2022-10-20 Commissie Bedrijvigheid concept

Commissie BEDRIJVIGHEID Concept

Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

20 oktober 2022 raadzaal

Collegeleden:

A.P.R.G.M. van Rosmalen mr. drs. R. van der Meer B. El Amraoui, mw. W. de Groot Msc, drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, mw. N.M.C. Huijbrechts, H.B. Bos, J. Kouwenberg, drs. J.M.C. van der Heijden, M.C.J.M. Ploegmakers, W.B.G. Hoeben, ing. J.N. Kieft, ing. H.G. van de Pol, mw. N.I. Hamerslag, mw. M.J. Klerks, mw. W.A.M.H. Parijs, REV H.W. Pennings, E.R.F. Esser, L.A.J. van Griensven, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg, A.C. van Silfhout, mr. F. Kabbouti, K.M. Vossen M.J.J. van der Geld MSc, R.J.J. Geers, mw. mr. M.A.B. van der Sloot

Afwezig:

mw. C.K.J. Visscher, mw. A. Hernández, H.J.M. Mees, G.M.M. Verbruggen

Verslaglegging:

DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet de aanwezigen en kijkers thuis welkom. Mevrouw Visscher, mevrouw Hernández en de heer Mees hebben zich afgemeld.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld. Er zijn geen rondvragen en discussienotities ingediend.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 19 september 2022 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties De voorzitter stelt namens het college voor dat motie nummer 5 (onderzoek toekomstbestendigheid kwaliteit openbare ruimte) en motie nummer 8 (Biodiversiteit doe je samen) als afgehandeld te beschouwen. De commissie gaat hiermee akkoord. De lijst van openstaande moties wordt vastgesteld. De heer Bos (GroenLinks) vraagt naar de toezegging over de herdenking 1629. Er zou een raadsinformatiebrief komen voor de begroting. Hij heeft deze nog niet gezien. Wethouder Van der Sloot meldt dat er nog geen raadsinformatiebrief is en de brief komt zodra men verder is met het uitwerken van het project rondom 1629. De lijst van toezeggingen wordt vastgesteld.

Raadsvoorstellen 5.

Conceptbegroting 2023 Mevrouw Parijs (Bosch Belang) brengt vier punten onder de aandacht: de toeristenbelasting, het drinkwater, de bedrijventerreinen en Sluis 0. De begroting geeft aan dat Den Bosch het meerdaagse toerisme wil stimuleren en tegelijkertijd wordt de toeristenbelasting verhoogd van € 2,40 naar € 4,40 per overnachting. Wat een forse verhoging betekent voor de mensen met een kleine beurs. Bosch Belang kijkt altijd naar de mensen en hoe dit zich vertaalt naar de inwoners en de bezoekers van de stad. Bosch Belang ziet graag dat het college dit nogmaals bekijkt en dit eventueel indeelt in 4 klassen zodat het voor iedereen betaalbaar blijft.

1

Goed drinkwater is een eerste levensbehoefte van mens en dier. Dit is momenteel nog goedkoop en het wordt dan ook nog veel gebruikt om bijvoorbeeld toiletten door te spoelen, te douchen en de tuin te sproeien. Aan drinkwater zal in de toekomst een tekort ontstaan en Bosch Belang vraagt dan ook te anticiperen bij nieuwbouw en maatregelen te treffen en te doen wat er voor nodig is. Er wordt verwezen naar Vlaanderen waar veel kennis is hierover die Den Bosch kan gebruiken. Wethouder Ralph Geers heeft al aangegeven dat hier iets mee gedaan wordt, maar dit komt niet terug in de begroting. Bedrijventerreinen hebben zich gunstig ontwikkeld de afgelopen jaren. Er is nog slechts 43,5 ha grond beschikbaar hiervoor binnen de gemeente. Bosch Belang vraagt zich af waarom bedrijfspanden niet de hoogte ingaan met de bouw in plaats van de eenlaagsbedrijven die er nu staan op bedrijventerreinen. Bosch Belang zou graag de wens in de begroting zien om hier actie op te ondernemen. Sluis 0 is een separaat project in de begroting, maar de partij vraagt zich af wanneer er een nieuwe sluis komt. Bewoners horen momenteel niets over wanneer de nieuwe sluis gebouwd wordt. Ook dit ziet Bosch Belang niet terug in de begroting en Bosch Belang denkt dat de kosten hiervoor zullen gaan stijgen.

Bosch Belang wil als alternatief naar voren brengen de nieuwe sluis te verplaatsen, twee bruggen verder of ertussenin. De huizen zullen dan niet meer verzakken, want het water komt hoger te staan, waardoor de druk tegen de huizen alleen maar beter wordt. Bosch Belang denkt dat het Kanaalpark hier mooier mee wordt en het de omgeving ten goede komt. Er bljift dan een mooie plek over waar nu Sluis 0 is, waar dan bijvoorbeeld een passantenhaven kan komen. Dat brengt levendigheid met zich mee en toeristen meebrengt. Bosch Belang vraagt de wethouder wat hij hiervan vindt en of hij deze optie wil bekijken. Als er niet genoeg geld is voor dit project mag dat eerlijk aan de burgers worden gecommuniceerd. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of de twee bruggen verder betekent verder de stad in of verder weg. Mevrouw Parijs (Bosch Belang) bedoelt verder de stad in. De heer Van de Pol (Partij voor de Dieren) wil graag een viertal punten bespreken: de brief van de klimaatcoalitie van 24 augustus, het verduurzamen van vastgoed, zonnepanelen en warmtetransitie. Met betrekking tot de brief vraagt de coalitie meer concrete tussenstappen om het doel, klimaatneutraal te worden, te behalen, tussenstappen voor het opwekken van energie en op het gebied van circulaire economie.

In de begroting ziet de Partij voor de Dieren hier weinig van terug en de fractie stelt voor deze stappen op te nemen als indicator in de begroting dan wel de duurzaamheidsjaarverslagen of in het nog te ontwikkelen dashboard. Wat betreft de verduurzaming van vastgoed zijn kantoren vanaf januari 2023 verplicht om het energielabel C te voeren voor duurzaamheid. 385 Kantoren voldoen nog niet aan deze eis en zijn dan in overtreding. Partij voor de Dieren vraagt de portefeuillehouder of hij dit voortvarend wil handhaven binnen de kaders van de landelijke handhavingsstrategie. De gemeente moet het goede voorbeeld geven. Er zijn momenteel 380 gebouwen in eigendom van de gemeente. Ook verbonden partij, de BIM heeft meerdere panden in eigendom. Het doel in de begroting om naar label B te gaan vindt de Partij voor de Dieren een goede eerste stap, maar er moet nog meer gebeuren. Partij voor de Dieren stelt voor om een MJOP (Meerjaren Onderhouds Planning) op te stellen en een DMOP (Duurzame Meerjaren Onderhouds Planning). Als goede indicatoren haalt Partij voor de Dieren 'Paris Proof' van de Dutch Green Building Council aan. Er zijn doelen opgenomen in de begroting voor het aantal onderzoeken naar zonne-energie op grote daken.

