat de natuur er geen schade aan ondervindt. Daarom gaat ze mee in denkrichting 3, omdat er van de nood een deugd wordt gemaakt. Weidevogels staan ook onder druk. Misschien kunnen we, omdat het gebied op de schop gaat, juist natuur ondersteunen en de RES-opgave realiseren. Nee, het is niet heilig dat iedere windmolen per se moet worden geplaatst als dit schade aan natuur en dieren betekent. Dan misschien een windmolen minder. De energietransitie is noodzakelijk en is heel belangrijk. Maar de biodiversiteitscrisis moet wel hand in hand gaan met de RES-opgave. Anders dan schiet je jezelf in de voet. Mevrouw Klerks (Volt) stelt door het afgeronde ontwerponderzoek er een nieuwe fase richting de Duurzame Polder is. Al eerder is een motie behandeld over de financiële participatie. Ze sluit zich namens Volt voor een groot deel aan bij de PvdD en De Bossche Groenen. Ze mist biodiversiteit als belangrijk aspect. In de brief van de natuurorganisaties wordt een oproep gedaan naar meer natuurinclusieve landbouw. Biodiversiteit is daar een groot goed in en Volt wil dat graag wat meer terugzien. Van de andere genoemde aspecten is natuur een belangrijke, andere kansen op verduurzaming. Dus als er zaken samengegrepen kunnen worden is dat fijn. Gezond en de leefbaarheid en niet in die volgorde maar in volgorde van belangrijkheid zijn ze ongeveer gelijk voor Volt.

Ze woont redelijk in de buurt en weet hoe groot het gebied is en hoe het er nu uitziet. Ze probeert zich voor te stellen wat het voor het gebied doet. Denkrichting 1 geeft op het plaatje een mooi overzicht en verdeling, vooral voor de landbouw. Maar het zijn voornamelijk monoblokken. Het is geen klein gebied. Weinig divers als je monoblokken pakt. Op het kaartje is het prachtig maar de clusters zijn behoorlijk groot en het risico op een groene woestijn, zoals het nu ook is, met minder biodiversiteit werkt in theorie, maar ze heeft moeite met de praktijk. Natuurorganisaties zijn niet heel positief. Juist met het oog op biodiversiteit en natuur is dat wellicht niet de beste denkrichting. In denkrichting 2 is de verdeling in het grondgebied een positief punt, net als de weidevogels. Negatief is dat het een theorie is, maar volgens natuurorganisaties is het in de praktijk waarschijnlijk niet zo. Volt neigt meer naar denkrichting 3. Met name op de levendigheid, biodiversiteit en ja, het is

5

gedurfd. De windmolens worden wat meer verspreid maar, na de verdeling van de grond, wel ingezet op de plekken waar ze het best voor geschikt zijn. Volt noemt dit de beste optie om zo een groot gebied te herinrichten. Juist voor het weidevogelbeheer moet er goed gelet worden op de uitbreiding voor de weidevogels. Oplossing 4 is een vrij geordende, een oost-west oriëntatie. Heel rechtlijnig en natuurlijk loopt het mooi in de lijn van de rivier. Maar met name als je kijkt hoe het gebied eruitziet, kijk je naar een wand en lijnen van verschillende aspecten. Dan krijg je een wand van windmolens. Voor Volt valt deze optie af. De heer Van Hasselt (SP) geeft mee dat de SP de mensen centraal zet, dus ook de buurtbewoners en is kritisch op sommige opties die hier beschreven zijn omdat de SP vindt dat er 2 kilometer afstand van bewoonde gebieden moet zijn. De SP maakt zich zorgen over het mogelijke geluidsprobleem door de windmolens. Ook de hoogte van de windmolens moet beperkt blijven. De SP ziet optie 1 als beste omdat het aantal windmolens is gecentreerd waardoor je ziet dat er minder mensen last van zullen hebben. En omdat er in toekomstige ontwikkelingen van de polder meer ruimte op andere plekken is om iets te kunnen doen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) kent de SP als een partij die verduurzaming en natuur ook wel heel erg belangrijk vindt.

In deze notitie en in het advies van natuurorganisaties wordt gesteld dat denkrichting 1 niet heel erg natuurvriendelijk is. Het heeft toch de voorkeur van de SP en hoe ziet de SP het op de aanwezige natuur in de Duurzame Polder? De heer Van Hasselt (SP) vertelt dat als het aan de SP had gelegen was de rest er nooit gekomen en zouden alle windmolens op zee worden geplaatst. Dan zou de gemeente er geen last van hebben. Natuurlijk ziet de SP energie opwekken als iets dat publiek moet, dus waar zo veel mogelijk mensen bij betrokken moeten worden. De impact op natuur moet beperkt blijven. Het is belangrijk om bij het kiezen van een locatie van de windmolens ervoor te zorgen dat de bewoners er in mee kunnen gaan. Als de gemeente in het traject de bewoners van de polder verliest, zal het draagvlak van de energietransitie alleen maar kleiner worden. Mevrouw Samshuijzen (PvdA) vraagt of de SP denkt dat bewoners er niet voor te porren zijn? Of is er wel een optie om niet alleen op denkrichting 1 te sturen en de andere denkrichtingen te overwegen? De heer Van Hasselt (SP) doet dit dat alleen als er behoefte vanuit buurtbewoners voor zou kunnen zijn of als het de overlast voor de buurtbewoners beperkt. Mevrouw Hernández (50PLUS) stelt dat er een democratische beslissing is genomen om dit door te zetten. Voor 50PLUS staat gezondheid op 1, net als de mening en belangen van de inwoners.

