2022-06-27 Commissie Bedrijvigheid concept

Commissie BEDRIJVIGHEID Concept

Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

27 juni 2022 Raadzaal

A.P.R.G.M. van Rosmalen mr. drs. R. van der Meer B. El Amraoui, H.B. Bos, E.R.F. Esser, L.A.J. van Griensven, mw. N.I. Hamerslag, drs. J.M.C. van der Heijden, W.B.G. Hoeben, mw. N.M.C. Huijbrechts, ing. J.N. Kieft, mw. M.J. Klerks, J. Kouwenberg, mw. drs. E.W.M. van Opdorp, mw. W.A.M.H. Parijs, REV H.W. Pennings, M.C.J.M. Ploegmakers, ing. H.G. van de Pol, A.C. van Silfhout, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, mw. C.K.J. Visscher, mw. A.R. Volgers-van Wijk, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg R.J.J. Geers

Afwezig:

drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, mw. W. de Groot MSc, mw. A. Hernández, H.J.M. Mees

Verslaglegging:

DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet de aanwezigen en kijkers thuis welkom. Mevrouw Hernández is verhinderd. Mevrouw Welten vervangt haar fractiegenoten.

2.

Vaststellen van de agenda De voorzitter vraagt of de agenda kan worden vastgesteld. De heer Verbruggen (D66) heeft geconstateerd dat meerdere commissieleden moeite hebben met de late levering van de discussienotitie. Spreker stelt daarom voor om de behandeling hiervan door te schuiven naar de volgende commissievergadering. De voorzitter wijst erop dat door de raad is afgesproken dat zaken die bij I&O geagendeerd worden door bewoners vervolgens geagendeerd kunnen worden voor de eerstvolgende commissievergadering. De commissie bepaalt echter zelf of de notitie vanavond al dan niet wordt besproken. Spreker vraagt of er commissieleden zijn die bezwaar hebben om vanavond de discussienotitie te bespreken. De voorzitter concludeert dat de meerderheid de discussienotitie vanavond wil bespreken. De agenda wordt hiermee vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van 23 mei 2022 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Moties en bestuurlijke toezeggingen De voorzitter geeft aan dat het college voorstelt om de moties 'Extra tussentijdse rapportage' en 'Stop verval en red fort Crèvecoeur' als afgedaan te beschouwen. De heer Ploegmakers (CDA) gaat ervan uit dat wanneer de motie 'Stop verval en red fort Crèvecoeur' wordt afgevoerd, deze motie wel wordt uitgevoerd op de manier zoals is besproken. De voorzitter bevestigt dat de commissie hiervan kan uitgaan. Raadsvoorstellen

5.

Verbouwing Grenco-hallen

1

De voorzitter geeft een korte toelichting op het onderwerp. In september 2020 heeft de raad ingestemd met de hoofdlijnen voor de ontwikkeling van het Grenco-terrein. Ter invulling van het besluit stelt het college voor om een rendabel krediet van € 5,4 miljoen ter beschikking te stellen voor de verbouwing van een deel van de Grenco-hallen. De voorzitter meldt de spreektijden. Mevrouw Visscher (SP) geeft aan dat de SP van mening is dat een rendabel krediet van de gemeente ook altijd een maatschappelijk doel moet dienen. Dit staat in het voorstel beschreven. De SP maakt zich zorgen over de servicekosten van de BIM. Met een vergelijkbare verbouwing elders bleken de servicekosten enorm toegenomen. De fractie zou dit graag willen voorkomen bij de Grenco-hallen, zodat de beoogde samenwerking tussen partijen kan plaatsvinden. De heer Ploegmakers (CDA) geeft aan dat het CDA het voorstel inzake het Innovatie Kwartier positief heeft beoordeeld. De fractie zal dan ook instemmen met voorliggend voorstel. Het CDA heeft toentertijd een motie willen indienen om de verbinding tussen het onderwijs, het bedrijfsleven en de inwoners samen te brengen. Het CDA heeft het idee dat dit verzoek is en wordt gehonoreerd en heeft er alle vertrouwen in dat dit in de toekomst gaat gebeuren. In het raadsvoorstel wordt voorgesteld om nu in te stemmen, waarna het direct na de besluitvorming wordt uitgevoerd.

Het CDA vraagt of dit heeft te maken met de huidige marktomstandigheden waarbij men blij moet zijn dat een aannemer direct wil en kan starten. De heer El Amraoui (D66) meldt dat D66 uitermate tevreden is met de nieuwe investeringen in het Innovatie Kwartier. D66 gelooft in 's-Hertogenbosch als datastad. Het is de economische motor voor de toekomst en de plek waar veel Bosschenaren aan hun bestaan kunnen bouwen. D66 leest in de stukken dat Grasso nagenoeg geheel verhuurd is. De fractie vraagt wat voor ondernemingen hier huren en hoe deze ondernemingen zich verhouden tot de strategie die is bepaald voor het Innovatie Kwartier waarin makers en databedrijven bij elkaar komen. D66 is positief over het voorstel en zal hiermee instemmen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat een rendabel krediet op zich goed klinkt. Het idee is dat bij het Innovatie Kwartier ook een Ambacht Centrum wordt gevestigd. De fractie van de Bossche Groenen vindt dit op zich een goed idee, echter begint nu wat wrijving te ontstaan. De werkplaatsen van een Ambacht Centrum hebben over het algemeen minder faciliteiten en zitten lager in de meterprijs. De inspreker bij I&O sprak ook zijn zorgen over uit over een toenemende meterprijs. De fractie zou graag zien dat de meterprijs voor de werkplaatsen lager blijft. Wellicht is het beter om voor het Ambacht Centrum een andere ruimte te zoeken.

De meterprijs voor een hypermodern en duurzaam kantoorpand zou hoger moeten zijn dan de meterprijs voor werkplaatsen. De Bossche Groenen is benieuwd hoe het college hiernaar kijkt. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) ziet dat de wethouder graag wil aanpakken. VOOR Den Bosch vindt het een mooi initiatief om het gebied te ontwikkelen als Innovatie Kwartier. De fractie vindt het goed om te zien dat ondernemers in de ICT een gezamenlijke plek krijgen. Op die manier wordt kennis optimaal benut en gedeeld. Daarnaast levert het initiatief werkgelegenheid op. VOOR Den Bosch plaatst echter ook enkele kanttekeningen. Omroep Brabant meldde dat er veel moet gebeuren aan het pand, onder andere is gewezen op het lekkende dak. VOOR Den Bosch vraagt wat het college voornemens is te doen wanneer de beoogde realisatie niet mogelijk is met het beoogde bedrag. De fractie wil voorts weten wat het plan toevoegt voor de gemeenschap. De heer Van de Pol (PvdD) wijst op de beantwoording van de technische vragen die vlak voor de vergadering is binnengekomen. De huidige energieprestatie van de hallen is erg slecht met energielabel G. De hallen worden verwarmd middels heaters en de isolatiewaarden zijn erg laag. Dit zorgt voor hoge energiekosten voor de huurders.

Onder het kopje 'duurzaamheid' in het voorstel wordt gemeld dat bouwmaterialen worden hergebruikt en dat zonnepanelen worden toegepast. De fractie is hier erg over te spreken. Ook blijkt dat er wordt nageïsoleerd, onder andere via het dak en de gevels. Wel is nog onduidelijk of deze maatregelen in lijn liggen met de ambitie om in 2045 klimaatneutraal te zijn. Daarnaast wordt gesproken over een exploitatieperiode van 25 jaar. Er wordt echter geen rekening gehouden met verdere verduurzaming binnen de meerjarige onderhoudsplanning, terwijl dit wel zou moeten als 's-Hertogenbosch de ambitie heeft om in 2045 klimaatneutraal te zijn.