Volgens de Partij voor de Dieren gaat het er uiteindelijk niet om hoeveel geadviseerd wordt over zonne-energie op daken, maar hoeveel zonnepanelen er daadwerkelijk komen te liggen op de daken. Daarom stelt Partij voor de Dieren voor om de afgegeven vergunningen als indicator te gebruiken. De bestaande problemen met het stroomnet mogen niet tot vertraging gaan leiden hierin. Er zijn genoeg technische oplossingen om het probleem van netwerkcongestie te vermijden. Ook zou er door de gemeente vooruitgepland kunnen worden met bedrijven en netwerkbeheerders om te zorgen dat bedrijven aangesloten kunnen blijven worden. Betreffende de warmtetransitie is de Partij voor de Dieren positief gestemd over het extra vrijgemaakte budget hiervoor. Er zijn echter beperkingen in de ondersteuning van sommige wijken. Partij voor de Dieren vindt dat hier meer geld voor moet worden vrijgemaakt. Mevrouw Hamerslag (Partij voor de Dieren) haalt aan dat de ambities over afval hoog zijn binnen de gemeente. Tussen 2023 en 2026 wil de gemeente de hoeveelheid afval met meer dan de helft verminderen. De Partij voor de Dieren vindt het een mooi streven, maar maakt zich zorgen of dit wel

2

gehaald gaat worden. De vraag aan het college is of deze vermindering daadwerkelijk gehaald gaat worden in 2026. Partij voor de Dieren ziet nog enkele verbeterslagen die mogelijk zijn, zoals het scheiden van gftafval. Momenteel bestaat 46% van het afval dat in de ondergrondse containers zit uit gft. Voor inwoners die afhankelijk zijn van de ondergrondse containers is er geen mogelijkheid om gft-afval te scheiden. Daar zou volgens de Partij voor de Dieren zo snel mogelijk actie op ondernomen moeten worden zodat dit wel kan. Als gft-afval bij het restafval terechtkomt, wordt het verbrand in plaats van gecomposteerd en dat is zonde. Voor preventie van afval is de reparatie van spullen belangrijk. Subsidies voor repair café's zijn er niet meer. Zo'n keuze is niet te rijmen met de ambitie in de begroting en de Partij voor de Dieren vraagt het college hierop te reflecteren. Het afval ontwikkelt zich volgens de afvalvisie parallel met de economische groei. De gemeente lijkt op deze groei in te willen zetten en noemt deze inzet op cultuurtoeristen goed voor “de economische spin-off binnen de gemeente”. Wat bedoelt het college met de 'spin-off'? De biomassacentrale: de kachels in de biomassacentrale van de afvalcentrale zijn bijna afgeschreven.

De Partij voor de Dieren vindt dit een perfect ijkmoment om stil te staan bij wat de gemeente wil gaan doen hiermee, ook gezien de fijnstofuitstoot. Hoe kan het college verantwoorden dat € 900.000 geïnvesteerd zal worden in nieuwe kachels voor een centrale die de gemeente helemaal niet zou moeten willen hebben. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) geeft een compliment aan het college dat erin slaagt om in deze roerige tijden de Bossche solide financiële situatie overeind te houden. In de voorliggende begroting ziet de fractie ook een goede balans in keuzes voor iedere inwoner in zowel dorp, wijk of stad. De fractie vindt het van belang dat er wordt ingezet op een leefbaar nu en een gezonde en veilige toekomst voor komende generaties. Een prettige buurt om in te wonen maakt het leven aantrekkelijker en dat geeft rust, plezier en voldoening. Rosmalens Belang is blij dat eerdere bezuinigingen op beheer- en vervangingskredieten worden teruggedraaid en dat daarbovenop € 1,3 miljoen wordt geïnvesteerd voor nieuwe kwaliteitsimpulsen. De fractie vindt het belangrijk dat de openbare ruimte niet alleen veilig is, maar ook goed onderhouden is en blijft. De prioritering om de huidige achterstanden in te lopen is gekaderd in duurzaamheid, circulariteit en klimaatadaptatie en maatschappelijk factoren.

Rosmalens Belang vraagt aan het college hoe nadrukkelijk deze maatschappelijke factoren zoals draagvlak worden meegewogen hierin. De fractie is blij dat wordt ingezet op een duurzame inrichting en beheer van de openbare ruimte waar ruimte is voor groen en mensen elkaar kunnen ontmoeten. De fractie is tevreden met het in eigen beheer nemen van rotondes en het ophalen van behoeftes aangaande het dagelijks beheer en onderhoud. De fractie kijkt uit naar de uitwerking hiervan. Dat geldt ook voor het schoon en veilig houden van de openbare ruimte. De fractie ziet uit naar de uitvoering van de aanpak van zwerfafval voor Rosmalen-Centrum en de binnenstad. De toepassing van maatwerk m.b.t. het ophalen van verpakkingsmateriaal bij inwoners thuis wordt gesteund. Wel is het standpunt van de fractie dat iedere inwoner hieraan meedoet naar vermogen. Rosmalens Belang ziet dat de inwoners gestimuleerd worden om duurzame keuzes te maken. Bijvoorbeeld door zonnepanelen op het dak te leggen en de elektriciteit hiervan te gebruiken voor het opladen van een elektrische auto. Inwoners die geen parkeergelegenheid hebben op het eigen terrein kunnen echter momenteel geen gebruik maken van een eigen laadpaal, omdat de laadkabel niet over de openbare weg mag lopen. Hierdoor moeten er meer openbare laadpalen komen die volgens Rosmalens Belang zullen zorgen voor een rommelige openbare ruimte.

De fractie vraagt het college om het beleid op laadpalen op eigen grond en laadkabels door de openbare ruimte te herzien, daarin meenemend hoe het rommelige van de openbare ruimte tegen kan worden gegaan. De fractie denkt hierbij aan de laadkabeltegels of streetplugs. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt hoe de schone lucht in verhouding staat met de dingen die Rosmalens Belang allemaal noemt. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) geeft aan dat zijn fractie achter het Schone Lucht Akkoord staat. Hij vervolgt. De fractie vindt het belangrijk dat er duidelijkheid geboden wordt aan de burgers wat betreft klimaat en duurzaamheid. In het bestuursakkoord ziet de fractie die duidelijkheid terug. De fractie is blij dat in het bestuursakkoord het klimaatbos staat vermeld. Echter, er staat in de begroting hier niets over genoemd. De fractie zou graag zien dat de uitwerking van het klimaatbos naar voren wordt gehaald qua planning en uitvoering, daarbij o.a. rekening houdend met de plaats van het klimaatbos en hoe zich dat verhoudt met de aangekondigde rondweg, de aanplant van bomen zodat

3

deze voldoende zijn ontwikkeld om de eventuele windmolens aan het oog te onttrekken en ook financieel onderbouwd wordt. De inzet op meerdaags verblijf van toeristen stemt de fractie tevreden. Het toegankelijk maken van het erfgoed en verbinding leggen met het toerisme vindt de fractie een goede manier om ontmoeten te stimuleren en als aanjager te dienen voor een bezoek aan de gemeente. Wel vraagt Rosmalens Belang het college ook oog te houden voor De Groote Wielenplas. Hier zijn nog geen concrete plannen voor ontwikkeld op dit moment. De heer Altenburg-Collin (VVD) vraagt wat de fractie van Rosmalens Belang precies bedoelt met het oog houden voor De Groote Wielenplas. Gaat dit om ook een horecavoorziening? De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vindt het belangrijk dat met een eventuele horecavoorziening ook rekening gehouden wordt. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) is blij met de brede economische visie die komt. De fractie kijkt ook uit naar de detailhandelvisie waarin keuzes worden gemaakt aangaande de wijkwinkelcentra. De fractie vindt het belangrijk dat de lokale detailhandel dicht bij de inwoners zal blijven en dat het ondernemersklimaat verbetert. Rosmalens Belang is ook content met de marktverkenning van de Groote Vliet en is benieuwd naar de resultaten. De fractie kijkt ook uit naar de uitvoering van het Actieplan Versterking Rosmalen.

De fractie vindt de begroting een weerspiegeling van het beleid dat de komende jaren gevoerd zal worden. Hij onderstreept dat de extra aandacht voor dorpen en wijken hierin concreet is geworden. De fractie heeft er het volste vertrouwen in dat het college in staat is om dit beleid uit te voeren. De heer Esser (PVV) merkt op dat er in de begroting gesproken wordt over de krapte op de arbeidsmarkt. Hij ziet in het bedrijfsleven dat de mensen met kennis en het specialisme met pensioen gaan en de kennisoverdracht gaat hierbij niet goed. De PVV is van mening dat de komende dertig jaren hieraan gewerkt moet worden en daar een plan van aanpak voor moeten maken in plaats van voor verduurzamen en klimaat. Er moet voor gezorgd worden dat Nederland een specialistisch land blijft. Dat is belangrijk voor de samenleving. De PVV kan daardoor de huidige klimaatregelingen en verduurzaming niet te steunen. De fractie ziet er niets in. Momenteel zijn er veel dode vogels bij bestaande windturbines en hij vraagt of de wethouder zich hiervan bewust is. Er worden heel veel vogels doodgeslagen bij windturbines. Wat gebeurt er na 2030, hoeveel windturbines komen daar dan bij? Betreffende musea wil de PVV hier geen geld in steken en stelt tevens voor om de huidige toeristenbelasting te laten zoals deze momenteel is.