Ze ziet graag dat de molens zo geclusterd mogelijk zijn. Er wordt met andere gemeenten samengewerkt. Het is ideaal als zowel de inwoners van Oss als de inwoners van Den Bosch de minste last hiervan krijgen. In Oss wordt 2 kilometer afstand geëist. 50PLUS eist minimaal 1 kilometer. Ze wil dat de leefbaarheid van de dorpen en wijken behouden blijft. 50PLUS is ook voor participatie, zonder draagvlak krijg je niets voor elkaar. Je moet aan alles en iedereen denken: natuur, wonen, financiën en flora. Als eerste moet aan de bewoners worden gedacht. De gemeenteraad staat daarvoor want de inwoners hebben de gemeenteraadsleden daarvoor gekozen. Ze hoopt op zo min mogelijk last voor de dorpen en wijken. Mevrouw De Groot (VVD) spreekt vandaag over de Duurzame Polder. Dan niet over specifieke keuzes maar over gewenste afwegingscriteria en denkrichtingen. Vorig jaar zijn daar al kansen, waarden en aandachtspunten voor de Duurzame Polder opgehaald als input voor het ontwerpend onderzoek. Ze herkent de veertien thema's als belangrijkste onderwerpen en noemt ze compleet. Alle thema's vragen om ruimte. Dat wordt dringen in de Duurzame Polder. Daarom moeten er prioriteiten worden gesteld.

Als de Bossche VVD kijkt naar thema's die niet mogen ontbreken komt ze uit op ten minste het opwekken van windenergie, de effecten op gezondheid en wonen, landschap en ruimtelijke kwaliteit en uitvoerbaarheid en financiële haalbaarheid. Deze hele ontwikkeling is begonnen vanuit de wens om uitvoering te geven aan de RES-opgave en het klimaat neutraal worden in 2045. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of de opgesomde punten ook in prioritering worden opgenoemd of is het een willekeurige volgorde. Want de financiële onderbouwing wordt als laatste genoemd. Daar is hij het van harte mee eens.

6

Mevrouw De Groot (VVD) noemt de opsomming een willekeurige volgorde. Het opwekken van windenergie is een basisingrediëntje. Als windenergie wordt opgewekt dient men dat te doen met een zo beperkt mogelijke impact op de gezondheid en de woonomgeving. Het opwekken van windenergie heeft jarenlang een flinke impact op de omgeving. Daarom is het van belang dat dit gebeurt met zorg voor de omgeving en dat er goed wordt gekeken naar hoe dit gebied ruimtelijk en maatschappelijk wordt ingericht om zo ook de leefbaarheid en beleefbaarheid van het gebied te kunnen waarborgen. Alles hangt af van de uitvoerbaarheid en financiële haalbaarheid van de wensenslijstjes die vandaag worden opgenoemd. Van denkrichting 1 waardeert de VVD de concentratie die zorgt voor een beperkte ruimtelijke impact op de hele omgeving. Van denkrichting 2 waardeert de VVD het heldere ordeningsprincipe dat hieraan ten grondslag ligt. Van denkrichting 3 waardeert de VVD dat de windmolens op gronden komen met een beperkte meerwaarde voor andere functies. Van denkrichting 4 waardeert de VVD de stedenbouwkundige logische opbouw en goede onderlinge samenhang met de omgeving. Het is goed dat er in de acht extra varianten aanvullende inzichten zijn meegenomen. Daardoor voelen degenen die dat hebben aangegeven zich meer gehoord.

Met name de afstand tot De Grote Wielen en Nuland en de verschillende geluidsnormen vindt de VVD interessant. Alle varianten als geheel bekeken mist er geen element. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoorde de VVD zeggen: de leefbaarheid en beleefbaarheid. Hij neemt aan dat de VVD daar alles mee bedoelt van mens en dier. Mevrouw De Groot (VVD) beaamt dit. De heer Ploegmakers (CDA) dankt de wethouder dat hij de raad wil meenemen in de ontwikkeling van de Duurzame Polder. Hij wil ook zijn dank uitspreken naar alle betrokken inwoners van de gemeente die zich hiervoor inzetten, hun inbreng hebben en zich laten horen. Zonder de inwoners lukt het niet. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoort dat het CDA het participatieproces goed vindt. De heer Ploegmakers (CDA) vindt het participatietraject niet goed, hij heeft zijn dank uitgesproken aan alle mensen die meedenken en -werken aan het proces. Dat zijn zijn woorden. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) formuleert de vraag anders. De mensen die hebben meegedacht en in een klankbordgroep zitten, mogen alleen maar meedenken over het participatietraject en hebben geen inhoudelijke inbreng. Wat vindt het CDA daarvan? De heer Ploegmakers (CDA) deelt die mening niet. Er is gesteld dat die mensen nog volop de gelegenheid krijgen om mee te spreken. Dit is een eerste plan waarbij er nog vele volgen.

De werkateliers, de klankbordgroep, andere participanten, ondernemers, agrarische sector en nog meer. Hij heeft er het volste vertrouwen in dat de wethouder zorgt dat iedereen aan het woord komt. Als dit anders is zal hij daar zeker straks een antwoord op geven. Voor het CDA staat gezondheid van de inwoners staat op de eerste plaats. Daarna mag de ontwikkeling van de Duurzame Polder er niet toe leiden dat de agrarische ondernemers die reeds tientallen jaren met hun familiebedrijf in de polder zijn gevestigd niet meer kunnen of belemmerd worden in het ondernemen. Het is goed om te zien dat de agrarische ondernemers op eigen initiatief stappen willen zetten om de Duurzame Polder duurzamer te maken. Zo behoren velen tot de initiatiefnemers van de twee windcollectieven, zonder hen geen Duurzame Polder. Daarnaast zijn er initiatieven genomen om te komen tot kringlooplandbouw dat moet leiden tot verbetering van de lucht-, water- en bodemkwaliteit. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoort dat de heer Ploegmakers de initiatiefnemers looft. Normaal gesproken wordt de MER-rapportage door de initiatiefnemers geïnitieerd en moet verder worden uitgewerkt. Nu heeft de gemeente Den Bosch de MER-rapportage. Hoe kijkt het CDA daartegenaan. Deelt u dan de mening van gewoon ge-DREVEN dat de initiatiefnemers dan ook aan zet zijn voor de MER-rapportage?

