2022-09-12 Raadsbijeenkomst I&O - Commissie Bedrijvigheid - Raad

Raadsavond Informeren en Ontmoeten Datum:

12 september 2022

Locatie:

Bestuurscentrum, Leuvenzaal

Voorzitter:

dhr. M.P. Kagie

Secretaris:

mr. G.L. Pijnenburg

Insprekers:

dhr. A. Bijl, dhr. H. Eemers, dhr. G. van der Kroef, dhr. J. van Rosmalen, dhr. W. Droog, dhr. T. Cornet, dhr. G. van den Akker

Onderwerp: Transitievisie Warmte 2.0 Inspreker, de heer Bijl is hier namens 35 miljoen mensen in Pakistan die op de vlucht zijn. Het is extreem oneerlijk dat de Pakistani lijden onder het klimaatprobleem dat vooral het rijke westen heeft veroorzaakt. Sinds 1959 stootte Pakistan 0,4% van de wereldwijde CO2-uitstoot en de Europese Unie 15%, het antwoord aan de Pakistani moet zijn: opzij, opzij, opzij, we hebben ongelofelijke haast. Den Bosch heeft de afgelopen dertig jaar maar 20% CO2-reductie gehaald en dat is minder dan de 25% die de rechter in de Urgenda-Klimaatzaak heeft bevolen. De gemeente moet de komende 23 jaar dus nog 80% op CO2 te besparen, maar deze urgentie klinkt niet door in het raadsvoorstel 'Bouwstenen voor de Transitievisie Warmte 2.0', er wordt gerept over rollen, keuzes, faseringen, onderzoek en twee startbuurten, maar niet over wat er in 2026, 2030 of 2045 moet zijn gebeurd, hoeveel minder CO2 dan is uitgestoten en hoeveel minder energiearmoede er dan zal zijn. In het collegeakkoord staat dat Den Bosch in 2045 klimaatneutraal is en dat juicht hij toe, maar er moet meer gebeuren dan in de notitie 'Bouwstenen voor de Transitievisie Warmte' staat. Hij wil regie van het college en geen afwachtende of vragende houding, er is daadkracht nodig. Er mankeert niets aan regentonnen en aan tegels lichten, maar dat is veel te weinig.

Hij wil het eerlijke verhaal over de reductie van 80% aan iedere Bosschenaar vertellen om daarmee het noodzakelijke draagvlak te creëren en zich niet verschuilen achter zinnen als 'gelet op onze beperkte middelen en mogelijkheden' omdat dit freeridergedrag is en Pakistani onwaardig. De gemeente moet aan de slag gaan met de brief van de Klimaatcoalitie die alle raadsleden hebben ontvangen. De heer Van de Pol (Partij voor de Dieren) vraagt wat er kan worden gedaan om toch voor 2026 of 2030 iets van de klimaatdoelen te kunnen realiseren. De heer Bijl denkt dat de gemeente de urgentie bij de totale bevolking meer moet benadrukken en dat kan bijvoorbeeld bij de Vuelta of tijdens de Bossche Zomer. Hij wil overal 30 km per uur invoeren en terrasverwarming verbieden met daarbij voorlichting via allerlei media over waarom dat moet gebeuren. De heer El Amraoui (D66) vraagt of de heer Bijl zich expliciet richt op meer kennisoverdracht naar de lokale bevolking om daar een groter gevoel van urgentie te creëren. De heer Bijl zegt dat dit niet klopt. Het gaat om concrete maatregelen. Inspreker, de heer Eemers is voorzitter van Duurzaam Hintham en geeft aan dat het niet goed gaat met het klimaat, er is een enorme opgave, de energievoorziening is kwetsbaar en kostbaar en het wordt tijd dat er echt iets gebeurt.

Het bestuursakkoord erkent de urgentie om nu aan de slag te gaan en hij roept de gemeenteraad op om afspraken met het college over concrete stappen te maken. In 2021 heeft Duurzaam Hintham de Transitievisie Warmte 1.0 kritisch bekeken en meerdere voorstellingen gedaan waarop de raad in lijn met die voorstellen moties