De PVV geeft een compliment aan de markt en de markthouders en aan de wethouder van destijds die hiervoor zorgde, voor het openblijven tijdens corona. De markt bleef open en zorgden zo voor het broodnodige contact tussen mensen. De fractie heeft bezwaar tegen de subsidiefeestjes, waarvoor de markt (eerder) moet wijken op dat moment. De PVV vraagt om dit soort festiviteiten geen voorrang meer te geven op de markt. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt welke subsidiefeestjes de PVV bedoelt. De heer Esser (PVV) verwijst naar Jazz in Duketown. Het marktplein was leeg en er stonden weinig bezoekers voor dit feest. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt of de PVV bekend is met het marktreglement dat door de raad is vastgesteld. Hierin staat vermeld dat de markt enkele dagen per jaar eerder stopt voor andere activiteiten. Hij vraagt of dit nu veranderd moet worden. De heer Esser (PVV) geeft aan dat dat reglement er inderdaad is maar geeft ook aan dat het respectvol naar de marktkooplui zou zijn om dit te schrappen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) geeft aan dat er momenteel vele honderdduizenden kippen worden geruimd en vraagt of de PVV weet dat er ook vogelgriep heerst. De heer Esser (PVV) antwoord dat vogelgriep een natuurlijk fenomeen is en vogels die door windturbines doodgeslagen worden niet.

4

De heer Vossen (PvdA) geeft aan dat er veel gedaan wordt om dit in de toekomst op te lossen met technische maatregelen bijvoorbeeld. Is de PVV er wel voor als dit opgelost wordt en kan de PVV dan wel akkoord gaan met een windturbine? De heer Esser (PVV) is ervan overtuigd dat er geen oplossing hiervoor komt. Mevrouw Klerks (Volt) geeft aan dat onderzoek van bijvoorbeeld het kleuren van (een deel) van de windmolens aantoont dat er minder vogels sterven. Hoe staat de PVV tegenover andere innovaties die de sterfte onder vogels verminderen. De heer Esser (PVV) vindt dit een interessante ontwikkeling. Echter, in Florida staan de windturbines op zee, de vogels vliegen eromheen maar storten alsnog dood in de zee door de extra inspanning die zij hiervoor moeten leveren. Dat is daarom geen oplossing. De heer El Amraoui (D66) vraagt wat de PVV vindt van het lek in Nordstream 2, dat ook veel sterfte onder vissen en andere dieren heeft veroorzaakt. De heer Esser (PVV) merkt op dat dit niets met Nederland te maken heeft en vindt het tegelijkertijd erg wat er is gebeurd. De voorzitter geeft aan dat de vragen gaan afdwalen van de begroting en geeft het woord aan mevrouw Klerks voor de volgende bijdrage. Mevrouw Klerks (Volt) merkt op dat het uitdagende tijden zijn voor wat betreft duurzaamheid.

De handen moeten de komende tijd uit de mouwen en dat in een tijd van inflatie en stijgende kosten, vergrote zichtbare en onzichtbare armoede en bijkomende problematiek. Uitdagende tijden die veel vragen, goed en betrouwbaar bestuur vereisen met menselijke maat, juist in 2023. Volt complimenteert het college met de sluitende begroting en de solide investeringen. De fractie plaatst echter wel een aantal kanttekeningen. Volt is het eens met de Partij voor de Dieren betreffende schone lucht en afvalverwerking. Volt onderstreept het belang van beide en kijkt uit naar het antwoord van de wethouder. De fractie wil twee dingen naar voren brengen. - Inrichting openbare ruimte, groen & water - Energie en duurzaamheidsvraagstuk Volgt sluit zich aan bij de ambitie naar een circulaire openbare ruimte, samenhangend met een circulaire economie om het gebruik van niet-herbruikbare grondstoffen te beperken en hergebruik te stimuleren. Meer ruimte voor water en groen en het betrekken van de inwoners bij dit alles kan op de goedkeuring rekenen van de fractie. Volt ziet mooie plannen maar mist de indicatoren die aangeven of de gemeente op de juiste weg zit. Den Bosch is gevoelig voor alle klimaatveranderingen, en vergroening is hierom essentieel, juist in de openbare ruimte en daarom had de fractie graag meetbare indicatoren gezien in de conceptbegroting.

Kan de wethouder aangeven of er meetbare indicatoren bekend zijn waar actief op gestuurd wordt? Tevens heeft het college aangegeven dat er kansen en knelpunten in kaart worden gebracht met onder andere stresstesten. De wethouder wordt gevraagd of dit ook daadwerkelijk gaat gebeuren. De fractie stemt in met het versnellen van de energiebesparing met extra aandacht voor energiearmoede. De duurzaamheidsopgave mag geen kostenpost worden voor sommige groepen uit de samenleving. Ook met het versneld van gas afstappen is Volt het volledig eens. Er valt wel een discrepantie op, in de begroting staat dat de gemeente klimaatneutraal zal zijn in 2045 maar pas aardgasvrij in 2050. Kan de wethouder dit verschil in ambitie uitleggen? Volt zou graag beide zaken in 2045 gerealiseerd willen zien. Het platform voor nieuwe en bestaande buurten dat opgezet gaat worden, kan rekenen op goedkeuring van Volt. Liever zou de fractie zien dat de gemeente actief aan de slag gaat met de buurtinitiatieven en overige buurten gaat, ze slagkracht en bijbehorende ondersteuning geeft om vanuit de wijken de kennis op te doen en te delen, bereikbaar en betaalbaar. Volgt stelt voor om het positieve financiële verschil van € 1,75 miljoen tussen de wensen van de coalitiebesprekingen en het bestuursakkoord, bestemd voor reserves van de startbuurten, deels in te zetten voor dit doel.

Dan wordt de beoogde € 6 miljoen begroot voor de warmtetransitie behaald en worden de buurtinitiatieven gesteund in hun ambities. De fractie overweegt om een motie hiervoor in te dienen. Als twee startbuurten en zeven onderzoeksbuurten in 2026 zijn afgerond, zal Den Bosch in 2050 niet 100+ buurten aardgasvrij of gereed hiervoor hebben. De fractie is van mening dat door de capaciteitsbeperking binnen de gemeente de mogelijkheid bestaat dat alles vooruitgeschoven zal worden, wat weer niet past bij de ambitie van dit college.

5

Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) is trots op het feit dat er ruim budget is voor energietransitie en er in de plannen ook gesproken wordt over energiearmoede. Duurzaamheid heeft prioriteit gekregen in de begroting en dat de financiële gevolgen hiervan eerlijk verdeeld worden over de brede en smalle schouders in de samenleving. Ook worden de bestaande initiatieven doorgezet en aangevuld met versterkende maatregelen uit het bestuursakkoord. Duurzaam gedrag is ook benoemd in de begroting en de budgetten hiervoor zijn verdeeld over verschillende zaken. Echter, op 12 april 2022 was de Nederlandse Overshoot Day en hierdoor kwam naar voren dat als er zo doorgeleefd wordt er binnen vier maanden een hoeveelheid grondstoffen zou zijn verbruikt die de aarde jaarlijks kan genereren. Er wordt meer geconsumeerd dan de aarde op kan leveren. Duurzaam leven is belangrijk en dat gebeurt nu nog niet genoeg. GroenLinks wil twee sporen toelichten hierover, duurzaamheidsinitiatieven en ondersteuning door innovatie en data. De fractie pleit voor gedragsverandering van inwoners, bedrijven en instanties. Door het stimuleren van duurzamere verpakkingen, het verspreiden van bewustwordingsteksten en een keurmerk voor groene inwoners en ondernemers. Zij noemt ze groene kikkers. Bij steeds meer groene keurmerken in de stad, zal dit een stimulans zijn voor anderen om ook duurzamer te gaan leven.