2

Tijdens Informeren & Ontmoeten gaf de inspreker aan dat hij zich zorgen maakt over de prijsstijging van de huur. Met verdere verduurzamingsmaatregelen zouden de extra kosten eventueel gecompenseerd kunnen worden door verlaging van energielasten. Mevrouw Welten (VVD) merkt op dat de inspreker heeft aangegeven dat de compensatie van een hogere huurprijs door lagere energielasten geen betrekking heeft op het Ambacht Centrum. Voorts vraagt de VVD welk energielabel de PvdD nastreeft. De heer Van de Pol (PvdD) wijst op de verplichting voor kantoorgebouwen om minimaal energielabel C te hebben. Een gedeelde van het gebouw heeft een kantoorfunctie. De huidige maatregelen – zonnepanelen en duurzame bouwmaterialen – hebben geen invloed op de energiekosten. Om die reden verzoekt de PvdD om te kijken naar verdere verduurzamingsmogelijkheden. Er blijkt extra geïsoleerd te worden wat mogelijk ook invloed heeft op de energiekosten. Als de gemeente 's-Hertogenbosch klimaatneutraal wil worden, dan zal het pand in 2045 in elk geval volledig gasloos moeten zijn. Verder kan worden gekeken naar het energiegebruik volgens de definities van de Dutch Green Building Council. Mevrouw Welten (VVD) geeft aan dat de VVD trots is op het Innovatie Kwartier. De fractie is dan ook positief over de verdere ontwikkelingsplannen.

Ook de VVD heeft een aantal technische vragen gesteld maar heeft – in tegenstelling tot de PvdD – nog geen reactie ontvangen. In het stuk wordt aangegeven dat er sprake is van een haalbare exploitatie, gebaseerd op de huurprijzen die gevraagd kunnen worden en de voorziene ontwikkeling daarvan. Echter, er is momenteel ook sprake van inflatie. De kans bestaat dat de huurprijzen gaan stijgen. De VVD vraagt het college of er ruimte is voor tegenvallers. Een onderdeel van het plan betreft startende en groeiende innovatieve ondernemers die nog geen winst maken vanwege het feit dat ze pas zijn begonnen. De VVD zou graag zien dat er mogelijkheden bestaan om deze ondernemers schappelijke tarieven te bieden. De fractie vraagt het college of deze mogelijkheid bestaat en hoe de rol is van de BIM in relatie tot de gemeente. De VVD vraagt voorts of er mogelijkheden bestaan voor betaalbare prijzen voor het Ambacht Centrum. De SPARK-campus houdt zich bezig met innovatieve bouwmogelijkheden. De VVD vraagt op welke wijze deze bouwinnovaties worden toegepast zodat ze worden ingezet om te streven naar een beter energielabel. Tot slot, vraagt de fractie welk energielabel wordt beoogd. Mevrouw Volgers (PvdA) geeft aan dat de PvdA verheugd is om te zien dat plannen voor de verbouwing van het voormalige Grenco-terrein een vaste vorm hebben gekregen.

De fractie wordt enthousiast van de tekeningen en de nieuwe mogelijkheden die er zullen komen voor de ambachtslieden en vakmensen die het gebouw al lange tijd geleden hebben betrokken. Dit hoort de fractie ook terug van de ambachtslieden uit het Boschveld Ambacht Centrum (BAC). Zij geven aan, uit te zien naar de vernieuwde werkruimten die meer kansen en mogelijkheden bieden tot contact met de omgeving. De PvdA is van mening dat het Innovatie Kwartier dat haar intrede gaat doen in het gebied bij Boschveld, is gebaat met innovatieve initiatieven. Dit trekt ondernemers en anderen naar 's-Hertogenbosch. De combinatie van oude ambachten is voor de PvdA altijd van wezenlijk belang geweest. Naar de mening van de PvdA kunnen de ambachten 1.0, 2.0 en 3.0 elkaar gaan versterken in het gebied en is het ook noodzaak dit voor de toekomst zo te behouden. De PvdA is erg blij met het voorliggende voorstel en vindt het fijn dat het raadsvoorstel nog voor het zomerreces is voorgelegd aan de raad. Het naastgelegen Grasso-complex is bijna klaar. De fractie is blij dat nu ook gestart kan worden met het Grenco-complex. De fractie spreekt drie zorgpunten uit. 1. Er blijft een aantal onduidelijkheden bestaan. Het is voor de ondernemers en hun bedrijfsvoering belangrijk om duidelijkheid te krijgen over de hoogte van huur- en servicekosten. De PvdA vraagt wanneer deze onzekerheden worden weggenomen. 2.

Er wordt gesproken over toekomstige duurzaamheidsmaatregelen zodra het complex wordt uitgebreid. De fractie vraagt of duidelijk is hoe de inkomsten daarvan ten goede zullen komen aan de verschillende gebruikers. 3. De wellicht op handen zijnde prijsstijging vanwege de verbouwing zal voor sommige ondernemers mogelijk betekenen dat ze moeten stoppen of een ander onderkomen moeten vinden. De PvdA vraagt of duidelijk is hoe in dat geval zal worden omgegaan met beoogde nieuwe ondernemers en aan welke voorwaarden zij moeten voldoen om een plek te krijgen binnen het

3

Boschveld Ambacht Centrum. Ook is de vraag hoe wordt vastgehouden aan het ambachtskarakter van het Boschveld Ambacht Centrum. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) spreekt enthousiasme uit over het voorstel. De aanbesteding is reeds doorlopen alvorens het krediet is verstrekt. Hiermee zou het beeld kunnen ontstaan dat men enkel nog 'hoeft te tekenen bij het kruisje'. Rosmalens Belang vraagt hoe het college hiertegenaan kijkt. Tijdens Informeren & Ontmoeten werd duidelijk dat de BIM aan de huidige huurders van de Gruyterfabriek een flinke naheffing heeft opgelegd van de servicekosten. De fractie hoort graag van het college hoe dit soort lastminuteverhogingen in de toekomst voorkomen kunnen worden. Er wordt uitgegaan van een rendabele investering van 25 jaar door marktconforme huurprijzen te hanteren. Tegelijkertijd wordt onder andere gericht op huurders van de ambachtsberoepen, een groep die niet bekend staat als erg vermogend. Deze zorg werd ook duidelijk tijdens de laatste I&O. Rosmalens Belang vraagt hoe men ervoor zorgt dat deze huurders ook bij een tegenvallend perspectief toch kunnen blijven huren in het complex. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) zegt dat de fractie het goed vindt te zien dat de volgende fase in de renovatie wordt gezet en dat gestart kan worden met concrete plannen.