7

De heer Ploegmakers (CDA) stelt dat de heer Van Creij naar een antwoord op dit punt vraagt dat hij ook al in Oss heeft gehad en dat het mogelijk is dat de gemeente een MER-overall kan indienen. Volgens het CDA gebeurt dit, anders geeft de wethouder daar wel een ander antwoord op als het niet juist is. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) stelt dat het in Oss een besloten vergadering was. Nu kunnen mensen daar ook kennis van nemen. De heer Ploegmakers (CDA) stelt dat het in Oss geen besloten vergadering was. De opwek van windenergie is belangrijk om de klimaatdoelen te behalen. Daar staat het CDA volledig achter. Maar het moet wel uitvoerbaar en financieel haalbaar zijn. Waarbij rekening wordt gehouden met reeds gestelde kaders zoals afstandsnorm, het klimaatbos en de participatie van de inwoners. Het beantwoorden van de vragen over de denkrichtingen is lastig omdat er nog veel onzekerheden zijn zoals de landelijke milieunormen windturbines die pas begin 2024 gereed zijn. Daarnaast zegt het MER-rapport dat er zonder mitigatie/vermindering van het geluidsniveau met 3 dB geen enkele variant mogelijk is. Het CDA begrijpt dat men vol energie verder moet met de ontwikkeling van de Duurzame Polder om de klimaatdoelen te bereiken en dat dit nu wordt gedaan vanuit bestaande richtlijnen.

Maar wel realiserend dat er bij het maken definitieve keuzes wijzigingen kunnen plaatsvinden in de voorliggende varianten of voorkeursvariant. Het is goed hierover te communiceren om teleurstellingen bij wijzigingen en eventuele toekomstige wijzigingen te voorkomen. Er wordt gevraagd om te reageren op denkrichtingen. Dat is lastig. De keuzes die worden gemaakt worden grotendeels bepaald door de MER. Er ligt nu een quickscan van een MER-bureau dat later is ingeschakeld. Dus niet hand in hand is opgetrokken met het ontwerpbureau. Er staan nog veel aannames in die pas later worden geconcretiseerd. Daarnaast zijn er nog veel onbeantwoorde vragen over weidevogels en andere beschermde diersoorten en is er nog geen 100% zekerheid over het laagvlieggebied. Daarnaast zijn er geen concrete antwoorden bij de opgeworpen vragen over het waterwingebied. Hij vraagt de wethouder hoe het nu zit met de afstemming met provincie, gemeenten en de netbeheerders over de regionale energie infrastructuur voor de middellange en lange termijn. Dat noemen ze in vakjargon de MIEK heb ik begrepen.

Zijn hierover concrete afspraken gemaakt? Is er al aan te geven wat de consequenties zijn voor de inrichting van de Duurzame Polder? Zijn er consequenties voor de eventuele varianten? Tot slot wethouder: ga de komende tijd aan de slag met de werkateliers, klankbordgroepen, stakeholders, initiatiefnemers om te komen tot definitieve varianten en concrete plannen. Wat het CDA betreft, benut de ruimte zo effectief mogelijk. Plaats de windmolens zo dicht mogelijk bij elkaar en houd zoveel mogelijk open ruimte in de polder. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoort het CDA zeggen: plaats ze zo kort mogelijk bij elkaar. Is bij het zo kort mogelijk bij elkaar plaatsen niet het gevaar dat de achterste windmolen geen wind meer vangt? Gezondheid is belangrijk zegt het CDA. De Wereldgezondheidsorganisatie stelt voor om tot op heden 45 dB te hanteren. Staat het CDA daar ook achter of hanteert het CDA de 47, 45, 42, of 41 dB bij nacht? De heer Ploegmakers (CDA) heeft in zijn bijdrage aangegeven dat de landelijke milieunormen windturbines in het voorjaar van 2024 komen. Hij stelt voor dit te afwachten. De vraag over kort bij elkaar plaatsen en de wind die de achterste molen te stellen is hem ook beantwoorden, natuurlijk is het zo dat het wind afvangt. Je moet de molens zo plaatsen dat ze niet van elkaar de wind afvangen. Om dat te voorkomen moet je de afstand aanhouden.

De voorzitter meldt dat de heer Esser de vergadering heeft verlaten omdat hij zich niet goed voelde. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) stelt dat het een goed ontwikkeling is dat er vooruitgang wordt geboekt op het uitwerken van de mogelijkheden en dat vandaag de kans is om de visie hierover te delen. De thema's zijn allen relevent en dienen ook in goede balans te worden afgewogen. Het is best een lastige opgave. De extra belangrijke thema's, let op in willekeurige volgorde, de opwek van voldoende windenergie, effecten op gezondheid, natuur en water en klimaatadaptatie. Daarnaast ziet ze in andere kansen voor verduurzaming ook mogelijkheden om inwoners en bedrijven bewust te maken van het vergroenen en bij voorkeur het terugbrengen van energiegebruik. De eerlijke verdeling van kansen en middelen en de burgerparticipatie spelen hierbij een belangrijke rol. Ze vraagt de wethouder hoe er in het vervolgtraject wordt gezorgd dat alle belanghebbenden