1

heeft ingediend, maar de bouwstenen voor de nieuw transitievisie stemmen hem niet optimistisch. Hij mist ambitie en urgentie, in het raadsvoorstel staat dat de ambitie opnieuw wordt afgestemd op de beschikbare middelen, maar op deze manier schuift het college de noodzakelijke maatregelen weer voor zich uit. Het college moet alles in het werk stellen om de middelen te vinden om in 2045 klimaatneutraal te zijn, maar met deze aanpak lukt dat niet. De bouwstenen leggen het accent op buurten waar sprake is van energiearmoede en waar een warmtenet ontwikkeld kan worden. Hij vraagt zich af waar in de stad een warmtenet de beste oplossing is, om hoeveel buurten dat gaat en waar in Den Bosch geschikte warmtebronnen zijn. Volgens de data-analyse zou in Hintham-Zuid een warmtenet de goedkoopste oplossing zijn door gebruik te maken van de restwarmte van een nabijgelegen datacentrum, maar vervolgonderzoek wees uit dat een warmtenet toch niet de beste oplossing is en in de meeste buurten in Den Bosch is een warmtenet niet haalbaar. In het raadsvoorstel staat dat eigenaren en verhuurders zelf verantwoordelijk voor verduurzaming zijn, in feite zegt de gemeente tegen de burgers 'zoek het zelf maar uit, regel maar een eigen all electric of hybride warmtesysteem, kijk maar op internet hoe dat moet en dan komt het vanzelf goed', maar zo werkt dat niet.

Uit ervaring in de proefbuurten blijkt dat mensen ontzorgd moeten worden door met hen te spreken over de urgentie van verduurzaming, wat ze daar zelf aan kunnen en welke hulp ze daarbij kunnen krijgen. Hij vreest dat de voorgestelde bouwstenen niet tot het gewenste resultaat leiden, zo wordt Den Bosch nooit klimaatneutraal. Hij maakt zich ook zorgen over wat dit beleid betekent voor de huidige onderzoeksbuurten: stopt de gemeente met het ondersteunen van de bewonersinitiatieven in deze buurten en laat de gemeente vrijwilligers die drie jaar aan de weg hebben getimmerd in de steek? Hij stelt voor onderzoek te doen naar warmtenetten en mogelijke warmtebronnen en een ambitieuze fasering voor de warmtetransitie op te stellen. Dat onderzoek had in 2021 al kunnen starten. Daarnaast moeten de huidige proefbuurten worden ondersteund en moet deze aanpak worden uitgebreid, ook in veel andere buurten staan bewoners klaar om de handschoen op te pakken. Hij citeert: "De juiste oplossing vinden voor de warmtetransitie in een wijk bepaal je samen met de inwoners en ondernemers. Soms stuit je in kansrijke buurten op veel weerstand terwijl in andere buurten juist burgerinitiatieven ontstaan. Participatie is het sleutelwoord, bewustwording van nut en noodzaak en bereidheid om mee te doen.

Als gemeente richten we ons daarom sterk op informeren, enthousiasmeren, motiveren en perspectief bieden", dat is precies wat Duurzaam Hintham wil. De watertransitie is een enorme opgave op het bord van de gemeente, bewonersinitiatieven staan klaar om daar samen met de gemeente de schouders onder te zetten en daar moet de gemeente gebruik van maken en de inwoners van Den Bosch en de buurtinitiatieven niet in de steek laten. De heer Van de Pol (Partij voor de Dieren) hoorde de heer Eemers zeggen dat Hintham-Zuid niet meer doorgaat met een warmtenet, maar hij las in de stukken dat Hintham-Zuid juist een van de startbuurten is. De heer Eemers legt uit dat Hintham-Zuid het afgelopen jaar een onderzoeksbuurt was en dat is onderzocht of een warmtenet in Hintham-Zuid haalbaar is. De conclusie was dat dit erg lastig is. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt wat de gemeente nog kan doen om de inwoners en de initiatieven aangehaakt te houden. De heer Eemers geeft aan dat het team Energie zijn best doet om van alles voor elkaar te krijgen maar een capaciteitsprobleem heeft. Verder is de vraag hoe serieus het college dit probleem neemt omdat dit onderwerp ligt bij een wethouder die ook over financiën gaat. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) vraagt hoe de heer Eemers de rol van de belangengroep ziet als een warmtebron niet realiseerbaar is en naar welke oplossing die groep op zoek is.

Verder wil ze weten wat de heer Eemers van de gemeente nodig heeft. De heer Eemers zegt dat volgende insprekers daarop ingaan. De heer El Amraoui (D66) vraagt welke ondersteuning de gemeente zou kunnen geven. 2