De renovatie zal de kwaliteit van de behuizing van de ambachtsbedrijven verbeteren en het Innovatie Kwartier aanvullende bedrijfsruimte bieden. Ten aanzien van de renovatieplannen heeft GroenLinks enkele vragen. 1. De toekomst van de ambachtsbedrijven. Op basis van de financiële overzichten lijkt er duidelijkheid te zijn over het aantal huurders, de huurtarieven en de huurtermijnen. Er blijkt echter toch nog wat onzekerheid bij de ambachtsbedrijven. De eerste vraag is hoe de ambachtsbedrijven binnen de visie en de toekomst van de Grenco-hallen vallen. De vraag is welke keuzes in de toekomst worden gemaakt wanneer de keuze gemaakt moet worden tussen ICT en databedrijven en ambachtsbedrijven. Meer inzicht hierin zou kunnen helpen. 2. Een tweede vraag is wanneer de ambachtsbedrijven inzicht krijgen in de huurtermijn en huurtarieven en in hoeverre er rekening wordt gehouden met de draagkracht van de bestaande huurders. 3. Duurzaamheid van het gebouw en duurzaamheid van de investering, de vraag is of het een investering betreft waar men langdurig profijt van zal hebben. GroenLinks vraagt zich af welk deel van het budget is gereserveerd voor duurzaamheid. Voorts vraagt de fractie welke uitgangspunten worden meegenomen in het voorstel dat relateert aan het energielabel. Vervolgens vraagt GroenLinks of het haalbaar is dat het gebouw volledig klimaatneutraal wordt.

Tot slot, vraagt de fractie in hoeverre de investering zich ook richt op toekomstige wijzigingen in het gebouw, zoals een andere indeling of andere huurders. De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) meldt dat de fractie kan instemmen met het voorliggende voorstel. De fractie heeft een aantal technische vragen gesteld maar heeft de beantwoording pas vlak voor de vergadering ontvangen. De fractie zal de beantwoording op zijn merites beoordelen en vervolgens in de raad een definitief oordeel geven. De heer Esser (PVV) is metaalarbeider en heeft op zes industrieterreinen gewerkt in grote en kleine bedrijven. Hij stelt dat de temperatuur niet belangrijk is voor personen die werken in een hal. Spreker merkt op dat het gaat om het ambacht waarmee men bezig is. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) vindt een termijn van 25 jaar vrij lang met name voor kantoren. De meeste kantoren zullen eerder gerenoveerd moeten worden. Voor de bedrijfshallen zal het geen probleem zijn. De fractie meent dat er te laag is begroot voor het technisch beheer en het meerjarig onderhoudsplan. De post van commercieel beheer is naar de mening van de fractie wél ruim voldoende. Gewoon ge-DREVEN vraagt hoe voorkomen kan worden dat de huur – bijvoorbeeld na twee jaar – wordt verhoogd. Verder moet op tijd worden aangegeven wat de energie gaat kosten.

De fractie acht het van belang dat wordt vastgelegd hoe de huur en servicekosten worden berekend. Kantoren hebben altijd meer energielasten dan de hallen. Een duidelijke verdeling hierin is belangrijk, aldus gewoon ge-DREVEN. Wethouder Geers dankt voor de uitgebreide behandeling door de commissie. De technische vragen zijn niet goed doorgekomen vanwege een omissie aan de kant van het college. Inmiddels zijn

4

de antwoorden er wel. Mochten fracties aanvullende vragen hebben, dan is het college tussentijds beschikbaar om deze te beantwoorden. Spreker is hedenochtend bij de Grenco-hallen geweest voor de opening van de Data Week NL. Veel maatschappelijk betrokken partijen waren aanwezig. Ook hier bleek dat 's-Hertogenbosch als datastad lééft en dat geldt ook voor het Innovatie Kwartier. Het dak van de Grenco-hallen is lek. Het is daarom geen overbodige luxe om te investeren in de hallen. Aan de ene kant is het een oud bedrijfspand dat qua staat, qua duurzaamheid en onderhoudsniveau niet meer past in de huidige tijd. De eerste fase van het Innovatie Kwartier is het Grasso-pand dat al voor de oplevering nagenoeg volledig is verhuurd. De markt heeft veel behoefte aan bedrijfsruimte voor databedrijven, juist ook voor het creëren van een community en een gevoel met elkaar. De opzet van de Grenco-hallen toont veel openheid, dit dient het creëren van doorlooptijd naar de wijk, richting het spoor, en creëert een verbinding tussen de verschillende ambachten. De raad heeft uitgesproken dat het Boschveld Ambacht Centrum op dezelfde locatie gevestigd moet blijven. Langs deze raadsuitspraak heeft het college gehandeld. Vandaar dat een visie is ontwikkeld waarbij de ambachten 1.0, 2.0 en 3.0 bij elkaar worden gebracht.

Van werken met de handen, naar werken met bouwmaterialen en werken met de digitale infrastructuur. Hiertussen kan een verbinding worden gelegd. De oude fabriekshal kent beperkingen, die wordt grotendeels omgevormd naar kantoren. De hoop is dat met de huidige maatregelen binnen het budget wordt voldaan aan energielabel C. Het betreft een integrale ontwikkeling, waardoor niet precies is te zeggen welk deel van het budget voor welk onderdeel is bestemd. Tegelijkertijd wordt continu gekeken of er nog meer duurzaamheidsmaatregelen genomen kunnen worden. Dit geldt voor de hele wijk. Om het financieel kloppend te ontwikkelen, moet het krediet binnen 25 jaar rendabel zijn. Er moet wel een maatschappelijke behoefte zijn. De afschrijvingstermijn van 25 jaar komt voort uit het BBV. De intentie is dat veel bedrijven op deze locatie terecht kunnen komen, óók de ambachtsbedrijven. 's-Hertogenbosch is niet enkel bezig met 'de grote jongens die geld willen verdienen' maar juist met bedrijven die een maatschappelijk vraagstuk willen oplossen, die op een bijzondere manier mensen naar de arbeidsmarkt begeleiden of die met elkaar bezig zijn om oplossingen voor crowdcontrol te bedenken. Op die manier voegt de bedrijvigheid in de Grenco-hallen echt iets toe aan de maatschappelijke opgave waar de overheid en het bedrijfsleven samen voor staan.

De VVD vroeg aandacht voor een lagere huur voor startende bedrijven. Het eigene van databedrijven is dat ze in principe kunnen beginnen op de eigen zolderkamer omdat zij in feite alleen een computer nodig hebben, in tegenstelling tot een productiebedrijf dat van meet af aan veel ruimte nodig heeft. In de Grasso, maar ook in de Gruyterfabriek en de Jamfabriek wordt al ingezet op de mogelijkheid om te verschuiven in ruimtegebruik. Een bedrijf kan klein beginnen en doorgroeien naar een grotere oppervlakte. De heer El Amraoui (D66) merkt – als dataprofessional – op dat het niet is aan te raden om een databedrijf te starten op een zolderkamer. D66 vraagt of de strategie is dat bedrijven uitgroeien van een start-up vanuit JADS naar een scale-up op het Grasso- en Grenco-terrein. Wethouder Geers zegt dat dit één route is die bedrijven kunnen nemen. Grasso en Grenco zijn echter niet enkel bestemd voor bedrijven die voortkomen uit JADS. De BIM is de verhuurder van de ruimten en moet de marktprijzen volgen. De Wet markt en overheid bepaalt dat de gemeente niet zomaar lagere huurprijzen aan kan bieden aan bepaalde ondernemers. De BIM biedt wel de mogelijkheid van jaarcontracten voor start-ups. Zij bieden daarnaast veel ondersteuning in community building en het betrekken van partners om door te kunnen te groeien.