GroenLinks stelt voor dat Den Bosch hierin het voortouw neemt en inwoners en ondernemers hierin meeneemt. De heer Van de Pol (Partij voor de Dieren) vraagt als GroenLinks duurzaam gedrag wil stimuleren of het consumeren van minder vlees hier ook onder valt. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) zegt dat de fractie inzet op een positieve campagne die duurzame keuzes stimuleert, dus dat zou een onderdeel kunnen zijn. Maar de fractie denkt in eerste instantie aan andere kleine duurzame zaken. Zij pleit er ook voor om het Innovatiekwartier en datacapaciteit in te zetten om nieuwe innovaties te ontwikkelen voor het verminderen van het gebruik van grondstof en energie door een plek te geven aan ondernemers, studenten en initiatiefnemers in dit gebied. Ook kunnen data ingezet worden om de effectiviteit van duurzaamheidsinitiatieven te meten. Er zijn ideeën genoeg die nu nog waargemaakt moeten gaan worden met inwoners, ondernemers en instanties. GroenLinks vraagt aan het college of het een toezegging kan doen om een deel van het budget voor duurzaam gedrag te besteden aan een positieve campagne gericht op bewustwording van de noodzaak om duurzame keuzes te maken. De heer Bos (GroenLinks) geeft aan dat blijvend investeren in energie en klimaat in deze tijd noodzakelijk is. Dit staat ook in de begroting en daar is de fractie blij om.

De gemeente stimuleert inwoners om duurzame keuzes te maken, maar dan moet de gemeente ook naast de inwoners staan die aan verduurzaming willen doen en het aanjagen bij de inwoners. In de begroting wordt het uitvoeringsbudget voor de startbuurten verhoogd. Hiermee wordt de regierol verder handen en voeten gegeven om vaart te maken met de aardgasvrije wijken. Er is een grote opgave en veel inwoners van Den Bosch willen aan de slag en nemen initiatieven. Echter, in de opschaling ervan loopt men nu tegen de grenzen. De gemeente kan niet alle initiatieven ondersteunen en tegelijkertijd kan de gemeente wel zoveel mogelijk ondersteunen middels een kleine rol met de inzet op kennis die helpt bij het doorontwikkelen van initiatieven. De fractie ondersteunt dan ook via een platform voor kennis, maar er is ook slagkracht nodig zoals kennis over het genereren van inkomstenbronnen door en voor initiatieven. Voor het voortbestaan van de initiatieven die niet onder de regierol vallen is dat essentieel. Het doel is iedereen voor duurzaamheid te enthousiasmeren, echter, niet iedereen weet de weg naar de raad en het stadhuis hiervoor te vinden. De fractie vindt dan ook dat de gemeente de lijnen met de inwoners zo kort mogelijk moet houden en hoopt dat de gemeente zich ook richt op doelgroepen. Interculturele communicatie en inclusie moeten nagestreefd worden.

GroenLinks vraagt aan de wethouder of de subsidie die voor groene daken gegeven wordt ook verruimd kan worden naar groene gevels. De heer Vossen (PvdA) benoemt dat de rode draad in de begroting, betaalbaarheid, meedoen en een vangnet voor hen die dat nodig hebben is. In deze commissie landt dat in het thema duurzaamheid. De omslag naar een duurzaam Den Bosch moet eerlijk worden volbracht. Er hebben 540 mensen geïnvesteerd in de Bossche windmolen West en door die investering kunnen zij een deel van de energiepijn compenseren. De fractie is verheugd dat de heer Joep Mol, voorzitter van de coöperatie actief nadenkt over hoe ze dit geluk groter kunnen maken dan hun eigen club. Dit soort innovatieve, coöperatieve en maatschappelijke projecten zijn een mooie invulling voor de Duurzame Polder. Een mooi en goed project, hoe mooi zou het zijn als de bewoners die dicht bij de windmolens of de zonnevelden wonen daar ook de voordelen van kunnen krijgen. De Bossche PvdA is zich terdege bewust van de emoties die windmolens oproepen, maar is van mening dat een andere oplossing niet

6

haalbaar is om te voldoen aan de vraag van deze tijd. Door het coöperatieve mechanisme toe te passen ziet hij een handreiking naar de inwoners. De fractie vraagt zich af hoe de wethouder hiernaar kijkt. Er zijn echter ook inwoners die niet bij machte zijn een investering te kunnen doen. De PvdA hoort graag wat in de nabije toekomst de opties zijn om ook die groep inwoners te ondersteunen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) geeft aan dat zijn fractie en de SP pleiten voor een gemeentelijk energiebedrijf. Wil de PvdA dat nu ook om op deze manier te verduurzamen voor de inwoners? De heer Vossen (PvdA) geeft aan dat de coöperatie hier ook al mee bezig is en dit misschien wel groter kan worden als de gemeente met hen in gesprek gaat hierover. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) stelt dat de gemeente aandeelhouder had kunnen zijn. Zijn er dan meer kansen voor dit soort projecten zijn als de gemeente financiële rugdekking geeft op dat moment. De heer Vossen (PvdA) wil dit in eerste instantie vanuit de ideeënsector en dus vanuit de groep zelf houden. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of de PvdA op de hoogte is van de mensen die niet konden maar wel wilden investeren in de windmolens omdat de gemeente niet garant wilde staan. En nu de PvdA in de coalitie zit, er de mogelijkheid bestaat dat er wel geïnvesteerd kan worden door die mensen en de gemeente wel garant staat voor een lening.

De heer Vossen (PvdA) geeft aan dat dit in dezelfde lijn ligt als het vorige antwoord. De coöperatie heeft gelden ontvangen door de huidige ontwikkelingen in de energiemarkt en heeft plannen om uit te breiden en de PvdA wil die stappen eerst afwachten. Hij meldt dat de fractie een gevoel van urgentie voelt. De gemeente zet goede stappen in het klimaatvraagstuk. € 6 miljoen voor de stadsbuurten en de warmtevisie en een goede inzet op de onderzoeksbuurten en bovenal het aanscherpen van de prestatieafspraken met woningbouwcorporaties en de uitvoeringsagenda. De jeugd raakt steeds meer betrokken, wat de fractie toejuicht maar geeft aan dat er naar iedereen geluisterd moet blijven worden. De WHR schrijft in een rapport over het concept Future Design. Deze methodiek helpt om de belangen van jongeren of kinderen die nog niet geboren zjin mee te nemen in het denken over de duurzame ontwikkelingen in Den Bosch. De fractie hoopt dat er tijdens de invulling van burgerparticipatie met betrekking tot duurzaamheid voor gezorgd wordt dat degenen die geen stem hebben of zich niet zo snel uiten ook worden meegenomen. De Bossche PvdA is blij dat de energiewende niet alleen met een marketingstrategie wordt beleden en gestimuleerd. Hij leest dat het energieloket van Brabant Woont Slim verder wordt uitgebreid. In de nabije toekomst komt er € 15 miljoen vrij uit de Essentgelden.

De fractie hoopt dan ook dat de minder daadkrachtigen en de groep met een beperkt doe-vermogen hiermee worden ondersteund zodat ook zij kunnen verduurzamen. De vraag aan de wethouder is dan ook of hiervoor voldoende uit de kast gehaald wordt. Mevrouw De Groot (VVD) is enthousiast over de begroting. Haar fractie wil hier drie onderdelen van bespreken: energietransitie, besparen van energie en Linie 1629. Op het gebied van de energietransitie ziet ze een grote financiële inzet. Die inzet is nodig, want wellicht is dit de grootste opgave van deze tijd, waarvan een deel ligt bij het opwekken van duurzame energie. Die opgave heeft flinke consequenties voor de leefomgeving. De fractie vraagt om toch vooral te blijven luisteren naar de inwoners. Essentieel is hier de inwonersparticipatie en daarom is zorgvuldigheid te verkiezen boven snelheid. Zo kan het noodzakelijke draagvlak worden gecreëerd. Ook financiële participatie is een vereiste. En de VVD werkt dan ook samen met Rosmalens Belang aan een discussienotitie hierover. Deze wordt binnenkort geagendeerd. Het opwekken van energie leidt naar het besparen van energie. Er wordt al veel gedaan voor de inwoners met specifieke aandacht voor energiearmoede. De fractie merkt dat de ondernemers hiermee nauwelijks aan bod komen en dat terwijl het MKB momenteel last heeft van de hoge energierekeningen.