De heer Eemers heeft vooral behoefte aan financiële ondersteuning voor onder andere verduurzaming van de wijk, een energiecoach en het voortzetten van technische onderzoeken. Het ziet ernaar uit dat in Hintham-Zuid all electric de beste oplossing is, Enexis kan alvast beginnen met de verzwaring van de stroomvoorziening en daarin kan de gemeente een rol spelen. De gemeente kan er ook voor zorgen dat de inwoners met de woningcorporaties optrekken. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of de heer Eemers vindt dat het tijd is om een aantal concrete zaken in gang te zetten. De heer Eemers zegt dat dit zeker het geval is in de proefbuurten en ook al heel snel in andere buurten. Inspreker, de heer Van der Kroef maakt deel uit van een bewonersgroep van vijftien personen uit de Buitenpepers. Deze wijk bestaat in 2023 vijftig jaar en veel van de 1050 woningen zijn aan verduurzaming toe. Ongeveer 65% van de woningen is in particulier bezit en de huurwoningen zijn voor een groot deel eigendom van Aegon die via beheermaatschappij NVGM met de huurders over verduurzaming overlegt. De huurwoningen zijn inmiddels voor een flink deel geïsoleerd, maar niet van het gas af. Binnenkort gaat serviceflat Ortduynen na overleg met en participatie van de bewoners als eerste van het gas af dankzij de financiering en de inzet van woningbouwcorporatie Mooiland.

In mei 2019 nam het college het besluit 'Op weg naar een aanvraag voor een proefbuurt Aardgasvrij' en toen wees het college vijf proefbuurten aan waaronder de Buitenpepers. De keuze viel op buurten waar enthousiaste bewoners met de energietransitie aan de slag wilden en in de Buitenpepers startte Buurtkracht al vrij snel een intensief traject van zes maanden om alle bewoners in de Buitenpepers te informeren, activeren en organiseren. Er waren vier drukbezochte bewonersbijeenkomsten, er kwam een buurtplan van de bewoners zelf en in 2019 ontstond de huidige bewonersgroep. De aanpak was toen al gericht op samenwerking met de gemeente en dat is nog zo. De bewonersgroep is geen vertegenwoordiging van de buurt en bestaat uit initiatiefnemers, geen hemelbestormers. Het doel is zo veel mogelijk bewoners te bewegen om aan de slag te gaan met minder energieverbruik, meer woningisolatie en minder CO2-uitstoot en daartoe is samen met Farent en energieadviseurs van Energie073 met de bewoners gesproken over energiegebruik en woningisolatie. Ook zijn straatbijeenkomsten georganiseerd en tientallen bewoners kregen een isolatie-advies van een energie-adviseur. Die aanpak was mogelijk dankzij extra financiering van de gemeente uit het budget van de proefbuurten Aardgasvrij.

In september 2021 was er een buurtbijeenkomst over de energietransitie waar de wethouder uitleg gaf en inmiddels is de transitie bekend bij een groot deel van de buurtbewoners. De bewonersgroep was in de zomer van 2022 bijna gestopt omdat de gemeente geen duidelijkheid kon geven over voortzetting van de financiering van de stratenblokaanpak, juist in een periode waarin bewoners als gevolg van hogere energienota's met veel vragen kwamen. Pas na rechtstreeks overleg met de wethouder kan de aanpak tot eind 2022 worden voortgezet. Het nieuw beschikbare budget moet wel voor het eind van 2022 zijn uitgegeven en dat is een flinke uitdaging, na enkele maanden stilstand moet de groep nu weer vol aan de bak om samen met de gemeente, Farent en Energie073 afspraken over de stratenblokaanpak te maken en de eerste bijeenkomst staat gepland voor 20 september a.s. De Buitenpepers vraagt de raad om ook voor 2023 budget aan deze buurt en de andere onderzoeksbuurten beschikbaar te stellen voor een bewonersaanpak rond minder energiearmoede en woningisolatie, ook als de Buitenpepers geen startbuurt wordt, en erop toe te zien dat er middels bewonersvoorlichting duidelijke afspraken met de bewoners in de buurten worden gemaakt.

De criteria voor de startbuurten in de bouwstenen Transitievisie Warmte 2.0 zijn nu abstract, algemeen en niet transparant; er staat bijvoorbeeld in dat een startbuurt moet voldoen aan het criterium Bovengemiddelde energiearmoede en de vraag is wat daarmee wordt bedoeld, dat moet worden uitgewerkt en vastgesteld. Hij vraagt het college te zorgen voor heldere criteria die met de bewoners van de huidige onderzoeksbuurten worden besproken. De onderzoeksbuurten, maar ook de PAW-buurt 't Zand en de startbuurten, verdienen een volwaardig overleg met de gemeente en de wethouder, waarbij het niet alleen gaat om 3