Mevrouw Visscher (SP) merkt op dat de kredietstelling een duidelijk maatschappelijk doel heeft. De SP vraagt of het mogelijk is om met de BIM in gesprek te gaan over hoe om te gaan met de personen die in de problemen denken te komen bij stijgende prijzen. Het is belangrijk dat alle partijen terechtkunnen in het gebouw. Wethouder Geers zegt dat de start-ups op het gebied van food, creatieve dienstverlening en data in andere bedrijfsverzamelgebouwen prima de weg weten te vinden binnen de gebouwen die de BIM exploiteert. Het college voorziet geen drempels voor start-ups binnen de Grenco-hallen, ook omdat er allerlei maatwerk wordt toegepast.

5

In 2019 is gecommuniceerd dat de plannen iets betekenen voor de huurprijs. Op basis van een benchmark is een acceptabele prijs overeengekomen, die ook meermaals met het Boschveld Ambacht Centrum is besproken. Het BAC en de data-ondernemers zijn in het gehele voortraject betrokken geweest en de plannen hebben ook bij hen tot instemming geleid. Spreker begrijpt dat mensen zich zorgen maken maar dat betekent niet dat de gemeente veel mogelijkheden heeft om hierin te sturen. De servicekosten moeten nu eenmaal kostendekkend zijn. In de Gruyterfabriek is bijvoorbeeld goed te zien dat de verhuurder zijn maatschappelijke rol goed oppakt en mogelijkheden geeft tot spreiding van betaling en betalingsregelingen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) merkt op dat de inspreker in I&O niet weet waar hij aan toe is. Er is een verschil tussen ervoor zorgen dat het dak niet meer lekt versus alles verduurzamen en luxe aankleden. Dit laatste kan acceptabel zijn voor een databedrijf, maar wellicht niet voor ambachtslieden. Wethouder Geers zegt dat het college wellicht meer ambitie heeft op duurzaamheid dan De Bossche Groenen. Het verschil tussen ambachtsbedrijven en databedrijven is iets anders dan terugschalen in de duurzaamheidsambities. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat De Bossche Groenen niets liever wil dan verduurzamen.

Echter, het is voor de Bossche ambachtslieden niet fraai dat zij even hoge prijzen betalen terwijl de werkplaatsen de verduurzaming en luxe aankleding niet nodig hebben. Mevrouw Welten (VVD) merkt op dat de ambachtsbedrijven zijn betrokken in het overleg. Spreker vraagt of het niet wat voorbarig is om te stellen dat de ambachtsbedrijven niet zouden kunnen blijven. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) geeft aan dat de meterprijzen gigantisch kunnen gaan stijgen voor ambachtsbedrijven omdat het hele gebouw andere faciliteiten krijgt die zij niet nodig hebben. Er zit een prijskaartje aan het behouden van de ambachtslieden. Wethouder Geers zegt dat het Boschveld Ambacht Centrum onderdeel uitmaakt van de visie op de Grenco-hallen. Hier hangt inderdaad een prijskaartje aan. In 2019 is gecommuniceerd dat men € 55 per vierkante meter gaat betalen. In de markt gaat het eerder richting € 80 per vierkante meter. Omdat er ook kantoren worden gevestigd in het pand, wordt gewerkt naar energielabel C. Ook dat heeft een prijskaartje en het college accepteert dit. Hierover is vanaf het begin contact geweest met het BAC en zij kunnen hiermee instemmen, zoals ook is gebleken in het voortraject. Mevrouw Visscher (SP) zegt dat het voor de ambachtsbedrijven wel financieel mogelijk moet zijn dat ze kunnen blijven op het Grenco-terrein. Daar maakt de SP zich zorgen over.

Wethouder Geers herhaalt dat het college de oproep vanuit de raad heeft vertaald in een visie op de Grenco-hallen. Dat betekent dat wanneer de ambachtsbedrijven daar worden gevestigd, de prijs iets zal stijgen. In ruil daarvoor krijgen ze wel betere faciliteiten. Er is geen sprake van een grote fabriekshal, maar ambachtslieden die bezig zijn om hun beroep uit te oefenen en een cross-over kunnen maken met SPARK en de databedrijven. Daarbovenop komt een duurzaamheidsopgave, maar daardoor krijgen de ambachten een plek waar ze meer uit kunnen halen dan wat ze nu kunnen. Het zijn nu allemaal dichte deuren en dichte wanden, waar het klimaat in zowel de winter als de zomer niet goed is. Dit zal zich vertalen in de huurprijzen en servicekosten. De servicekosten moeten nu eenmaal kostendekkend zijn. De BIM als verhuurder geeft inzicht in hoe de servicekosten zijn opgebouwd en toont indien nodig flexibiliteit om daarmee om te gaan. Spreker begrijpt dat de ambachtslieden nog niet weten wat ze in januari 2023 gaan betalen. De verbouwing moet plaatsvinden en vervolgens worden de huurprijzen op basis van de indexatie plus de servicekosten berekend. Op dit moment kan spreker hier niet meer duidelijkheid over geven. Hij herhaalt dat het BAC tijdens het hele traject is betrokken. Ze weten hoe de rekensom eruitziet.

De visie is om de ambachtslieden een wezenlijke plek te geven in het Grenco-pand omdat ze bijdragen aan het verhaal dat bij de Grenco-hallen hoort. De heer Esser (PVV) geeft aan dat hij al 22 jaar werkt in zowel grote als kleine fabriekshallen. Temperatuur en klimaatneutraliteit is voor ambachtslieden niet belangrijk.

6

Wethouder Geers geeft aan dat het pand niet klimaatneutraal zal zijn omdat dit niet mogelijk is met de beoogde investering. Het hele pand wordt aangepakt omdat voor de kantoren voldaan moet worden aan energielabel C. Voorts wordt momenteel met heaters gewerkt om het in de winter behaaglijk te maken. In de zomer is er op dit moment geen koeling. Hiervoor worden maatregelen genomen zoals die in overleg met het BAC en andere ondernemers zijn genomen. Het zijn turbulente tijden in de bouwmarkt, krapte van grondstoffen, wisselende prijzen voor grondstoffen en beperkte beschikbaarheid van personeel. De plannen vinden alleen doorgang wanneer de raad akkoord gaat met het krediet. Spreker hoopt dat de raad instemt met het krediet omdat de gemeente in dat geval vooraan staat bij de bouwbedrijven. Als de raad niet instemt met het krediet, dan begint de uitvraag opnieuw en zal de gemeente achteraan sluiten bij de bouwbedrijven. Met voorliggend krediet kan direct na de bouwvak aan de slag worden gegaan en kan het gebouw begin 2023 worden opgeleverd zodat ruimte kan worden gegeven aan de broodnodige bedrijvigheid. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) merkt op dat een energielabel C niet interessant is voor de ambachtslieden. Het heeft bovendien consequenties voor de huurprijs. De Bossche Groenen is voornemens hiertoe een motie in te dienen.

De heer Ploegmakers (CDA) merkt op dat op grond van de plannen een aanbesteding is gedaan. Spreker vraagt of De Bossche Groenen het hele ontwerp op de lange baan wil schuiven. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) wil het plan uitvoeren zoals beoogd, € 5,4 miljoen investeren in de Grenco-hallen. Echter hebben de ambachtslieden weinig voordeel aan de investeringen. Zij maken zich zorgen over de huurprijs. De Bossche Groenen kiest er liever voor dat het krediet niet volledig rendabel is, maar dat de ambachtsbedrijven wel zekerheid hebben dat ze kunnen blijven. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt of De Bossche Groenen ervoor pleit dat het krediet niet rendabel is. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) antwoordt bevestigend. Het gaat om investeren in de toekomst. De heer Van de Pol (PvdD) vindt dat er een valse tegenstelling wordt gecreëerd tussen verduurzaming en verhoging van kosten. In de verbouwing zitten ook een aantal esthetische verbeteringen waar ook kosten voor gemaakt worden. Het gebruik van heaters is een dure manier van verwarmen. Verduurzaming kan juist tot kostenbesparing leiden. Mevrouw Welten (VVD) vraagt wat precies de wens van De Bossche Groenen is. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zou graag zien dat de ambachtslieden minder huur hoeven te betalen. De consequentie is dat het krediet niet rendabel is.