8

voldoende worden geïnformeerd over de plannen en dat ze voldoende kansen krijgen om hier een bijdrage aan te leveren. Er zijn verder geen specifieke thema's die GroenLinks wil toevoegen. Biodiversiteit is een belangrijke maar die ziet GroenLinks als onderdeel van het onderwerp natuur. Kijkend naar de verschillende aspecten geeft denkrichting 2 de minste impact op de eerder benoemde thema's die de GroenLinks fractie extra zwaarte zou willen geven. Met name op gezondheid, geluidsoverlast en natuur. Er zijn wel mogelijkheden om voor de vogels een andere plek te vinden, maar het moet nog wat verder worden uitgewerkt. De huidige uitwerking is nog op hoofdlijnen. Ze kijkt uit naar de verdere concretisering van de denkrichtingen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) hoort dat denkrichting 2 voorkeur heeft omdat deze op heel veel thema's die GroenLinks belangrijk vindt aansluit. Maar ook een nuancering richting de natuur en weidevogels. Stelt GroenLinks als voorwaarde voor denkrichting 2 mits het weidevogelgebied niet alleen tot het ene gebiedje wordt beperkt maar dat er ook in de rest van de polder opties verblijven en niet zoals nu is weggeschreven, dat het wordt weggestreept. Is haar conclusie juist? Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) wil de opmerking niet zover doorvoeren. GroenLinks vindt het in de verdere concretisering van belang dat er meer duidelijkheid over komt.

Maar het is ook belangrijk dat alle opties voldoende worden afgewogen. Het hangt er vanaf welke prijs je betaalt op een ander thema voor het creëren van die plek die nodig is. GroenLinks wacht op meer duidelijkheid op dit onderwerp. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) stelt dat in denkrichting 2 niet alle gewenste molens geplaatst kunnen worden. Wordt het aantal van zestien losgelaten met denkrichting 2. Als het impliceert minder windmolens bent u daarmee akkoord? Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) wil de opmerking niet zover doorvoeren. Er is gekeken naar de opstelling, wat is de impact op de omgeving, de gezondheid van de omwonenden. Die aspecten zijn afgewogen. Niet het aantal windmolens is geteld en de afweging op gemaakt. De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) begint met de antwoorden. Zijn partij mist geen belangrijke thema's en ook maakt de partij geen onderscheid in belangrijkheid van deze thema's. Elk thema kent immers zijn of haar eigen belangen en belangenvertegenwoordigers. Door hier onderscheid in te maken, of te zeggen dit en dat is voor ons belangrijk, kan het mogelijk zijn dat er verkeerde keuzes worden gemaakt. Leefbaar 's-Hertogenbosch neemt aan dat alle belanghebbenden zijn aangesloten en niet zoals deze week in de krant te lezen was dat bepaalde groepen zich niet of nauwelijks betrokken voelen. Hij hoort graag de reactie van de wethouder hierop.

De partij conformeert zich aan de in de rapportage genoemde inbreng in de brede bijeenkomsten van januari en februari en in andere afstemmingsmomenten. Er is voldoende waardering en suggesties van belanghebbenden opgehaald. Tevens valt uit de rapportage op te maken dat er nog veel nieuwe vragen naar boven zijn gekomen die in de volgende fase moeten worden beantwoord. En die een heel ander licht op deze denkrichting en varianten laat schijnen. De partij ziet uit naar de resultaten van deze volgende fase, de vier tot vijf kansrijke varianten voor de MER. En voor de heer Van Creij, ook zestien is voor ons van levensbelang. Nul zou ideaal zijn. De heer Verbruggen (D66) is blij meegenomen te worden in de denkrichtingen en varianten voor de inrichting van de Duurzame Polder. Het zijn er veel. Het voorliggende ruimtelijk vraagstuk moet op een zorgvuldige wijze vorm krijgen. De procedure van de milieueffectrapportage zal helpen om dat beter inzichtelijk te maken. Want, niet alles kan overal en toch denkt D66 dat er veel mogelijk is. D66 vindt het belangrijk dat de nieuwe energiefunctie iets toevoegt aan de polder en die meerwaarde zit hem in het slim combineren van de bestaande functies en het creëren van nieuwe kansen waarbij de ruimtelijke kwaliteit van het landschap wordt verbeterd.

D66 ziet kansen om met de windturbines bij boerenbedrijven de landbouw te innoveren met extensieve landbouwvormen zoals kringlooplandbouw en andere kleinschalige bedrijvigheid. Windturbines kunnen, zoals een vliegwiel, fungeren in de landbouwtransitie. Natuur krijgt hierbij meer ruimte en de woonkernen blijven op afstand. De opwaardering van de natuurweide vindt D66 enorm belangrijk. Want dit is in de polder positief voor de biodiversiteit en het verbeteren van de waterhuishouding. Hiermee wordt de polder ook aantrekkelijker voor recreatie zoals fietsers en vogelspotters. Windturbines kunnen naast andere elementen in het landschap herkenningspunten worden om bepaalde cultuurhistorische waarden, lijnen in het landschap, bepaalde plaatsen te benadrukken of wegen te markeren. Betreffende vraag 1 mist D66 geen belangrijke thema's, anders dan dat in de ruimtelijke indeling