informeren en raadplegen van de bewoners, dat is onvoldoende basis om samen te werken en de bewoners te laten meedoen. Om deze transitie te doen slagen, moeten bewoners proactief betrokken zijn als adviseurs en coproducenten. Hij vraagt de raad ervoor te zorgen dat de gemeente in overleg met de bewoners afspraken maakt over bewonersparticipatie en over hoe de ervaringen en lessen worden vastgelegd. Dat laatste gebeurt nog niet en dat is wel nodig om de ervaringen van de eerste transitiebuurten te benutten voor de hele start. Hij roept op om de bewoners serieus te nemen bij het maken van plannen, bij de afspraken en bij de uitvoering van de Transitievisie Warmte 2.0, dan pas wordt samen aan de urgentie van de energietransitie gewerkt. Hij nodigt de raad uit voor een werkbezoek aan de onderzoeksbuurten. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of er nog geen volwaardig overleg met de gemeente is geweest. De heer Van der Kroef geeft aan dat er tot de coronapandemie regelmatig overleg met de wethouder was en dat dit er nu niet meer is. Er is nog wel goed overleg met de afdeling en dat is ook nodig omdat de bewoners veel vragen hebben. Er is behoefte aan een bewonersbijeenkomst en de communicatie naar de bewoners moet met de gemeente worden afgestemd.

Er is te weinig communicatie vanuit de gemeente naar de bewoners, die zijn de afgelopen twee jaar niet geïnformeerd over wat een onderzoeksbuurt is en wat er gebeurt. Mevrouw Hernández (50PLUS) vraagt of met de gemeente over alternatieven voor aardgas is gesproken. De heer Van der Kroef beaamt dit. Er is onder andere gesproken over het haalbaarheidsonderzoek dat de gemeente gaat uitvoeren voor de Buitenpepers, Sparrenburg en Zuid. Mevrouw Hernández (50PLUS) vraagt hoe de samenwerking met de gemeente gaat. De heer Van der Kroef zegt niet dat het slecht gaat, maar wel dat het beter kan en daar wordt ook samen met mensen van de afdeling Economie en Energie aan gewerkt. Mevrouw Klerks (Volt) hoorde dat niet alles wordt vastgelegd en ze vraagt of de gemeente wel iets vastlegt en of die de samenwerking tussen de proefbuurten coördineert. De heer Van der Kroef geeft aan dat de proefbuurten zelf samenwerken, maar dat er nog wel iets moet gebeuren aan het vastleggen, vooral de leerpunten moeten worden vastgelegd. Mevrouw Klerks (Volt) vraagt hoe het zit met de overige buurten die geen proefbuurt in zijn. De heer Van der Kroef zegt dat hier wel met de gemeente en Farent over is gesproken en dat er is gevraagd om het netwerk te versterken, maar dat was de afgelopen tijd niet mogelijk. Mevrouw Welten (VVD) vraagt of er geen verslagen worden gemaakt vanwege gebrek aan capaciteit.

De heer Van der Kroef merkt aan de ondersteuning en het overleg dat er nu meer capaciteit is. De heer Van de Pol (Partij voor de Dieren) vraagt of er ook buurtbewoners zijn waarvan de cvketel op korte termijn moet worden vervangen, waardoor ze nu eventueel moeten kiezen voor een warmtepomp. De heer Van der Kroef denkt dat dit wel speelt. Hij weet dat bijvoorbeeld zijn buurman dit probleem heeft.

4

Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) vraagt welke aanpassing op de Transitievisie Warmte de heer Van der Kroef adviseert. De heer Van der Kroef noemt een concreet stappenplan in de Transitievisie Warmte op weg naar 2045. De vertegenwoordigers van de proefbuurten vormen geen politieke actiegroep die de Transitievisie Warmte wil onderuithalen, maar zij zijn bezig met energietransitie in de buurt. De proefbuurten komen af en toe bij elkaar om te kijken hoe de Transitievisie Warmte kan worden verbeterd. Dat maakt het lastig om te zeggen wat er scherper moet, dat is aan de gemeente. Hij wil in ieder geval duidelijke criteria, voldoende budget en versnelling. Inspreker, de heer Van Rosmalen spreekt in namens onderzoeksbuurt Zuid die erg teleurgesteld in de gemeente is en praktische en financiële steun verwacht. Op de website van de gemeente staat 'de gemeente wil dat 's-Hertogenbosch in 2045 een klimaatneutrale stad is. Hiervoor zijn grote veranderingen nodig want 2045 klinkt nog ver weg, maar om op tijd de doelen te halen, zullen we nu aan de slag moeten'.