Mevrouw Volgers (PvdA) vraagt of het klopt dat er nog geen duidelijkheid kan worden gegeven over de huurprijzen. Voorts heeft de PvdA geen antwoord gekregen op de vraag over de criteria waaraan men moet voldoen om het karakter van het Boschveld Ambacht Centrum te behouden. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) begrijpt dat een marktconforme huurprijs betaald moet worden zodat het krediet rendabel blijft. Rosmalens Belang vraagt of er mogelijkheden zijn voor ambachtslieden die de huurprijs niet kunnen betalen. De gemeente zou bijvoorbeeld een voortrekkersrol kunnen aannemen om bedrijven aan elkaar te koppelen, zodat zij elkaar kunnen helpen. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) hoort van de wethouder dat de servicekosten een belangrijk element zijn in de uiteindelijke zorg bij de ambachtsbedrijven en dat hier nog erg veel onduidelijkheid over bestaat. GroenLinks vraagt of het college de servicekosten nader kan toelichten. Voorts vraagt de fractie in hoeverre de ambachtsbedrijven inspraak hebben in de keuzes die worden gemaakt op het gebied van servicekosten. Wethouder Geers zegt dat het Innovatie Kwartier draait om de verbinding tussen de ondernemers, inwoners en het onderwijs, waardoor men van elkaar kan leren en ambachten worden verbonden

7

met bedrijvigheid. De samenwerking, het elkaar opzoeken is de nadrukkelijke filosofie van de community binnen het Innovatie Kwartier. De bedoeling is dat het gebied wordt ingericht zodanig dat het is gericht op elkaar ontmoeten en samen creëren. Of dit zal leiden tot het elkaar helpen met betrekking tot de huurprijzen kan spreker op voorhand niet voorspellen. Vanuit de visie is het belangrijk dat de ambachtsbedrijven gevestigd blijven in de Grenco-hallen. Omdat het gaat om verhuur is de gemeente gebonden aan een aantal uitgangspunten. De gemeente kan niet concurreren met commerciële verhuurders. Dat maakt dat er een bepaald tarief tegenover staat en dat ook de servicekosten daar onderdeel van zijn. Meer informatie over hoe de servicekosten in elkaar steken, wil spreker technisch laten afdoen. Dit geldt ook voor de vraag van de PvdA over de criteria voor afwegingen over de ambachten. Het voorstel van De Bossche Groenen klinkt sympathiek maar het afwegingskader in hoeverre iemand er 'iets aan heeft' kan lastig gehanteerd worden. Een inwoner die huurt in een appartementencomplex en niet zoveel heeft met verduurzaming moet ook gewoon de huur en bijbehorende servicekosten betalen waar bijvoorbeeld zonnepanelen of een warmtepomp deel van uitmaken.

Bovendien wíl het college ook geen onderscheid maken in huurprijzen omdat het gaat om een integrale ontwikkeling waarbij een normaal tarief voor ambachtslieden wordt aangeboden, blijkens uit een benchmark met andere verhuurders van vastgoed voor ambachtslieden. Mevrouw Visscher (SP) vindt dat het een lippendienst blijft als het college blijft zeggen dat de ambachtsbedrijven moeten blijven terwijl ze tegelijkertijd niet bereid is om te kijken naar de financiële haalbaarheid daarvan. Wethouder Geers geeft aan dat de huidige gebruikers, de BIM en de gemeente een gezamenlijke projectgroep hebben gevormd en aan de voorkant hebben kunnen meedenken over het concept. Daarbij is hen ook inzichtelijk gemaakt, wat dit betekent op grote lijnen. In grote lijnen omdat de servicekosten worden bepaald op basis van een nacalculatie. De ambachtslieden hebben aangegeven hiermee verder te kunnen omdat het ook voor hen een nieuwe toekomst betekent. Spreker begrijpt dat het onzekere tijden zijn voor de inspreker en hoopt de onzekerheid zo snel mogelijk te kunnen wegnemen. De manier om dit het snelst weg te nemen, is akkoord te gaan met het krediet, zodat de aannemer aan de slag kan en de nieuwe prijzen zo snel mogelijk gehanteerd kunnen worden. De voorzitter vraagt wat de fracties voornemens zijn te doen richting de raadsbehandeling. Mevrouw Visscher (SP) neemt de inbreng mee terug naar de fractie.

De SP wacht de motie van De Bossche Groenen af. De heer El Amraoui (D66) zal positief instemmen. De heer Kouwenberg (Bosch Belang) zal positief instemmen. Mevrouw Welten (VVD) heeft in principe een positieve grondhouding maar moet de beantwoording van technische vragen nog bekijken. Mevrouw Parijs (Bosch Belang) zal positief instemmen. De heer Van de Pol (PvdD) is niet voornemens een voorstel in te dienen. Mevrouw Klerks (Volt) neemt de inbreng mee terug naar de fractie. De heer Ploegmakers (CDA) zegt niet met een motie te komen. Het CDA zal positief instemmen. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt wellicht een motie te zullen indienen met betrekking tot de selectie van bedrijven. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) neemt het punt mee terug naar de fractie. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) neemt de inbreng mee terug naar de fractie. De heer Esser (PVV) neemt de inbreng mee terug naar de fractie.

8

De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt in principe akkoord te zullen gaan met het raadsvoorstel. Mevrouw Volgers (PvdA) neemt het mee terug naar de fractie. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt met een motie te zullen komen met betrekking tot SMART-criteria. De voorzitter concludeert dat er een motie zal volgen bij de raadsbehandeling. Overige onderwerpen ter bespreking 6.

Discussienotitie Verduurzaming huurwoning energielabel G – De Bossche Groenen De voorzitter geeft een korte toelichting op het onderwerp. De discussienotitie staat geagendeerd ten gevolge van een inspraakreactie tijdens Informeren & Ontmoeten d.d. 20 juni 2022. De voorzitter geeft het woord aan de indiener van de discussienotitie, De Bossche Groenen. Mevrouw Van Opdorp (De Bossche Groenen) geeft aan dat tijdens de Informeren & Ontmoeten van 20 juni 2022 een huurster uit het Claraklooster een noodkreet heeft gedaan. Haar huurwoning heeft energielabel G, wat betekent dat zij ontzettend hoge energielasten heeft. Omdat er haast is geboden is De Bossche Groenen blij dat de discussienotitie heden wordt behandeld. Vijf jaar geleden heeft deze huurder, samen met de woningcorporatie vol goede moed deelgenomen aan een huurcommissie die ging kijken naar de energiebesparing. Daar kwam een energiescan uit, maar dit stuk is in de la beland. De fractie hoopt dat geen enkele huurder in 's-Hertogenbosch in de la belandt. Er zijn reeds prestatieafspraken tussen de woningcorporaties en de gemeente, maar inmiddels is door de motie Hermans extra geld beschikbaar om huurwoningen te verduurzamen. Een van de prestatieafspraken is dat de labels E, F en G in 2028 van de baan moeten zijn. 2028 is echter veel te laat, alle huurders met energielabel G betalen op dit moment de hoofdprijs.