9

ook voldoende rekening wordt gehouden voor een tussenopslag van overtollige elektriciteit. Hetzij in accu's of in omzetting naar een andere energiedrager. Bij denkrichting 1 ontstaat een compact gebied waarbinnen het opwekken van windenergie en innovatieve landbouw op een centrale plek samengaan. Van een afstand oogt dit geordend. D66 waardeert de clustering van innovatieve windboeren en de versterking van kleinschalig landschap buiten dit cluster. Denkrichting 2 lijkt in lijn met de opvatting uit de structuurvisie, stad tussen stromen, waarbij de structuren in de onderlaag van het landschap worden gevolgd bij de ontwikkeling van de stad. D66 waardeert in dit scenario dat er veel ruimte is voor een permanent weidevogelgebied. De variatie in kleine clusters, in denkrichting 3, zorgt ervoor dat er verschillende uitzichten kunnen ontstaan. D66 waardeert in deze denkrichting dat door de kleine clustering bestaande natuurwaarden behouden blijven en versterkt kunnen worden. Iets dat ook wordt aangegeven in de brief van de natuurorganisaties die de raad onlangs heeft ontvangen. Ook in het vierde scenario wordt een belangrijke lijn in het landschap gevolgd, zoals bij denkrichting 2. Alleen dan een wat meer rechte lijn en ook in deze denkrichting waardeert D66 de aandacht en ruimte voor natuur en de landbouwtransitie. Dan de laatste vragen, vraag 2.

De invalshoeken waarbij lage geluidsnormen met mitigerende maatregelen en maximale energieopwekking worden gecombineerd vindt D66 interessant. Net als het ontzien van cultuurhistorische elementen zoals de eendenkooi. D66 benadrukt met de laatste vraag dat met de huidige bezetting van het elektriciteitsnetwerk tussenopslag van overtollige elektriciteit van groot belang is. Deze voorziening zal ook een ruimtebeslag vragen, vandaar dat hij dit nogmaals noemt in zijn reflectie op de denkrichtingen en varianten. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) stelt dat D66 burgerparticipatie hoog in het vaandel heeft staan. Hoe ziet D66 de participatie van de burger hierin? In Oss is gezegd dat de klankbordgroep beperkt is tot de lijnen en mogen niet meepraten over de verdere invulling. De heer Verbruggen (D66) het participatieproces is nog niet gestopt. Het loopt door en er zijn nog voldoende mogelijkheden om in te spreken op allerlei fases in dit lange traject. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) geeft aan dat de klankbordgroep alleen mag praten over het proces en niet over de inhoud. Wil D66 de klankbordgroep meer kaders meegegeven om wel over de inhoud mee te kunnen doen? Als gewoon ge-DREVEN met een voorstel komt, kan D66 dat dan ondersteunen? De heer Verbruggen (D66) denkt daar nog niet aan.

De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) spreekt zijn waardering uit aan het college om de raad betrokken te houden bij dit belangrijke onderwerp. Tegelijkertijd maakt het tussenrapport het niet makkelijk om meer duidelijkheid te krijgen. De varianten en de daarbij behorende denkrichtingen zijn door de komende aanscherping van de geluidsnormen wellicht helemaal niet haalbaar meer. Daarom is de eerste vraag aan het college of de denkrichtingen overeind blijven als de aanscherping plaatsvindt. In de eerste vraag van de discussienotitie ziet hij geen nieuwe thema's om toe te voegen aan het grote aantal bestaande thema's. Wel wil zijn partij drie belangrijke thema's uitlichten. De belangrijkste is daarbij gezondheid voor de mens, daar kan hij kort over zijn, dat staat voorop. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) neemt aan mens en dier. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) bedoelt gezondheid voorop. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoort gezondheid en expliciet de mens. Gezondheid in zijn algemeenheid voor mens, dier en milieu. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) heeft er niet bewust een keuze in gemaakt, dus ja. Daarnaast legt de partij de focus op effecten op wonen. Daarmee ziet de partij graag dat de nadelige effecten, die er natuurlijk ook zijn van windmolens, zoveel mogelijk beperkt zullen worden voor omwonenden.

Dat kan door molens zo ver mogelijk van de randen van de kernen af te plaatsen. De afstand van 1 kilometer is al afgesproken en door zichtbeperkende maatregelen te nemen, zoals opgenomen in het bestuursakkoord, klimaatbos bij De Grote Wielen. Dat ziet hij maar eenmaal terug in het rapport. Mag Rosmalens Belang ervan uitgaan dat ze kan rekenen op de aanleg van het klimaatbos, het op tijd gereed zal zijn en echt het zicht aan de molens zal ontnemen.

10

Het laatste thema is opwek van energie. Het is van groot belang te kijken hoe de opwek in het gebied zo efficiënt mogelijk wordt ingericht zodat er zoveel mogelijk energie kan worden opgewekt binnen de bestaande kaders die zijn gesteld, zoals de geluidsnormen en afstand tot de kernen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) merkt op dat Rosmalens Belang nadrukkelijk aangeeft: binnen de gestelde kaders. Voor de verkiezingen was het resultaat 0,86 leidend. Nadien is het getal zestien genoemd. Wat is voor Rosmalens Belang een hard kader dat ook besproken is met de bewoners. Is dat de 0,86 PJ of toch zestien windmolens? De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) noemt de feiten. De bestaande kaders zijn de zestien windmolens, op één kilometer afstand, de geluidsnormen. Daar moet nu op worden gehandeld. Daar is de handtekening onder gezet. Hij beperkt zich tot de denkrichtingen omdat hij denkt dat de varianten daarbij onder druk staan. Denkrichting 1 een grootschalig hart dat kan voorzien in het clusteren van de molens waardoor ze bij elkaar staan en daardoor de effecten op wonen kunnen worden beperkt. Dan sluit hij aan bij het CDA. Bij denkrichting 2 en 3, het wijde westen en het mozaïek, ziet hij dat maximaal wordt ingezet op de natuur terwijl voor Rosmalens Belang de andere thema's zouden prefereren. Bovendien is bij denkrichting 3 het gevaar dat het heel erg rommelig wordt.