Het rijk werkt aan een tegemoetkoming hiervoor maar de fractie vraagt zich af wat de gemeente doet voor het lokale MKB. In de begroting wordt gesproken over het onderzoeken van een mogelijkheid tot een lokaal of regionaal energiebesparingsloket voor het MKB maar er spreekt geen urgentie uit. De VVD wil dan ook graag van het college horen wanneer dat loket in werking gaat en hoe de MKB-ondersteuning gestalte gegeven wordt en of ondernemers door de gemeente proactief

7

benaderd gaan worden om ondersteuning te bieden en energiebesparing te faciliteren. Ziet het college mogelijkheden om versneld aanvullende maatregelen te treffen om het lokale MKB te ondersteunen? Het beleg van Den Bosch, de linie 1629. Er zijn positieve ontwikkelingen op het zichtbaar maken van de fysieke linie en ernaartoe werken om in 2029 stil te staan bij 400 jaar beleg van 's-Hertogenbosch. Dit is een mooie manier om het erfgoed beleefbaar te maken en met het evenementenjaar ook een bijdrage te leveren aan de citymarketingdoelen. De heer Altenburg-Collin (VVD) wil graag drie onderdelen uit de begroting 2023 bespreken. De fractie is blij met de kwaliteitsslag in de openbare ruimte, waterbeheer en groenonderhoud door structureel meer geld hiervoor vrij te maken, om de kwaliteit van de straten en plantsoenen in de dorpen en wijken te verbeteren. Het moet niet uitmaken waar je woont, de openbare ruimte moet in orde zijn en dat juicht de VVD van harte toe. De fractie is zeer te spreken over de inzet op een toonaangevende datastad voor voldoende werkgelegenheid in Den Bosch. De gemeente gaat het vestigings- en ondernemersklimaat versterken voor startende en groeiende ondernemers. De gemeente zet in op een forse groei van ICT-bedrijven en zet hiervoor in op proactieve acquisitie.

Mevrouw Hamerslag (Partij voor de Dieren) benoemt het creëren van banen door ICT-bedrijven naar Den Bosch te halen en merkt tegelijk op dat er een tekort aan werknemers in de ICT is momenteel. Voor wie creëert de gemeente de banen? De heer Altenburg-Collin (VVD) geeft aan dat dit ook voor de toekomstige inwoners is. En dat het belangrijk is dat er ook opgeleid gaat worden. Met behulp van JADS kan dit in de toekomst verder worden uitgebreid. Spreker geeft aan dat de gemeente aan geen enkele handelsmissie heeft meegedaan en ook voor volgend jaar staat er geen één op de planning. De fractie vraagt de wethouder dan ook hoe hij staat tegenover handelsmissies en hoe wordt het MKB betrokken bij de data-economie. Voor de toeristenbelasting komt één uniform tarief. De VVD vindt dit niet eerlijk, ook gezien de mensen met een smallere beurs. De fractie vraagt de wethouder of hij voelt voor het differentiëren van de toeristenbelasting, eventueel op basis van de kosten van de overnachting. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat Den Bosch in 2045 klimaatneutraal wil zijn en vindt het goed te lezen dat hier nu ook budget aan gekoppeld is, ongeveer € 6 miljoen. De opgave is niet makkelijk en dat kan worden teruggezien in de proefbuurt met de PAW-subsidie van € 5,4 miljoen. De fractie vraagt naar de status van de proefbuurt met de PAW-subsidie.

De subsidie is nu twee jaar actief maar er is nog geen actieve communicatie naar de wijkbewoners hierover op één nieuwsbrief na en die is van oktober 2022. Er mag een tandje bij. Een nieuwe cv ketel heeft een afschrijving van vijftien jaar. Als je toe bent aan een nieuwe en er is nu geen warmtenet, dan is de eerst volgende kans 2037. Ook wil de gemeente graag een afsluitbevoegdheid hebben voor aardgasvrij maken van de bebouwde omgeving. Als dat wordt overwogen, dan zou het betekenen dat er een overbruggingsperiode moet komen voor de inwoners in die PAW-wijk die net een ketel gekocht hebben, in ieder geval totdat het warmtenet er ligt. De fractie vraagt zich ook af wie de bewoners helpt als er alleen een platform beschikbaar is in de vorm van advies. Er zijn circa 55.000 woningen, waarvan 60% niet geschikt is voor een warmtenet en die middels het platform van het gas af moeten en de fractie is van mening dat dit niet gaat lukken. De Bossche Groenen zouden graag de verhoging van 10% ozb besteden aan de buurtinitiatieven met lichte ondersteuning. De fractie is van mening dat hiermee samenhang in de buurt en collectief deelnemen wordt gestimuleerd en de wethouder kan het nu vastgelegde budget dan besteden aan wijken met energiearmoede en wijken waar het warmtenet wel succesvol kan zijn.

De fractie vindt het aantal van vijftig geadviseerde bedrijven in 2026 een mager cijfer en vindt tevens dat van de zeven proefbuurten de onderzoeken eerder dan 2026 klaar moeten zijn. De Bossche Groenen vragen zich ook af wat er gebeurt met de zonnepanelen. Er is een proef gestart met 1360 woningen en een nulmeting daarvan. Er was de ambitie voor 2022 van 10.000 woningen en daar is niets van terug te vinden. Er zijn geen indicatoren meer. Waar het eenvoudigst draagvlak te vinden is, laat de gemeente het liggen. Ook het idee om 50% te besparen vindt de fractie niet terug in de begroting. Er wordt opgemerkt dat de gemeente zelf ook kan besparen door ledreclamezuilen uit te zetten en verlichting op openbare gebouwen en monumenten te verminderen. Het college gelooft nog steeds in verdozing van het landschap. De ambitie voor meer fte werkgelegenheid op de industrieterreinen blijft ook achter. De Bossche Groenen sluiten zich aan bij de Partij voor de Dieren over het afval. Betreffende de schone lucht is Den Bosch 37 plaatsen gekelderd, dat is geen goede zaak.

8

De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt hoe de fractie van De Bossche Groenen meer zon op dak wil stimuleren De heer Hoeben (De Bossche Groenen) antwoord dat er altijd gemonitord is. Ook zouden in de binnenstad de regels wat soepeler kunnen worden toegepast, zodat er meer oppervlakte gecreëerd kan worden voor zonnepanelen. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of het dan misschien een optie is dat als inwoners zonnepanelen hebben, zij hun eigen stroom kunnen gebruiken om de auto op te laden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) is het daar zeker mee eens. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vraagt zich af of de fractie van De Bossche Groenen tegen de verhoging van de ozb is. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) merkt op dat zijn fractie niet tegen is, maar deze verhoging op een andere manier terug wil geven aan de inwoners voor stimulatie van aardgasvrije wijken. De heer Ploegmakers (CDA) is blij dat er goed ingezet wordt op groen en onderhoud openbare ruimte. De fractie maakt zich zorgen over de toegankelijkheid van de gastvrije binnenstad van Den Bosch, met name voor gehandicapten, ouderen en kinderwagens. Het college wordt gevraagd om de fietsparkeerproblematiek in de binnenstad te bekijken en om eventueel een fiets- en scooterparkeerverbod in sommige straten in te stellen.