De Bossche Groenen hoopt dat de gemeente een aanjagende rol pakt om samen met de woningcorporaties de krachten te bundelen om een aantal punten in de prestatieafspraken aan de orde te brengen. De Bossche Groenen pleit daarbij voor tempo en een prioriteitsstelling, te beginnen bij label G, vervolgens F en E. Het zou prettig zijn als de huurder zou weten hoe het er jaarlijks voorstaat en welk percentage per woningcorporatie is behaald. Het is verder enorm belangrijk dat de kosten niet doorwerken in de huur. De woonlasten mogen landelijk gezien niet stijgen. Het uitgangspunt moet een daling van de woonlasten zijn. De fractie hoopt dat de gemeente in gesprek gaat met de woningcorporaties om in elk geval de huur te verlagen voor huurders die in een woning met energielabel G zitten. Zij betalen buitenproportioneel veel. Verder vindt De Bossche Groenen het belangrijk dat er duidelijkheid komt over de wijze waarop de huurders inspraak hebben en worden betrokken bij de planning. De fractie is vervolgens benieuwd hoe de overige fracties kijken naar huurbevriezing of huurverlaging bij in ieder geval een grote groep huurders die een laag inkomen heeft. De Bossche Groenen vindt het de verantwoordelijkheid van de gemeente om vanuit maatschappelijk oogpunt een duidelijk standpunt in te nemen richting de woningcorporaties.

Mevrouw Visscher (SP) zegt dat de SP er al jarenlang erg voor is om de verduurzaming van het energielabel G aan te pakken. Vanwege de stijging van energielasten en de klimaatopgave is dit nu nóg belangrijker. De SP kan daarom instemmen met alle punten die worden genoemd in de discussienotitie en hoopt dat de huurders er nog komende winter warm bij zitten. Mevrouw Klerks (Volt) dankt De Bossche Groenen voor de discussienotitie. Energielabel F of G betekent hoge kosten voor de bewoner. Landelijk behoort 9% van alle woningen met een energielabel tot de laagste energielabels F of G. Een derde van alle woningen met een energielabel scoort lager dan C, wat wordt gezien als de minimale ondergrens voor wenselijke duurzaamheid voor woningen. Huurwoningen zijn – met uitzondering van appartementen en nieuwbouw – onevenredig vertegenwoordigd bij de lagere energielabels, ook in de gemeente 's-Hertogenbosch. Zoals de notitie aangeeft, wonen inwoners met lage inkomens vaak in slechter geïsoleerde woningen en zijn ze momenteel dubbel de klos met energiearmoede op de loer of als bittere realiteit. Volt is voor ver-

9

snelling van de verduurzaming van woningen in brede zin en versnelde verduurzaming in de sociale huur en de kwetsbare groep uit de lagere energielabelwoningen in het bijzonder en kan zich vinden in de roep en noodzaak om de woningen met energielabel F of G als eerste te laten aanpakken door de woningcorporaties. Volt stemt ook in met aanvullende prestatieafspraken met de woningcorporaties over de lokale invulling van het landelijke akkoord, als deze afspraken en kaders niet al bestaan. Volt vraagt in hoeverre er al afspraken bestaan tussen de gemeente en woningcorporaties over de prioriteitsstelling, welke verduurzaming er al gaat plaatsvinden en hoe deze afspraken en punten worden ingevuld. Volt vraagt zich ook af in hoeverre het college momenteel inzicht heeft in welke huurwoningen en woonwijken binnen de gemeente label F en G hebben en of er sturing plaatsvindt vanuit de gemeente richting de woningcorporaties om deze al dan niet met prioriteit te laten verduurzamen. Volt ondersteunt tevens de vraag namens De Bossche Groenen om vanuit de gemeente te verzoeken om prioriteitsstelling met overeengekomen indicatoren en verantwoording en het niet laten doorwerken van gemaakte verduurzamingskosten in de huur. Ook ondersteunt Volt de roep om huurders actief te betrekken, te laten meebeslissen en te informeren.

Volt kijkt uit naar de vervolgstappen die De Bossche Groenen gaat geven aan het voorstel. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) citeert op pagina 10 van het nieuwe bestuursakkoord: "We scherpen de prestatieafspraken met de woningcorporaties aan op het gebied van energiebesparing. Als gemeente gaan we op onze beurt meer gelijk oplopen met de aanpak van de openbare ruimte ter plaatse." Dit is in principe het antwoord op de eerste vraag in de discussienotitie van De Bossche Groenen. Rosmalens Belang is van mening dat de gemeente kundig en betrouwbaar genoeg is om zelf inhoud te geven aan het gesprek met de woningcorporaties. Mevrouw Hamerslag (PvdD) zegt dat het zo niet mag zijn dat personen die al een laag inkomen hebben ook nog te veel betalen voor hun energie. PvdD noemt dit absoluut onacceptabel. Gezien de klimaatcrisis, vindt de fractie het überhaupt een gruwel dat er nog woningen bestaan met energielabel G. De fractie vraagt hoe het staat met de prestatieafspraken die gemaakt moeten zijn voor 1 juli 2022. Als de punten die in de discussienotitie staan naar voren worden gebracht in deze prestatieafspraken, dan zou de raad het er verder niet over hoeven te hebben. Als dit niet het geval is, dan sluit PvdD zich volledig aan bij alle punten die in de discussienotitie staan. De energiekosten zijn de afgelopen maanden zo hoog geworden dat mensen in de problemen komen.

De prijs moet niet alleen stabiel blijven, maar het liefst dalen. De PvdD vraagt of De Bossche Groenen heeft nagedacht over hoeveel de maandlasten zouden moeten dalen. De heer Bos (GroenLinks) geeft aan dat de huidige geopolitieke ontwikkelingen benadrukken dat snel de overstap gemaakt moet worden naar duurzame energiebronnen. De inbreng van de verhuurster uit het Claraklooster maakte dit al te meer duidelijk. De minima- en middeninkomens die een woning huren met energielabel E, F of G hebben momenteel de hoogste financiële nood. De vrijgekomen gelden met een structurele verlaging van de verhuurdersheffing zal verduurzaming versoepelen en versnellen. In 's-Hertogenbosch bestaan al prestatieafspraken en het verduurzamingsakkoord. Voor veel inwoners zal dit de huidige nood echter niet verzachten. GroenLinks twijfelt of op korte termijn aanvullende prestatieafspraken maken, de acute nood verhelpt die ook uit de noodkreet kwam tijdens I&O. Naar aanleiding van de motie Hermans worden nog prestatieafspraken gemaakt op lokaal niveau. Hoewel prestatieafspraken de acute nood op korte termijn niet zullen verzachten, zou GroenLinks op langere termijn graag kijken naar extra afspraken over het verduurzamingsakkoord. Momenteel wordt gestreefd naar alle woningen energieneutraal in 2050.