Dat is niet positief. Denkrichting 4 wordt gewaardeerd vanwege de strakke lijnen. Dat geeft rust in het landschap en de molens zijn zo op te stellen dat er zo min mogelijk effect op wonen zal ontstaan. Dan de extra varianten. Goed dat er met de input vanuit de omgeving echt iets is gedaan in de variantenuitwerking. Echter veel van de extra varianten vallen niet binnen de huidige kaders. Het meest aansprekend zijn de varianten die de meeste afstand creëren tot de woonkernen. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) ziet twee vragen. Het belang van de diverse afwegingscriteria en de vier denkrichtingen. Vooropgesteld wil ze benadrukken dat VOOR Den Bosch tegen de Duurzame Polder heeft gestemd. De partij moet nu kiezen uit het beste van het slechtste en hosanna roepen over vier varianten waar VOOR Den Bosch eigenlijk gewoon tegen is. Kiezen uit het beste van het slechtste is niet zo eenvoudig omdat de partij wil wachten op de uitkomsten van de MER. Er zijn gewoon te veel vragen te veel belangen die er nog spelen, waar onduidelijkheid over is. Voornamelijk de gezondheidsklachten, hoe zit het daarmee? Geluid en trillingen, daar is niets van bekend op dit moment. Omdat de partij dit niet weet kan de partij geen keuze maken. Er moet rekening worden gehouden met de minimale geluidsfrequentie van 42 dB in het poldergebied.

Hoe wordt dit gerealiseerd? Dan de schadelijke stoffen op de windmolens. Het microplastic dat door regen en wind eraf slijten. Welk effect heeft dat op de landbouw en de waterkwaliteit? Hoe wordt omgegaan met de belangen van omwonenden in verband met afstanden? De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) begrijpt dat VOOR Den Bosch wil afwachten tot de MER gereed is. Maar mevrouw vraagt nu wel wat er gaat gebeuren met de gezondheidseffecten vanuit erosie en dergelijke. Dat snapt hij niet. Want die vragen worden in de MER onderzocht. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg antwoordt dat dit ook moet worden meegenomen. Het heeft ook invloed op het milieu, dat is nog niet bekend. Heeft het invloed ja of nee? Misschien worden er wel heel milieuvriendelijke windmolens geplaatst. Dat is niet bekend. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) stelt dat er geen milieuvriendelijke windmolens zijn. De erosie speelt gewoon. Het speelt wel niet in die mate die ooit is voorgesteld maar is er wel degelijk. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vindt het dan ook heel belangrijk om te kijken op welk gebied het wordt gezet. Worden molens op een vruchtbouw landbouwgrond gezet en komt dan in het voedsel? Dat heeft er dan ook weer mee te maken. Een keuze maken, nee dat kan niet en hier hosanna over praten als VOOR Den Bosch tegen is, dat kan ook niet.

De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) begint met het woord vergaloppeerd. Hij is van mening dat het college en de fractievoorzitters bij de coalitieonderhandelingen zich niet hebben gerealiseerd, toen er 23 april 2022 werd besloten om zestien windmolens te plaatsen in de Rosmalense Polder, dat er zoveel belemmeringen waren in het wijde gebied dat het kijkt. Als je nu op plaatjes 32 en 33 de belemmeringen ziet met betrekking tot milieu, de weidevogels, het laagvlieggebied, de hoogspanningsmasten, de riolering die er onderloopt, de gasleiding die daar is, dat er zoveel belemmeringen zijn zorgt dat de zestien van tafel moeten en kunnen. Wat gewoon ge-DREVEN

11

betreft moet men weer gewoon terug naar dat wat in het akkoord met rijk, provincie en de gemeente is afgesloten, de 0,86 PJ. Dat moet leidend zijn. De kleine fout die is gemaakt met de zestien windmolens… De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt zich af of de heer Van Creij heeft gezien dat de zestien windmolens exact aan de RES-volwaarden voldoen? Dan wil de heer Van Creij er zestien plaatsen? De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) wijst erop dat op 22 april 2022 uit de RES-opgave vier tot zeven windmolens naar voren kwam met 0,86 PJ, met een aantal zonnevelden. De huidige coalitie, met de fractievoorzitters, hebben op dat moment besloten de zonnevelden weg te laten en alleen op te plussen richting de zestien. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) begrijpt dat de heer Van Creij terug wil naar de RESopgave. Bij denkrichting 1 een grootschalig hart heeft hij de giga watt omgerekend naar PJ en dat komt exact overeen met wat Rosmalens Belang vraagt. Die zestien windmolens van 210 meter hoog komen uit op 0,86 PJ, exact wat u wilde. Wilt u dan die zestien windmolens daar ook gewoon plaatsen? De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vertelt nogmaals dat op 22 april 2022 de keuze van vier tot zeven windmolens is losgelaten en in één keer naar zestien gaat. De zonnevelden zijn niet meer meegenomen. gewoon ge-DREVEN is ervoor om de zonnevelden wel mee te nemen.

De afspraak van 0,86 PJ mag blijven staan. Dat is voor de partij leidend. De denkrichtingen grootschalig hart, wijde westen, het zijn allemaal hele mooie woorden maar wat kun je ermee? Er moet landelijk beleid komen met betrekking tot geluidsnormen 47, 45, 42 en 41 dB bij nacht. Dat is belangrijk omdat de gevolgen op gezondheid zeker bij nacht heel erg zijn. Vandaar dat gewoon ge-DREVEN erg hamert op het niet overschrijden van de 41 dB bij nacht. gewoon ge-DREVEN maakt zich over natuur, milieu en volksgezondheid van de windmolens … De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) hoort de heer Van Creij betogen terug te willen naar de 41 dB, maar ook naar de RES-opgave. Met 42 dB is geen enkele windmolen in het gebied mogelijk. Wat zegt gewoon ge-DREVEN nu eigenlijk? Wel of geen windmolens? De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) stelt dat er een akkoord is gesloten over de 0.86 PJ. gewoon ge-DREVEN was het hier niet over eens en heeft tegen gestemd. Maar het proces moet verder. De 41 dB bij nacht. De volksgezondheid is heel voornaam, daarom is het belangrijk dat zeker bij nacht de norm van 41 dB gehandhaafd is en blijft. De heer Ploegmakers (CDA) hoort de heer Van Creij de 0,86 PJ steeds noemen. Echter er is toch wel iets veranderd in de wereld sinds het eerste besluit waarbij de 0,96 PJ ter sprake is gebracht.