De eerste serieuze waarschuwing dat nu aan de slag moet worden gegaan kwam voor hem echter zestien jaar geleden al in de documentaire An Inconvenient Truth en sindsdien volgen klimaatakkoorden elkaar op en produceren overheden stukken met goede voornemens zoals de Transitievisie Warmte 1.0, de nota Duurzaam 's-Hertogenbosch, de Transitievisie Warmte 2.0 die vooral leiden tot gesprekken en stappen die de gemeente graag maakt met partners, met vele andere betrokkenen binnen en buiten de gemeente en in het bijzonder met de bewoners en gebruikers om pas in 2045 resultaat te bereiken. De gemeente geeft prioriteit aan buurten waar een warmtenet haalbaar is en bovengemiddelde energiearmoede heerst, maar na de warmtenetverkenning verdwijnt de gemeente al snel uit beeld en wordt verwezen naar landelijke regelingen en informatie, partners en bewoners omdat de kosten erg hoog zijn en de financiering tekortschiet. In de gemeente 's-Hertogenbosch zijn niet alleen acht onderzoeksbuurten, maar 107 buurten waarvan elf bedrijventerreinen en wie de transitievisie leest, ziet het lijk al drijven, 'warmte-onheilsprofetie zou een veel toepasselijkere naam zijn geweest. Onderzoeksbuurt Zuid komt mogelijk niet in aanmerking voor een warmtenet en heeft minder dan gemiddelde energiearmoede, maar er zijn wel degelijk serieuze problemen wat betreft het op gang brengen van de transitie.

De meeste woningen stammen uit de jaren '50, '60 en '70 en daar moet vaak nog veel aan gedaan worden. Hier zijn ook veel VvE's en dat is bepaald geen eenvoudige doelgroep. De werkgroep Zuid is nog niet zo lang actief als de werkgroepen in bijvoorbeeld Hintham en Buitenpepers. Deze werkgroepen laten zien dat het ook dan een zware opgave is en dat een actieve ondersteunende rol van de gemeente keihard nodig is en ook in Zuid is dat hard nodig. De werkgroep Zuid probeert de bewoners te motiveren om aandacht aan de energietransitie te besteden en tot maatregelen over te gaan want zonder actieve facilitering en ondersteuning van de gemeente is het gedoemd te stranden in goedbedoelde maar volstrekt ontoereikende acties. Urgenda stelt dat Nederland in 2030 een volledig duurzame energievoorziening kan realiseren en zet in het rapport 'Het kan als je het wilt' uiteen hoe het vijf keer anders kan op het gebied van wonen, vervoer, voedselproductie en energieopwekking en dat al alles financieel haalbaar. Dat is visie en urgentie. De coronapandemie heeft laten zien dat de wereld in staat is tot bijzondere inspanningen en prestaties als de druk hoog is. Hij heeft vier jaar geleden zijn rijtjeshuis op Zuid van het gas laten afsluiten en energieneutraal gemaakt. Dat was een grote investering, maar zijn energierekening is nu nul.

Het kan echt, het hoeft geen 39 jaar te duren en hij wil stoppen met adviezen geven en de schop in de grond steken. Hij roept op echt werk te maken van de warmtetransitie en bij gebrek aan ambtenaren en middelen de groep vrijwilligers van Energiebesparing Zuid financieel te ondersteunen bij de uitvoering van concrete plannen. Deze plannen die onlangs aan de wethouder zijn voorgelegd gaan over intensievere samenwerking tussen de gemeente en bestaande initiatieven, het project Next van Duurzaam Hintham ook in Zuid oppakken, financieel advies aan geïnteresseerde bewoners, communicatie met bewoners over de noodzaak van de energietransitie en de initiatieven van de werkgroep en energieparty's. Mevrouw Welten (VVD) vraagt wat de rol van de gemeente precies zou moeten zijn. 5

De heer Van Rosmalen geeft aan dat er diverse kleine aansprekende initiatieven zijn zoals energiecoaches en een loket en dat er financiële ondersteuning van de gemeente nodig is voor het werk dat al in de onderzoeksbuurten wordt gedaan. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of er in Zuid al een onderzoek naar een warmtenet is geweest. De heer Van Rosmalen zegt dat er in het najaar van 2022 een onderzoek is gepland. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of de heer Van Rosmalen een bouwsteen 'Ondersteuning en advies aan de bewoners' aan de bouwstenen wil toevoegen. De heer Van Rosmalen beaamt dit. Inspreker, de heer Droog spreekt in namens buurtcoöperatie 't Ecozand. 't Ecozand is een initiatief uit de buurt om iets tegen klimaatverandering te doen, met name vanuit het perspectief van de huurder. In 't Zand Noord-West wordt nu energie van ver gehaald, dat is vervuilend en voor veel mensen uit de buurt onbetaalbaar waardoor energiearmoede op de loer ligt. De coöperatie zet zich samen met huurders en mensen met een eigen woning in voor een collectieve circulaire energievoorziening voor iedereen, energie uit de eigen buurt met eigendom en zeggenschap van de bewoners. De uitdaging is om zowel oude als nieuwe huizen energieneutraal te maken en door een systeem van energielevering, afname, opslag en hergebruik een circulair energiesysteem te creëren.