De heer Esser (PVV) merkt op dat de fietsen veel in de weg staan bij de McDonald's in Den Bosch. Bedoelt het CDA ook deze plek? De heer Ploegmakers (CDA) vindt dat gekeken moet worden hoe dit in het algemeen opgelost kan worden. Dat vraagt misschien om een integrale aanpak. Bij het verstrekken van bouwvergunningen in de binnenstad kan vastgelegd worden dat fietsen op eigen terrein of inpandig gestald kunnen worden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt dat een aardige optie. Zou dan de parkeernorm op nul gesteld moeten worden zodat ruimte gecreëerd kan worden voor de fiets en dat de auto niet meer in de binnenstad staat. Dan zijn er twee problemen in een keer opgelost. De heer Ploegmakers (CDA) antwoordt dat dit op termijn een oplossing kan zijn als de binnenstad autoluw zou kunnen worden. Dat leidt wellicht tot minder autobezit en dan kan het vrijvallen deel van de openbare ruimte gebruikt worden voor het fietsparkeren. Dit moet echter nog verder uitgewerkt worden. Het CDA vraagt het college te kijken naar de mogelijkheid om in de parkeergarage St-Josephstraat een permanente stalling voor fietsen te maken, zoals nu al gebeurt met evenementen. De fractie vindt dat de openbare ruimte verrommelt, bijvoorbeeld de terrassen. De fractie kijkt uit naar het voorjaar wanneer er gesproken gaat worden over het nieuwe terrasbeleid.

Het CDA zou graag zien dat er in de binnenstad meer bewegwijzering komt naar de openbare toiletten in de omgeving. Komend jaar worden de eerste stappen gezet in de realisatie van de sfeergebieden zoals besproken in het Economisch Perspectief Brede Binnenstad. De fractie vraagt om een uitvoeringsagenda hiervoor. Het CDA heeft op 17 oktober jl. aangegeven dat er een slag te maken viel op het gebied van duurzaamheid, zeker om in 2045 een klimaatneutrale gemeente te zijn. Er wordt blijvend geïnvesteerd op isolatie, zonnepanelen et cetera. De doelstellingen kunnen alleen behaald worden als dat met elkaar aangepakt wordt. Er is een groot tekort aan arbeidskrachten in alle sectoren en de fractie meldt dat geïnvesteerd moet blijven worden in kennis en talentontwikkeling. Het is belangrijk is om dit samen met scholen en bedrijven op te pakken. Er wordt het komende jaar verdergegaan met de ontwikkelingen bij Heesch West, de Brand II en het Innovatiedistrict. De fractie vraagt om wel te blijven denken aan ruimte voor kleinschalige bedrijvigheid. Het CDA is blij dat De Groote Vliet beschikbaar blijft voor ambachtelijke bedrijven. Er was tot vorig jaar sprake van het bouwen van een megabouwmarkt, maar daar wilde de raad van afzien. Dit

9

zou juridisch getoetst moeten worden of dat kon. Tot op heden is er nog geen uitslag van de juridische toetsing en het CDA is hier erg benieuwd naar. Den Bosch Partners en het binnenstadmanagement zijn een half jaar geleden van start gegaan. Het CDA was daar een warm pleitbezorger voor. Wanneer kan de raad de eerste resultaten tegemoetzien? Met betrekking tot erfgoed merkt de fractie op dat er druk gewerkt wordt aan de verbouwing van het Groot Tuighuis wat een plek moet worden voor de inwoners van de gemeente Den Bosch om meer te leren over de rijke historie van de gemeente. Er is ook samenwerking binnen erfgoed en Huis73 die ook aandacht hebben voor de mensen met geheugenproblemen. In de toekomst zal er nog meer ingezet moeten worden op die groepen. Ook wordt er hard gewerkt aan de restauratie en verbouwing van het Kruithuis tot water- en vestingmuseum. En als laatste kijkt het CDA uit naar het voorstel van het college inzake de organisatie voor de viering van het beleg 1629 in 2029. Hij wenst het college heel veel slagkracht en ambitie. De heer El Amraoui (D66) wil ingaan op de punten van de begroting die betrekking hebben op deze commissie. De fractie ziet een aantal investeringen richting de toekomstbestendige datastad en een sterke dataeconomie.

Het zijn ambities die de gemeente beter in staat stellen om met de onzekere economische tijden om te gaan, het is een belangrijke stap om te komen tot een minder conjunctuurgevoelige economie voor de gemeente Den Bosch. Er wordt doorgebouwd aan het Innovatiekwartier. D66 is verheugd met de integrale benadering waarbij het bedrijfsleven, het onderwijs en de overheid samenkomen. De fractie is benieuwd naar de hybrideleeromgeving en hoe deze triple helix daarin gaat werken. Wordt de hybrideleeromgeving volledig vormgegeven volgens het Bosch Onderwijsinnovatie Akkoord? De fractie is ook benieuwd naar de verbinding van het Innovatiekwartier en de overige hubs en of er organische kruisbestuivingen ook wordt beoogd. Hiervoor is een gedeelde digitale en fysieke ruimte een absolute voorwaarde en D66 vraagt de portefeuillehouder dit mee te nemen in het economisch actieplan. Innoveren geeft kansen voor nieuwe technieken, maar er zijn ook kanttekeningen te maken. Het is erg belangrijk op een morele en ethische wijze om te gaan met data en de toepassing van algoritmen. De fractie kijkt dan ook uit naar de visie tot gemeentelijk gebruik van data, het datamanifest en de nieuwe datastrategie. Over een duurzame toekomst vindt de fractie dat er lastige knopen zijn doorgehakt maar dat dit wel zorgt voor vooruitgang binnen de gemeente.

Duurzaamheid begint met bewustwording maar ook met het ondersteunen van koplopers en dingen mogelijk maken. Dat zit in de volle breedte in de ondersteuning van milieu- en natuureducatie, het stimuleren van energiebesparing en duurzame energie, via het Duurzaam Loket en campagnes voor klimaatadaptieve maatregelen. De fractie vindt samenwerking op alle fronten erg belangrijk hierin. In de begroting staat dat het Duurzaamheidsakkoord verder aangescherpt zal worden. De vraag aan het college is dan ook of de waterberging en vergroening hierin meegenomen gaat worden. D66 is positief over de vergroening. Het positief faciliteren van initiatieven uit de eigen leefomgeving van bewoners is een goede zaak. De gemeente vervult een voorbeeldfunctie voor de hoge ambities die de gemeente heeft voor wat betreft het duurzaam behouden van het erfgoed van Den Bosch en het verduurzamen hiervan. De fractie is verheugd over de inzet en ambitie van het college om de lokale economie te transformeren en in te zetten op een duurzame en groene toekomst van de stad. De inzet op innovatie, op Den Bosch als datastad en de betrokkenheid van jongeren is van fundamenteel belang om de uitdagingen van vandaag en morgen het hoofd te bieden. De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt op dat Den Bosch een sterke economie heeft die voor een groot deel drijft op het MKB.

Er zijn steeds vaker geluiden vanuit het MKB dat deze vanwege de energiecrisis moeilijk het hoofd boven water kunnen houden. Regelingen zijn onduidelijk of ontoereikend. Wat doet de gemeente als rijksbrede regelingen ontoereikend zijn en bedrijven daadwerkelijk dreigen om te vallen. De fractie vraagt zich ook af wanneer de volgende gegevens tegemoet kunnen worden gezien: - de Brede Economische Visie; - de detailhandelsvisie; - de stimulans Leven Lang Leren; - de marktverkenning bedrijventerrein De Groote Vliet. Leefbaar 's-Hertogenbosch onderschrijft de ambities voor de arbeidsmarkt. Wel zijn er nog enkele vragen. Volgens de data van augustus 2022 zitten er nog 1562 mensen in de WW in Den Bosch. De fractie vraagt zich af wat de gemeente in samenwerking met het UWV doet om deze mensen weer aan het werk te krijgen. De indicator dat 60% van de mensen na de begeleiding geen aanvraag meer indient voor een uitkering, is dat een realistische?

10

Den Bosch mag terecht trots zijn op haar erfgoed. Echter, het integraal uitventen van het erfgoed verdient de nodige aandacht. In de conceptbegroting leest hij mooie ambities, maar de fractie vraagt zich af wanneer die worden gerealiseerd. Het begrip 'vrijheid' wil Leefbaar 's-Hertogenbosch aanstippen, zeker ook gezien de situatie in de wereld momenteel. In 2023 zal er worden onderzocht hoe nog meer de vertaalslag gemaakt kan worden naar de opgave en de generaties van nu. Hij vraagt aan de portefeuillehouder wanneer de resultaten van dit onderzoek in 2023 verwacht kunnen worden en wie er betrokken worden bij dit onderzoek. Een verrassende binnenstad met ruimte voor nieuwe initiatieven draagt bij aan een hoge positie. Den Bosch Partners en het binnenstadmanagementteam zijn ermee aan de slag. Echter, er is nog niet veel resultaat in de praktijk. En de fractie vraagt zich af of ook het bedrijfsleven hier wel voor klaar is. Bij een laatste bijeenkomst was slechts een handvol ondernemers aanwezig. De fractie ziet graag een reactie van de portefeuillehouder hierop. Betreffende toerisme en recreatie, zou het meerdaags verblijf gestimuleerd moeten worden. De fractie vraagt zich af of er ook aantrekkelijke evenementen in de stad zijn in de donkere maanden van dit jaar.