GroenLinks vraagt zich af of dit ook eerder kan, zeker gezien de extra vrijgekomen middelen door de structurele verlaging van de verhuurdersheffing. De fractie hoort graag een reactie van het college hierop. De informatie die de initiatiefnemers van de discussienotitie vragen is wat GroenLinks betreft een goede aanvulling op het jaarlijkse woondebat dat het college voornemens is te houden. GroenLinks is daarbij benieuwd naar de verschillen tussen corporaties zoals wellicht al blijkt uit de jaarverslagen. Uit de informatie van Zayaz blijkt dat bij hen 0,4% van de woningen energielabel G heeft. GroenLinks vraagt of het college een overzicht kan doen toekomen met de vergelijking tussen de woningcorporaties ter voorbereiding op het woondebat.

10

Op korte termijn ziet de fractie graag aandacht voor de verzachting van de directe lasten van inwoners, door te helpen met isoleren. De energiefixer – een initiatief van GroenLinks – zou de eerste hulp kunnen bieden bij woningen met een energielabel G. GroenLinks vraagt hoe het staat met dit initiatief, waar en hoe men in contact kan komen met de energiefixers en of het mogelijk is om woningen met een laag energielabel voorrang te geven. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) heeft het magazine 'Buurt' meegenomen van de maand juni 2022 dat huurders bij woningcorporatie Zayaz ontvangen. Ze citeert: "De Bossche corporaties werken hard aan het verduurzamen en daarmee het isoleren van woningen. Dat kan natuurlijk niet in één keer. Daarom komen de woningen met de laagste energielabels – lager dan D – het eerst aan de beurt. Zayaz pakt elk jaar zo'n 400 tot 500 woningen aan. Op verschillende gebouwen lopen onderzoeken en bereiden we de werkzaamheden voor." De bewoners worden hier ook in meegenomen, volgens het magazine. De gemeenteraad heeft vrij weinig te zeggen over wat woningcorporaties doen. De raad kan wel een aantal nuances aanbrengen. VOOR Den Bosch vindt het in principe een mooie discussienotitie, het is echter mosterd na de maaltijd. Mevrouw Volgers (PvdA) ziet een immense opgave bij woningcorporaties op het gebied van verduurzaming.

Binnen de prestatieafspraken en de uitvoeringsagenda's zijn hierover duidelijke afspraken vastgelegd. Gezien het aantal personen dat momenteel betalingsproblemen heeft door stijgende energiekosten, vindt de PvdA het belangrijk dat deze afspraken daadwerkelijk worden uitgevoerd. De discussienotitie heeft volgens de fractie een beperkte inhoud en geeft onvoldoende aanzet om tot een goede discussie te komen in de commissie. Het is niet duidelijk welke ruimte de woningcorporaties zien ontstaan vanuit de motie Hermans, of de woningcorporaties hierop zijn bevraagd en welke ruimte De Bossche Groenen ziet voor de gemeente om zich als aanjager te positioneren. Ook is het de vraag welke keuzes de gemeente kan maken en waar ze prioriteit legt. Het zijn vragen die de PvdA graag in een discussienotitie behandeld ziet en waarop de PvdA een voorzet verwacht van De Bossche Groenen, als indiener van de notitie. Zorgvuldigheid is noodzakelijk, wil de gemeente de juiste prioriteiten stellen met de belangrijkste partners voor het bouwen en verduurzamen van sociale huurwoningen. Als er meer ruimte is of ontstaat om bovenop de gemaakte afspraken extra te verduurzamen, dan juicht de PvdA dit toe. De heer Verbruggen (D66) ziet ook de urgentie van het ondersteunen van de inwoners in de energietransitie. Het aanscherpen van de prestatieafspraken is opgenomen in het bestuursakkoord.

D66 vraagt of het college iets kan zeggen over de stand van zaken tot nu toe met betrekking tot deze prestatieafspraken. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) vindt de uitgangspunten in de discussienotitie logisch. Gewoon ge-DREVEN vindt het belangrijk dat er bij woningcorporaties op wordt aangedrongen dat wanneer zij koopwoningen willen gaan verkopen met een energielabel F of G, zij er eerst voor moeten zorgen dat de woning ten minste energielabel C heeft. De fractie spreekt de hoop uit dat dit wordt meegenomen in de gesprekken met de woningcorporaties. De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is van mening dat met name gefocust moet worden op het uitvoeren van de prestatieafspraken. Mevrouw Parijs (Bosch Belang) wacht graag eerst de reactie van het college af. Bosch Belang heeft vanwege de late aankondiging van de notitie nog te weinig kunnen voorbereiden en inlezen. Mevrouw Welten (VVD) zegt dat in het bestuursakkoord aandacht is voor verduurzaming. Bovendien vindt overleg plaats tussen de gemeente en de woningcorporaties. De VVD heeft er alle vertrouwen in dat de ruimte die vanuit het rijk wordt geboden op alle fronten benut zal zijn. De heer Ploegmakers (CDA) geeft aan dat veel al is gezegd. Het bestuursakkoord is al benoemd. Spreker is van mening dat het college de ruimte en tijd moet krijgen om hier handen en voeten aan te geven.

Er is continu overleg met de woningcorporaties over de prestatieafspraken. Het CDA is van mening dat de gemeente de woningcorporaties niet allerlei zaken moet opleggen terwijl er overleg plaatsvindt met de wethouder van Wonen en op ambtelijk niveau.

11

Het CDA is van mening dat aan isolatiemaatregelen gewerkt moet worden, maar de fractie heeft er alle vertrouwen in dat men dit op korte termijn gaat oplossen. Mevrouw Hamerslag (PvdD) vraagt wat volgens het CDA genoeg tijd is. De personen over wie het gaat, betalen elke maand te veel geld dat zij niet kunnen missen. De heer Ploegmakers (CDA) begrijpt de opmerking van de PvdD, maar niemand kan worden gedwongen het probleem op te lossen. De aannemer die voor alle Bossche woningbouwcorporaties woningen isoleert, kan alle werkzaamheden nauwelijks bijhouden. Hij zoekt personeel dat niet is te vinden. De raad kan veel willen, maar dat betekent niet dat het binnen een paar maanden kan worden opgelost. Er wordt door veel partijen hard aan gewerkt. Spreker meent dat het op korte termijn opgelost kan worden. De heer Van Griensven (PVV) vindt dat men niet gedwongen moet worden om zonnepanelen en warmtepompen te nemen. De PVV is er wel voor dat huizen goed geïsoleerd zijn en minder energie gebruiken, wat leidt tot lagere energielasten. De PVV vraagt of De Bossche Groenen bereid is om van de prestatieafspraken af te stappen wanneer dit leidt tot een stijging van de woonlasten en om alleen in te zetten op besparing middels betere isolatie.

Het verdikken van de dakisolatie gebeurt niet, zelfs niet bij woningen die op dit moment worden geïsoleerd, omdat woningcorporaties aangeven dat dit in een latere fase wordt aangepakt. De PVV zou liever hierop inzetten dan op zonnepanelen of warmtepompen. Wethouder Geers merkt op dat hij collega's Van der Geld en Slikker vervangt op het gebied van energie en wonen. Spreker heeft begrip voor de notitie van De Bossche Groenen. Energiearmoede is een groot en actueel probleem. Hij verwijst voor de vragen van GroenLinks naar een raadsinformatiebrief, die in de week van 27 juni aan de raad wordt toegestuurd. In deze brief worden de integrale aanpak van energiearmoede en de maatregelen hiertoe uiteengezet. In het Duurzaamheidsakkoord 2018-2025 zijn ambitieuze normen opgesteld en afspraken gemaakt met de woningcorporaties. Deze gelden ook in de periode 2021-2025, waarin betaalbaar, duurzaam en prettig wonen centraal staat. In het bestuursakkoord is opgenomen dat er nadere afspraken worden gemaakt met woningcorporaties met betrekking tot verduurzaming. De motie Hermans biedt extra mogelijkheden. Wethouder Slikker heeft in het overleg met de woningcorporaties afgesproken dat het bod dat zij voor 1 juli moeten indienen, in de zomer wordt bestudeerd zodat direct na het zomerreces duidelijk zal zijn of er aanvullingen nodig zijn.