In deze kringloop heeft iedereen zijn eigen rol en het is belangrijk samen te werken met de woningbouwverenigingen en de gemeente. Het initiatief uit de buurt werd vier jaar geleden omarmd en heeft er uiteindelijk toe geleid dat samen met de gemeente een PAW-aanvraag voor 't Zand is gedaan. Die aanvraag is toegekend met als belangrijk argument de organisatie van onderop en een modulaire aanpak om het draagvlak in de buurt te laten groeien. Een coöperatieve vereniging zal voor de energievoorziening zorgen. 't Ecozand is voorbereid en er liggen potentiële statuten klaar om dit waar te maken. Het draagvlak groeit, mede door de huidige energiearmoede. Na vier jaar is er een tweede toetsing van het warmteconcept, de financiële haalbaarheid en de organisatie en bepaalt de gemeente haar rol in de warmteketen. In de Transitievisie Warmte 2.0 staat dat de kans dat collectieve warmtenetten in kansarme buurten door en voor bewoners gerealiseerd worden klein is. Hij maakt zich er zorgen over dat de burgers er niet bij worden betrokken en geen mogelijkheid krijgen om eigenaar van het eigen warmtesysteem te worden. Er zijn al verschillende buurten op weg naar een succesvol concept van lokale energievoorziening waarvan geleerd kan worden. De rol van de gemeente is regisseren, mogelijk maken en faciliteren en moet niet op de stoel van de energieleverancier gaan zitten.

De burger mag daar zijn zegje doen, maar is wel afhankelijk van die energieleverancier op afstand voor de levering van energie voor een onzekere prijs. Hij adviseert de gemeenteraad daarom om initiatieven uit de buurt de kans te geven om zich te ontwikkelen. 't Ecozand gaat voor een energiecoöperatie met, voor en door de buurt en de gemeente wordt van harte uitgenodigd om deel te nemen aan dit warmtebedrijf. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of een warmtenet in 't Zand wel interessant is. De heer Droog zegt dat dit het geval is. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of de heer Droog eigenaarschap erg belangrijk vindt. De heer Droog zegt dat er met mede-eigenaarschap ook zorg is voor een betrouwbare energievoorziening. Een coöperatie is een vereniging en daarmee is er zeggenschap over de tarieven.

6

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) concludeert dat het vooral gaat om borging van het eigenaarschap. De heer Droog beaamt dit. De heer Van de Pol (Partij voor de Dieren) denkt dat bij eigenaarschap van de bewoners ook een grote investering nodig is en hij vraagt of de heer Droog al ideeën heeft over het realiseren van zo'n grote investering. De heer Droog zegt dat niet alleen deze coöperatie moet investeren, maar dat dit geldt voor iedere buurt waar iets moet gebeuren. Het moet eigenlijk in stappen worden opgebouwd waarbij er draagvlak is en een coöperatie uiteindelijk met partners zelf het financiële plaatje moet rondkrijgen. De heer Van der Leest (CDA) zegt dat een coöperatie staat of valt met het aantal deelnemers en hij hoorde dat het moeilijk is. De heer Droog heeft niet gezegd dat het moeilijk is. Als iemand zijn huis op het warmtesysteem aansluit, wordt hij automatisch lid van de coöperatie. Het is niet zozeer een coöperatie van eigenaren, maar van bewoners en iemand die energie afneemt is dan mede-eigenaar van het warmtesysteem. De heer Van der Leest (CDA) begrijpt dat de kosten voor de baten gaan en hij vraagt hoe het een en ander gerealiseerd kan worden zodat of de bewoners er baat bij hebben.

De heer Droog geeft aan dat meer dan 60% van de woningen corporatiewoningen zijn en dat het idee is dat bijvoorbeeld twintig woningen al aangesloten worden om daarmee te laten zien dat het systeem werkt en het systeem op die manier te laten groeien. Mevrouw Volgers (PvdA) vraagt of duidelijk is welke rol en betrokkenheid van de bewoners wordt gevraagd en welke rollen in zo'n coöperatie bij anderen belegd moeten worden De heer Droog zou graag zien dat ook woningbouwcorporaties instappen. Zo'n corporatie kan niet zomaar de rol van energieleverancier op zich nemen, maar kan wel deelnemen in een coöperatie en daar ook in investeren. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt hoe de woningbouwcorporaties reageren en of ze gaan meedoen. De heer Droog antwoordt dat die er al vanaf het begin bij betrokken zijn. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt of de woningbouwcorporaties ook willen investeren. De heer Droog denkt dat dit het geval is. Bij de PAW-aanvraag is een businesscase opgesteld waarin staat wie wat gaat doen en wie eigenaar van wat is en ook de woningbouwcorporaties hebben zich daaraan gecommitteerd. Op dit moment loopt er een haalbaarheidsonderzoek over de techniek, de organisatie en de financiën. Ook de woningbouwverenigingen en Impuls, de experimentele tak van Enexis die de infrastructuur van het warmtenet opzet, hebben een intentieovereenkomst ondertekend.