Vraag aan de wethouder is wanneer de visie op toerisme en recreatie gereed is en wanneer die tegemoetgezien kan worden. Voor het klimaat zijn er nog te veel corporatiewoningen met een zeer laag energielabel. Voor 2028 moeten alle woningen verduurzaamd zijn. Het gaat hierbij om 1424 woningen. In een jaar tijd werden er 476 woningen omgezet naar een hoger label, dan moet de verduurzaming toch sneller kunnen dan 2028. Graag zou de fractie zien dat dit meegenomen wordt in de uitvoeringsagenda Prestatieafspraken 2023. De fractie wil ook graag weten of er ook afspraken worden gemaakt met particuliere verhuurders en institutionele beleggers over het verduurzamen van woningen. Momenteel heeft 23% van het maatschappelijk vastgoed een energielabel lager dan D. Kan de portefeuillehouder aangeven wanneer die woningen overgaan naar minimaal label C. Als er luchtfoto’s van de gemeente worden gemaakt zullen we zien dat nog te weinig zonnepanelen op de daken liggen in Den Bosch. Betreffende het zwerfafval is er een pilot met twee leefbaarheids-BOA's. Wat zijn de eerste bevindingen hiervan en klopt het dat de gehele gemeente hierop gecontroleerd wordt en niet alleen de binnenstad van Rosmalen? De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of Leefbaar 's-Hertogenbosch vindt dat er nog veel te winnen valt met zon op dak. De heer Kieft (CDA) is het hier absoluut mee eens.

De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) vindt dat de begroting 2023 er goed uitziet en dat er geld overblijft dat besteed kan worden. Wel zal de gemeente de komende jaren voorzichtig aan moeten doen om niet te veel geld uit geven. Er zullen steeds meer kosten komen gezien de huidige situatie in de wereld. Als er nu te veel uitgegeven wordt, heeft Den Bosch daar over een paar jaar problemen mee. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of de heer Pennings nu pleit voor het uitvoeren van een cyclisch beleid. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) doet dat niet maar geeft aan dat er kritisch gekeken moet blijven worden naar de uitgaven. Niet te weinig investeren maar sommige grote investeringen misschien even parkeren. Wellicht zijn er alternatieven voor. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt of de fractie van de heer Pennings wil bezuinigen op de begroting van 2023. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) geeft aan niet te willen bezuinigen maar kritischer te blijven nadenken over de uitgaven. Als er te veel wordt uitgegeven, is een stap terug straks noodzakelijk en dat is vaak erger. Er wordt aan gewerkt dat er meer toeristen naar de stad zullen gaan komen. De toeristenbelasting wordt hoger, wellicht moet dat niet voor iedereen evenveel zijn. Hij vindt dat hier ook nog eens kritisch naar gekeken worden. Hetzelfde geldt voor subsidies.

Waar gaan deze heen? Ook hier dient kritisch naar gekeken te worden. De verhoging van de leges betekent voor heel veel organisaties gewoon het aanvragen van meer subsidie. Er staan flinke investeringen op stapel voor klimaat en duurzaamheid. De fractie roept op om ook vooral op burgerinitiatieven in te gaan want die zijn hier zelf al druk mee bezig. Een subsidie voor

11

zonnepanelen en alles wat meer gedaan kan worden volgens het platform, kan nog meer gemotiveerd worden bij de inwoners en hun initiatieven. En zeker de komende jaren, gezien de crisis, is het belangrijk om vooral de mensen aan de onderkant van de samenleving helpen. Hij vindt het platform voor de inwoners een belangrijke zaak. Het is de bedoeling om de Bossche Pas in te voeren voor de lagere inkomens binnen de gemeente Den Bosch om het inwoners mogelijk te maken bezoeken aan musea en andere zaken te kunnen brengen. De fractie vindt dat het voor het toerisme een mooie stap zou zijn als de Bossche Pas ook voor toeristen bruikbaar wordt hiervoor. Voor evenementen vindt gewoon ge-DREVEN het belangrijk dat deze ook in de winter doorgaan. De fractie vindt dat deze niet altijd gesubsidieerd hoeven te worden maar dat de lokale horeca hier ook van betekenis kan zijn, eventueel met ondersteuning de eerste jaren. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) hoort gewoon ge-DREVEN zeggen dat we kritisch moeten zijn op de uitgaven in begroting, maar daarna alleen een pleidooi houden voor extra investeringen. Waar moeten we dan precies kritisch op zijn? De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat zijn fractie altijd kritisch is bij uitgaven en sommige zaken die begroot zijn moeten nu eenmaal zo functioneel mogelijk ingezet worden en dat beschouwt de fractie als kritisch benaderen.

De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt nogmaals of er dan wel geld kan worden uitgegeven. Hij vindt de uitleg lastig te begrijpen. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) antwoord dat er niet meer uitgegeven kan worden dan er beschikbaar is en daar kan je dan weer kritisch naar kijken. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) is verbaasd dat het college gaat onderzoeken waar bewoners behoefte aan hebben voor een betere afvalscheiding. Momenteel kunnen gft en etensresten op veel plaatsen niet gescheiden aangeboden worden. Er blijkt dus behoefte hieraan te zijn. De fractie roept het college dan ook op om mogelijkheden in de wijk te creëren waar dit wel kan worden aangeboden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of VOOR Den Bosch voorstander is van het plaatsen van restafval in de grote verzamelcontainers en dit centraal op te halen en het gft thuis te verzamelen en ophalen. Dus een wisseling te maken. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vindt dat er op het centrale verzamelpunt ook een bak voor gft bij kan komen. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) geeft aan dat de fractie blij is dat er wordt nagedacht over het evenementenjaar in het kader van 400 jaar beleg in 's-Hertogenbosch in 2029. Met JB500 is er een goed draaiboek hiervoor beschikbaar om het succesvol te maken. Dit zal ook meer toeristen trekken in dat jaar.

De verhoging van de toeristenbelasting met een percentage koppelen aan de kosten van de overnachtingen is evenredig en eerlijk. Tilburg doet het ook op deze wijze. De voorzitter schorst de vergadering. Schorsing De voorzitter heropent de vergadering . Reactie college Wethouder Van der Geld behandelt de energietransitie. De Begroting 2023 laat niet alleen ambities zijn maar ook een dekking. De Transitievisie Warmte en de energiefixers en de Klusbus zijn nu ook dekkend en het energiebesparingsteam is aan de gang. PvdD vroeg naar de handhaving van energielabels van kantoren; het college handhaaft energie in het algemeen. Er wordt langsgegaan bij bedrijven en deze worden direct van advies voorzien. Er wordt gehandhaafd met compassie.