Toen was er geen sprake van een energiecrisis, toen was er geen oorlog in Oekraïne, dat was vorig jaar wel aan de hand toen het akkoord is gesloten. Hoe kijkt gewoon ge-DREVEN daar nu naar? Wil de partij de hoofdprijs betalen voor elektriciteit? Hoe ziet de partij het? De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vertelt dat landelijke kopstukken ook kleine kerncentrales en dat soort zaken meenemen. Dat speelt in deze gemeente niet maar worden wel landelijk gezien in de totale RES-opgave. Vandaag is hier nog een e-mail gekomen van de landelijke overheid. Mevrouw De Groot (VVD) vraagt zich af of de heer Van Creij ermee bekend is dat de vergunningprocedures voor kleine kerncentrales niet kunnen worden afgegeven binnen de gestelde termijn waarin de RES-opgave moet worden gerealiseerd? De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) antwoordt: waar een wil is, is een weg en waar een politieke wil is, is sowieso altijd de weg om dat soort dingen in elk geval te kunnen voorbereiden om dat te kunnen doen. De getallen die zijn genoemd, of het nu 2030 is, 2035 of nu, met drie windmolens extra omdat de termijn van 2050 naar 2045 zelf is vervoegd, is een plus van drie windmolens. Wat dat betreft, zijn er ook politieke keuzes te maken om iets wel te doen.

De voorzitter stelt voor te beperken tot de discussienotitie waar sprake is van plekken waar windmolens volgens de partijen het beste kunnen worden neergezet en speculaties over kerncentrales even laten voor wat ze zijn.

12

De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zoekt naar de duidelijkheid die Rosmalens Belang wel wil geven door het bestuursakkoord te sluiten. Daar komt een getal uit en daar kun je van alles van vinden. Hij zoekt naar die duidelijkheid bij gewoon ge-DREVEN. Wil de partij aan de RES-opgave voldoen, dus daaraan meewerken en wellicht wel wat windmolens plaatsen? Of het er dan minder zijn of meer maakt dan nu niet uit. Of zegt gewoon ge-DREVEN met de maatregelen van geluidsnormen nee, helemaal geen windmolens in dat gebied. Dan is gewoon ge-DREVEN ook duidelijk naar de achterban. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) heeft niet voor niets tegen de windmolens gestemd. Alleen genomen besluiten moet je respecteren en doorgaan. We denken nu ook niet mee. Wat dat betreft, is dat duidelijk. Alleen de grondhouding is een negatieve richting de windmolens. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) dankt voor het antwoord. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vertelt dat voor hem de belemmeringkaart op pagina 3233 in de notitie leidend is, wat er mogelijk is en wat er niet mogelijk is. Er mag niet worden gemarchandeerd met: een plasje graven en dan gaan de weidevogels ernaartoe, op een andere manier voeren zodat ze uit het gebied verjaagd worden om het plaatsen van windmolens mogelijk te maken.

Er zijn allerlei denkrichtingen, een van de vragen is, heeft u iets gemist? Gewoon ge-DREVEN kan zich bedenken vanuit De Grote Wielen een versie van wat lagere windmolens en in het midden een hogere. Er is zojuist clustering genoemd. Dan zou de clustering kunnen zijn zodat ze bij elkaar staan, een paar kleine erom en een hoge in het midden. Dat zijn mogelijkheden die te weinig uitgewerkt zijn. De heer Verbruggen (D66) hoort dat de heer Van Creij het vol zetten van de polder met lage windmolens promoot. Hoor hij dat goed? De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) antwoordt met nee. Er komen windmolens, dat kan hij niet tegenhouden. Eerder is gesproken vier tot zeven. Als er vier kleintjes staan en in het midden een hogere zou deze toch nog wind kunnen vangen. Dat zou een optie kunnen zijn. De heer Verbruggen (D66) informeert of de heer Van Creij in deze variant geen problemen ziet bij omwonenden over horizonvervuiling. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) stelt dat de partij nooit praat over horizonvervuiling want de een vindt ze mooi en de ander lelijk. Hij heeft er een mening over maar die spreekt hij niet uit. Het gaat de partij hoofdzakelijk over de volksgezondheid voor mens en dier. Dat staat op nummer 1. Horizonvervuiling is persoonlijk.

Reactie college Wethouder Van der Geld complimenteert de commissie want vooraf dacht hij wat wordt eigenlijk naar de raad gestuurd? Het is best pittig, veel informatie en vragen die je ook als vrij vaag zou kunnen interpreteren. Hij heeft respect voor de commissie die dit vandaag heeft behandeld. Daar kan hij mee door. Er is sprake van een grote veenbrand. De PvdA refereerde er al aan, klimaatverandering is een stille ramp. Althans, een aantal jaar geleden een stille ramp maar inmiddels gewoon een ramp die volop te zien is op tv, ongeacht welk seizoen. Daarom moet er worden gehandeld en daarom is er een RES-opgave en is in het bestuursakkoord afgesproken dat er versneld moet worden. Namelijk klimaatneutraal in 2045. Dat betekent een extra opgave. Hij heeft vandaag goed geluisterd, het is niet gek dat de commissie een dikke streep onder het thema Gezondheid heeft gezet. Hij realiseert zich goed dat windmolens effecten hebben op de omgeving en op gezondheid als je niet uitkijkt. Dat is ook de reden dat het ook voor het college belangrijk is en dat die ook met tien strepen onder het thema Gezondheid wordt meegenomen in de MER. Het thema Natuur is ook genoemd. De Bossche Groenen noemde variant 2 en 3 en de reactie van natuurorganisaties en vroeg om een reflectie daarop. Het college wil zelf, naar aanleiding van de brief, met de natuurorganisaties praten. Dat is nog niet gebeurd.