Inspreker, de heer Cornet spreekt in namens de stuurgroep Duurzaam Hintham. Hintham is sinds 2019 een proefbuurt waar bewoners samen met de gemeente werken aan de verduurzaming van de wijk. Duurzaam Hintham is een initiatief van en door bewoners en richt zich op alternatieve energievoorziening voor de wijk waaraan iedereen moet kunnen meedoen. Er worden bijeenkomsten georganiseerd, publicaties gemaakt en samen met professionele partijen plannen voor de toekomst gemaakt. Een van de meest aansprekende acties is project 7

Next waarin experts van Energie073 met financiële steun van de gemeente onderzoek naar representatieve clusters van woningen in de wijk doen: hoe staan die erbij, hoe kunnen die worden verduurzaamd en wat kost dat. De eerste resultaten van dit onderzoek zijn inmiddels met bewoners besproken waardoor inzicht en reuring ontstaat, mensen elkaar opzoeken en samen aan de slag willen. Dat is precies wat Duurzaam Hintham wil en die heeft daarom toegezegd bewoners die hiermee aan de slag willen te ondersteunen bij de technische uitwerking, de financiering, de selectie van aannemers en installateurs en bij de uitvoering. Duurzaam Hintham wil project Next over de hele wijk uitrollen zodat van alle woningtypes bekend wordt wat eraan moet worden gedaan en wat dat kost. Duurzaam Hintham wil bewoners voorzien van bouwkundig advies per woning, zodat ze precies weten waar ze aan beginnen. Verder wil Duurzaam Hintham door Farent energiecoaches laten trainen die met de bewoners aan de praat gaan om hen te motiveren om hun woning te verduurzamen. Het is ook de bedoeling om een parttime coördinator aan te stellen en om een woning in Hintham te verwerven om die als modelwoning in te richten, die deels te verhuren en na verloop van tijd te verkopen.

Hij vraagt de gemeente drie jaar een budget van € 100.000 per jaar om deze aanpak uit te voeren, dat is omgerekend maar € 30 per woning per jaar, en een datum te prikken, bijvoorbeeld in 2032, waarop de gaskraan in Hintham dichtgaat. Ook moeten er afspraken met netwerkbeheerder Enexis over de verzwaring van het elektriciteitsnet worden gemaakt zodat kan worden begonnen. Duurzaam Hintham probeert deze aanpak al bijna een jaar voor het voetlicht bij de ambtenaar van het team Energie en de verantwoordelijke wethouders te brengen, maar het resultaat daarvan is tot nu allen dat er vage toezeggingen zijn gedaan waarbij er nieuwe en merkwaardige voorwaarden voor gemeentelijke ondersteuning zijn gesteld. Zo zouden de acties beperkt moeten blijven tot de buurt Hintham-Zuid, terwijl de scope van meet af aan heel Hintham is. Ambtenaren trekken de coördinatie naar zich toe en vinden dat zij organisaties zoals Farent moeten aansturen, maar Duurzaam Hintham kan dat al jaren heel goed zelf. Hij vindt dit soort voorwaarden onwerkbaar, de gemeente zou ideeën en acties van bewoners juist moeten verwelkomen om ze vervolgens ruimhartig te faciliteren. Hij vraagt de aanpak van de bewoners van Hintham te ondersteunen en in de aanloop naar een nieuwe transitievisie te letten op de rol en betekenis van actieve bewoners die hetzelfde willen als de gemeente.

Zij zijn betrokkenen, hebben energie en zijn geworteld in de gemeenschap van buurten en wijken. De heer Van der Leest (CDA) vraagt of Duurzaam Hintham een organisatie is. De heer Cornet geeft aan dat Duurzaam Hintham een stichting is. De heer Van der Leest (CDA) vraagt of de deelnemers geen lid zijn en geen contributie betalen. De heer Cornet zegt dat een stichting Vrienden van Hintham wordt opgericht. De heer Van der Leest (CDA) denkt dat € 100.000 per jaar niet genoeg is om 3000 huizen te bedienen. De heer Cornet zegt dat dit geld is bedoeld om de door hem genoemde projecten te bekostigen. De heer Van de Pol (Partij voor de Dieren) vraagt of Hintham niet op een warmtenet wordt aangesloten maar dat individuele warmteoplossingen per woning het meest rendabel zijn. De heer Cornet zegt dat uit het onderzoek naar een warmtenet met restwarmte van een datacentrum bleek dat dit niet rendabel is en dat daarom naar individuele vormen van warmtevoorziening wordt gekeken. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of Duurzaam Hintham de door haar gevonden oplossing aan de gemeente heeft voorgelegd en dat of dit niet helemaal goed loopt.