12

De heer Van de Pol (Partij voor de Dieren) vraagt of de wethouder bereid is om te handhaven met boetes. Wethouder Van der Geld antwoordt dat het eindpunt altijd een boete zal zijn, maar dit is niet het startpunt van de handhaving. Als antwoord op de vraag cultuurtoerisme; Economisch Perspectief Brede Binnenstad gaat uit van 25% groei in de binnenstad en qua cultuurtoeristen gaat de gemeente uit van meer mensen die de stad gaan bezoeken. Vogels gedood door windtubines; daar is het college helaas mee bekend. Het college gaat ervan uit dat het niet zo massaal wordt zoals de PVV aangeeft. Er komt een milieueffectrapportage hiervoor waarin maatregelen die hiertegen kunnen worden genomen, worden onderzocht. Als antwoord op de vraag van Volt over aardgasvrij 2045-2050, dit moet inderdaad aardgasvrij zijn in 2045. Richting de PvdA, het college juicht het coöperatieve model als het gaat over wind- en zonne-energie toe en het college is dan ook al in gesprek over de toekomstige plannen. En in die plannen worden de mensen met de kleine beurs nadrukkelijk meegenomen. Richting De Bossche Groenen geeft hij aan dat als de gemeente instapt om aandelen te kopen, de inwoners minder aandelen kunnen kopen.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) merkt op dat als de gemeente aandelen koopt, de windmolens ook daadwerkelijk geplaatst kunnen worden, gezien het feit dat een aandelenpakket compleet verkocht moet zijn om dit te kunnen doen. De gemeente zou de overgebleven aandelen kunnen kopen, zodat het project van start kan. Hij vraagt of de wethouder hierop wil reageren. Wethouder Van der Geld meldt dat dit als last resort zou kunnen, maar dit is niet het startpunt van het college. Bij Bossche Windmolen West is het goed gekomen zonder dat de gemeente heeft moeten instappen. De reactie of jeugd/jongeren wel gehoord worden en wat het college hieraan doet; de energietransitie is het belangrijkste onderdeel waar de jongeren van op de hoogte zouden moeten zijn. Er wordt over nagedacht hoe dit in trajecten mee te nemen naar hen. Betreffende het revolverend fonds, hier zal het college nog mee komen in een later stadium, niet in 2023. Feit is dat de rente weer aan het stijgen is en er wordt gekeken of het fonds inderdaad revolverend wordt of dat het toch weer belegd gaat worden in overleg met de raad. Het gaat om grote bedragen die als structurele post in de begroting kan worden opgenomen, zodat deze ook voor de energietransitie kan worden ingezet, maar dan onrendabel. Dit zal op een later moment weer gewogen moeten worden.

In reactie op de VVD over het MKB; momenteel wordt er zon op dak gestimuleerd. De handhaving gaat hieraan ook aan meehelpen, er wordt dan ook perspectief geboden aan ondernemers. Op de lange termijn wordt er ook ruimte voor een onderzoeksbuurt gecreëerd voor een bedrijventerrein. In reactie op de vraag van D66 over het Duurzaamheidsakkoord; er wordt breder gekeken dan alleen energie in dit geval. Leefbaar 's-Hertogenbosch vroeg of de zonnepanelen niet versneld kunnen worden; er zijn al heel veel daken belegd met deze panelen. De zonnepanelen liggen inmiddels al op de Brabanthallen. Deze kunnen nog niet worden gezien op Google Maps. Die luchtfoto's zijn dus niet actueel. De wachttijd voor zonnepanelen is momenteel erg lang en dat geeft aan dat er voldoende aanvragen zijn voor meer zonnepanelen. De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) geeft aan dat hij ook had gevraagd of de verhoging van de energielabels op de huizen versneld kan worden dan de huidige 2028. Hij had ook een vervolgvraag over de huurwoningen van particuliere verhuurders en institutionele beleggers. Wethouder Van der Geld meldt dat er een wettelijke afspraak is gemaakt met Aedes, met de woningcorporaties inzake het verduurzamen van slechte labels. Als er een mogelijkheid is, kan er eventueel versneld worden maar dit is afhankelijk van het gesprek over de prestatieafspraken met de woningbouwcorporaties.

Met particuliere verhuurders en institutionele beleggers is een andere relatievorm en daar kunnen geen prestatieafspraken mee gemaakt worden. Bij de aanpak van de buurt door de gemeente worden die partijen daarbij betrokken. Er wordt ook gekeken naar rijtjeswoningen die gespikkeld bezit zijn, waar woningbouwcorporaties en particuliere verhuurders samen panden bezitten om te proberen de gehele rij, in overleg met beide partijen, tegelijk aan te pakken.

13

De heer Esser (PVV) had nog een vraag over de Duurzame Polder in 2030, hoeveel windturbines komen er daar nog bij? Wethouder Van der Geld geeft aan dat dit momenteel nog niet bekend is, er staan er al een aantal in die polder in vergelijking met het aantal dat de raad heeft aangegeven. Er wordt een doorkijk naar 2050 gemaakt maar er is nog geen kader door de raad vastgesteld qua aantallen. Wethouder Van der Sloot zal antwoord geven op de vragen over toerisme, arbeidsmarkt en erfgoed. Er zal volgend jaar een toeristische visie komen. Het college vindt het fijn te vernemen dat meerdaagse toerisme en het daarbij behorende erfgoed gesteund wordt en dat wordt zeker meegenomen daarin. Het toevoegen van de toeristische component aan de Bossche Pas is zeker mogelijk. Er volgt nog een voorstel voor de Bossche Pas en dan kan er besproken worden welke onderdelen er aan de pas zullen worden toegevoegd. Met betrekking tot de toeristenbelasting is er gekozen voor een zo eenvoudig mogelijk systeem met twee categorieën om de administratieve druk voor de ondernemers en de gemeente zo klein mogelijk te houden. Daarbij wordt uitgegaan van het gelijkheidsbeginsel. Verbijzonderen wordt dan ingewikkeld. Er kan bij de begroting over gesproken worden, maar voor het college weegt deze administratieve druk en de uitvoerbaarheid erg zwaar en daar worden ook alle voorstellen op getoetst.

Mevrouw Parijs (Bosch Belang) stelt voor dat als de nadruk ligt op administratieve druk, waarom er dan niet gekozen wordt voor een vast percentage. Wethouder Van der Sloot geeft aan dat het college deze optie niet verkiest en heeft gekozen voor een stelsel van twee categorieën. Mevrouw Hamerslag (Partij voor de Dieren) geeft aan dat sommige ondernemers dit stelsel niet optimaal vinden. Kunnen die ondernemers niet tegemoetgekomen worden zodat ook de bezoekers met de kleine beurs ook welkom geheten kunnen blijven worden. Wethouder Van der Sloot blijft bij het standpunt van de keuze van een stelsel van twee categorieën. De heer Altenburg-Collin (VVD) geeft aan dat de wethouder juist kiest voor de ondernemer, echter, sommige ondernemers krijgen een verhoging van 83% aan toeristenbelasting. Hoe ziet de wethouder deze kostenstijging? Wethouder Van der Sloot geeft aan dat dit een mening is en geen vraag en blijft bij de keuze voor een stelsel van twee categorieën. Over Linie 1629 en het evenementenjaar daaromtrent, daar zal stevig op ingezet gaan worden en daar zal de raad in meegenomen gaan worden. Den Bosch Partners is hiervoor al gesprekken aan het voeren met verschillende partners en op allerlei vlakken en er volgt binnenkort meer hierover. De arbeidskrapte is ook in de regio Den Bosch hoog, er staan 8000 vacatures open.

Het college heeft contact met het UWV en er zijn vele zaken waar de gemeente in kan ondersteunen en in regionaal perspectief wordt er ook hard aan gewerkt. Over het erfgoed zijn complimenten en mooie initiatieven gehoord. Die zullen zeker meegenomen worden. Wethouder Ralph Geers gaat de vele vragen beantwoorden in willekeurige volgorde. In de openbare ruimte is veel investering nodig en dit wordt ook gedaan de komende periode. Sluis 0 is een project met veel potentie en zeker ook met uitdagingen. Met name of er voldoende budget hiervoor is of dat er teruggegaan moet worden naar de raad. Dit alles wordt steeds gecommuniceerd. Het college hoopt de raad binnenkort vervolgstappen voor te kunnen leggen. Inzake het verplaatsen van de sluis wordt gerefereerd naar de kaders van de raad waar mee gewerkt wordt. De vraag van Rosmalens Belang over de laadpalen en de snoeren over de openbare ruimte; als er een kabelgoot gelegd wordt, wordt in de openbare ruimte een parkeerplek geclaimd door de bewoner waar de goot naartoe loopt. Het college is daar terughoudend in, omdat het niet de openbare ruimte zomaar wil laten claimen door een individu. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) stelt dat de stroomkabels nu ook al over de stoep heen liggen. Als men hierop gaat handhaven, is dit juist een ontmoediging van duurzaam gedrag.