De variant en het verschil duidt hij als volgt: variant 3 gaat uit van behoud van veel gebieden. Die gaat uit van het gebied zoals het nu is en op basis daarvan wordt geprobeerd windmolens te plaatsen. Bij variant 2 wordt uitgegaan van een nieuwe inrichting van de polder waarin met name aan de noordwestzijde optimaal ruimte wordt gemaakt voor de weidevogels. Daarin onderstreept hij dat op basis van de denkrichting, de variant dat nog geen definitief kaartje is, zich niet beperkt tot het waterwingebied zoals dat nu is. In theorie zou dat

13

veel groter kunnen zijn. Maar tegelijkertijd realiseert hij zich dat je dan vrij aan het tekenen bent over andermans grond. Dit is nog theoretisch, dit zijn denkrichtingen. In de richting van de MER wordt er nadrukkelijker naar gekeken. Ook als het gaat om de haalbaarheid en andermans gronden. Het verschil zit in behoud en nieuwe inrichting van de polder waarin zowel in variant 2 als in variant goed rekening wordt gehouden met de natuur. Alleen op een andere manier. Het is echt de bedoeling dit samen te blijven doen met de omgeving. Dat is al gedaan. Dat bewijst de extra varianten op basis van de input die de omgeving heeft geleverd en daardoor ook een verrijking is van waartoe gehandeld kan worden. De gemeente blijft met de omgeving in gesprek en hen om input vragen. Richting Leefbaar 's-Hertogenbosch stelt hij dat als sommige groepen of mensen zich niet gehoord voelen hij daar weinig aan kan doen. Dat kan hij moeilijk duiden, afkeuren of wat ook omdat het een gevoel is. Tegelijkertijd geeft hij aan dat belangenorganisaties komende weken worden gehoord en betrokken bij de Duurzame Polder. Nog voor de zomer vindt afstemming plaats met het bredere publiek en wordt er met de omgeving gesproken over de financiele participatie. Ondernemen en ruimte voor de landbouw heeft hij gehoord. Die is er nadrukkelijk.

Dat is een van de kaders, dat is ook de reden waarom alleen voor wind en niet voor zon is gekozen. Als je zon plaatst op vruchtbare landbouwgrond is er geen ruimte meer voor de landbouw en ook niet voor een mogelijke extensivering van de landbouw. Een transitie waarvan de landbouwsector Noordoost-Brabant ook aangeeft dat ze die graag willen inzetten. In de richting van de kringlooplandbouw heb je meer grond nodig. Vandaar dat het slim is om op een spaarzame manier met de grond om te gaan. Je kunt per vierkante meter nu eenmaal meer energie opwekken door middel van een windmolen dan met zonnepanelen. Bovendien onder een windmolen kun je nog boeren en onder een zonnepanelen is dat een stuk lastiger, tenzij je ze heel hoog plaatst, maar die innovatie kent hij niet. Dat is ook een antwoord richting PvdD over het hand in hand gaan van opgaven. Ja, dat zou kunnen. Mevrouw Hernández (50PLUS) leest in de discussienotitie weinig over zonnepanelen. Begrijpt ze goed dat er een voorkeur voor molens is boven zonnepanelen. Ze vraagt waarom dit is. Wethouder Van der Geld zet vol in op zon, maar dan buiten de Duurzame Polder. Dat zijn de 50 ha buiten de Duurzame Polder, dat is zon op land. Daarnaast wordt vol ingezet op zon op dak. Dat moet zeker ook grootschalig gebeuren. Dat is misschien wel het belangrijkste. Daar wordt in de raad regelmatig over gediscussieerd.

In de Duurzame Polder specifiek wordt gekozen voor wind. Dan heb je nog ruimte voor de natuur en landbouw en voor waarden als biodiversiteit als het gaat om onder een windmolen. Andere waarden van zon worden buiten de Duurzame Polder gerealiseerd. Recent heeft de commissie Omgeving de procedure behandeld als het gaat om het eerste zonneveld dat gerealiseerd wordt in het kader van de 50 ha. 50PLUS stelt dat als er minder last is voor wijken en dorpen, dan zou 50PLUS kunnen instemmen. Hij vraagt 50PLUS wat minder last betekent? Het CDA vraagt om de aansluiting op het net. De Duurzame Polder is de belangrijkste ontwikkeling als het gaat om de RES Noordoost-Brabant. Daarmee staat vanuit de regio de aansluiting voor de Duurzame Polder hoog op de agenda en daarmee ook richting de provincie en richting de pMIEK. Daar wordt op gestuurd want de pMIEK is nog helemaal niet rond. Separaat loopt er een lobby richting TenneT want het gaat om een grote aansluiting. Hij heeft met de collega in Oss en de gedeputeerde het gesprek met TenneT gevoerd om ervoor te zorgen dat die aansluiting op de agenda staat en die staat daar. GroenLinks heeft gevraagd naar de participatie van belanghebbenden, daar heeft hij antwoord op gegeven. De opmerking van D66 over opslag noemt hij een terecht punt. Daar moet op worden gelet. Die komt nu niet zo naar voren.