8

De heer Cornet denkt dat het niet werkt om mensen alleen te wijzen op een website van het ministerie. Hij merkt dat mensen helemaal niet weten wat er aan de orde is en dat sommige mensen niet eens weten dat het klimaat naar de kloten gaat. Deze aanpak voorziet in het hele traject van bewustwording tot actie ondernemen en dat kost nu eenmaal geld. Inspreker, de heer Van den Akker spreekt in namens de werkgroep Buurkracht 3.0 Nuland. In het laatste afgeronde project, 'Samen met Buurtkracht', zijn vijftig gezinnen geholpen met investeren in zonnepanelen. De volgende stap was Buurtkracht 3.0 en daarbij is aan de gemeente gevraagd om financiële steun om de volgende fase in te kunnen gaan waarin meer gebeurt dan isolatie en zonnepanelen. Buurtkracht heeft in maart 2022 met de wethouder gesproken om hem ervan te overtuigen verder te gaan. Buurtkracht 3.0 dacht zaken van eerdere pilots te kunnen overnemen, maar dat is nog niet echt mogelijk. In de Bouwstenen 2.0 ontbreken concrete aanknopingspunten voor Nuland. In Hintham zijn goede stappen gezet en het is erg belangrijk om de daar opgedane ervaringen mee te nemen. Er zijn ook lijntjes met Engelen waar goede initiatieven zijn en waar ook onderzoek wordt gedaan. Dat zijn allemaal signalen dat bewoners belangrijk zijn.

De gemeente 's-Hertogenbosch laat de initiatiefnemers en de burgers in Nuland in de kou staan en laat daarmee een grote kans liggen. Bovendien ontbreekt samenwerking tussen de verschillende buitenwijken. Op deze manier worden de doelen van de Transitievisie Warmte niet gehaald. Hij vraagt of de gemeente bereid is financiële steun te geven zodat er in Nuland een fatsoenlijk project kan worden opgestart en of die bereid is een regierol op te pakken zodat er in alle wijken aandacht wordt gegeven aan dit belangrijke onderwerp. De heer Huibers (Rosmalens Belang) vraagt of de heer Van den Akker weet hoeveel financiële steun er nodig is. De heer Van den Akker denkt aan ongeveer € 50.000 om te kunnen opstarten. De heer Huibers (Rosmalens Belang) vraagt hoe de heer van den Akker de regierol van de gemeente ziet. De heer Van den Akker weet dat er bij de pilots wel overleg was en dat de gemeente daar wel een regierol pakte. Hij kan zich voorstellen dat een bijeenkomst van 107 vertegenwoordigers van wijken of buurten niet praktisch is, maar hij kan zich ook voorstellen dat er op wijk- of dorpsniveau wil een platform komt waar de ontwikkelingen, de stand van zaken en de knelpunten worden gedeeld. Daar ziet hij een regierol voor de gemeente.

De heer Van der Leest (CDA) vraagt of het de bedoeling is dat er een programmamanager van de gemeente wordt ingezet en dat de buurten de afzonderlijke projecten leiden. De heer Van den Akker denkt dat iemand die de communicatie binnen zo'n platform kan organiseren deze rol kan oppakken. De heer Van der Leest (CDA) vraagt wat de rol van de gemeente dan is. De heer Van den Akker vindt dat de gemeente de wijken en dorpen bij elkaar kan brengen om te spreken over hoe het ervoor staat. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) vraagt waarom de heer Van den Akker niet wijzer van de pilots is geworden. De heer Van den Akker geeft aan dat uit gesprekken met mensen uit Hintham veel duidelijk is geworden, maar dat dit niet de weg voor heel Den Bosch is. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) vraagt of de informatie overdraagbaar is van de ene op de andere wijk. 9

De heer Van den Akker zegt dat het nog niet zover is. De heer El Amraoui (D66) vraagt of de heer Van den Akker de regierol ziet als het faciliteren van informatieoverdracht tussen de wijken. De heer Van den Akker hoorde over lichte regie en hij vindt dat die in de hele gemeente op dezelfde manier moet worden gevoerd.

10