Gezien de ambitieuze duurzaamheidsagenda, waar al een aantal jaren op wordt ingezet, is het de vraag hoeveel 's-Hertogenbosch in vergelijking met de rest van Nederland nog heeft in te halen. In Nederland heeft gemiddeld 9% van de woningen energielabel F of G. Zayaz geeft aan dat het bij hen 3,3% is, onbekend meegerekend. Brabant Wonen geeft aan dat ze sinds 2019 gemiddeld over label B beschikken. Het college vindt 3,3% nog steeds te veel, maar het geeft wel aan dat de gemeente 's-Hertogenbosch hard werkt aan het aanpakken van energiearmoede. Dit begint bij besparen en goed isoleren. De afgelopen jaren hebben de woningcorporaties hard aan de weg getimmerd, bijvoorbeeld in de Gestelse buurt en Boschveld, maar ook het project aan de Mozartsingel waar met houtbouw op een andere manier wordt gewerkt, wat bijdraagt aan verduurzaming en aan het tegengaan van energiearmoede. Het college is in gesprek met de woningcorporaties om te kijken wat er nog extra gedaan kan worden. De overige vragen uit de discussienotitie vallen grotendeels binnen de bevoegdheid van de woningcorporaties. Mevrouw Van Opdorp (De Bossche Groenen) citeert uit het bestuursakkoord: "We scherpen de prestatieafspraken met de woningcorporaties aan op het gebied van energiebesparing." Er moest dus iets aangescherpt worden, maar wat precies is niet duidelijk.

D66 en Rosmalens Belang geven aan dat de raad vertrouwen moet hebben, maar spreekster zegt liever helderheid te hebben voor alle huurders. Het CDA geeft aan dat de gemeente niet verantwoordelijk is. De Bossche Groenen vindt dat de raad hier wel verantwoordelijk voor is omdat de raad er is voor alle inwoners. Ook als er geen personeel is te vinden, zal de raad het moeten kunnen uitleggen aan de inwoners. De fractie vindt het voornamelijk belangrijk dat er een duidelijke prioriteitsstelling is die ook bekend is bij de huurders.

12

De Bossche Groenen is benieuwd naar de aangekondigde raadsinformatiebrief en neemt de input mee terug naar de fractie. De heer Bos (GroenLinks) vraagt of de wethouder iets kan zeggen over de stand van zaken met betrekking tot de inzet van energiefixers. De heer Ploegmakers (CDA) vindt dat De Bossche Groenen selectief een gedeelte uit zijn betoog heeft gekozen. Het CDA erkent dat woningen met een laag energielabel geïsoleerd moeten worden. Spreker heeft verwezen naar het bestuursakkoord en gezegd dat er wordt gewerkt aan de prestatieafspraken. Woningcorporaties zijn private instellingen. Er is permanent overleg tussen de gemeente en de woningcorporaties. Mevrouw Van Opdorp (De Bossche Groenen) vindt het fijn dat er overleg is tussen de gemeente en de woningcorporaties. Wel is het belangrijk dat de gemeente duidelijk moet zijn richting de inwoners waar de prioriteit ligt en hoe de planning eruitziet. Als het antwoord helder is, dan hoort De Bossche Groenen dit graag. In het bestuursakkoord staat niets over de prioriteitsstelling en wat de prestatieafspraken precies zijn. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vraagt hoe De Bossche Groenen er tegenover staat dat de woningcorporaties aangeven dat ze alle woningen met een energielabel lager dan D aanpakken en dat ze elk jaar zo'n 400 tot 500 woningen gaan upgraden.

Mevrouw Van Opdorp (De Bossche Groenen) is hier erg blij mee. De werkelijkheid is echter weerbarstiger. Voor huurders is er niet altijd duidelijkheid en zij zijn degenen die de rekening moeten maar niet kunnen betalen. De heer Verbruggen (D66) vraagt of het volgens De Bossche Groenen een gedeelde verantwoordelijk is om duidelijkheid te scheppen. Tegelijkertijd is het de verantwoordelijkheid van de huurder om contact te zoeken met diens woningcorporatie. Mevrouw Van Opdorp (De Bossche Groenen) zegt het hiermee eens te zijn. Als een huurder hier echter al vijf jaar mee bezig is en uiteindelijk bij de inspraakavond van de gemeente terechtkomt, dan heeft de gemeente ook een bepaalde verantwoordelijkheid, aldus De Bossche Groenen. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) is het ermee eens dat de huurders geholpen moeten worden. Echter, als de gemeente zich gaat bemoeien met één bepaalde groep, dan kan een andere groep hiervan de dupe worden. Mevrouw Van Opdorp (De Bossche Groenen) zegt dat het de bedoeling is om met het geld vanuit het rijk álle inwoners te helpen. De heer Van Griensven (PVV) heeft geen antwoord gekregen op de vraag of niet beter gefocust kan worden op besparen middels isolatie. Mevrouw Van Opdorp (De Bossche Groenen) vindt het belangrijk om én energie te besparen en om het voor de lange termijn goed geregeld te hebben omdat dit nodig is voor het milieu.

Wethouder Geers geeft aan dat een duurzaamheidsakkoord is gesloten met onder andere woningcorporaties om tot een bepaald ambitieniveau te komen voor 2025. In dat duurzaamheidsakkoord is afgesproken dat het per woningcorporatie afhankelijk is op welke manier ze het inrichten. Enerzijds is de vrijheid aan de woningcorporaties gelaten, anderzijds liggen er grote ambities voor en moet hier meer in worden gedaan. Dat betekent dat is afgesproken dat de prestatieafspraken verder worden aangescherpt, omdat het belangrijk is om samen met de woningbouw verder te verduurzamen, gezien de ambitie om klimaatneutraal te zijn in 2045. Hierbij zit ook een opgave met betrekking tot water en vergroening. Als de motie Hermans hierbij kan helpen, dan zal hiervan gebruik worden gemaakt. Dit is onderdeel van het gesprek dat het college in en na de zomer voert met de woningcorporaties. De uitvoering van de motie inzake energiefixers is onderdeel van de raadsinformatiebrief, die de raad in de week van 27 juni krijgt toegestuurd.

13

De voorzitter vraagt naar de conclusie van De Bossche Groenen. Mevrouw Van Opdorp (De Bossche Groenen) wacht de raadsinformatiebrief af en neemt de inbreng mee terug naar de fractie. 7.

Werkplanning De voorzitter informeert naar opmerkingen over de werkplanning. Mevrouw Welten (VVD) merkt op dat de werkplanning onjuist is. Spreekster stelt voor dat de werkplanning wordt geactualiseerd. De voorzitter zegt toe dat de werkplanning wordt geactualiseerd.

8.

Rondvraag en afsluiting Van de rondvraag wordt geen gebruik gemaakt. De voorzitter sluit de vergadering om 20.40 uur. Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van de commissie Bedrijvigheid van 19 september 2022.

De secretaris, mr. drs. R. van der Meer

De voorzitter, A.P.R.G.M. van Rosmalen

14