2021-10-21 Commissie Bedrijvigheid concept aangepast

COMMISSIE BEDRIJVIGHEID Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

21 oktober 2021 Raadzaal mw. J.P.M. Welten-van Doremalen mr. drs. R. van der Meer M.M.J. Dingemans, E.R.F. Esser, J.J.M. Gersjes, mw. J.M.C. van Gool, L.A.J. van Griensven, ing. A.J.G. de Groot, mw. A. Hernández, W.B.G. Hoeben, H.J.M. Mees, J.N. Kieft, D.J.G. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, A.P.R.G.M. van Rosmalen, A.M. Rotman, O.R. Thelissen, mw. mr. drs. I.E.C. Visschedijk, mw. C.K.J. Visscher, W.A.M. Vugs M.J.J. van der Geld MSc, mr. J.W.F. Hoskam

Afwezig:

mw. W. de Groot MSc, mw. R.F. van der Kallen-van der Donk, mw. drs. H.M. Mees-Huibers, W.J.B. Meijer, P.W.M. Schellings, G.J.I.J. Smeets MBA, P.H. Wiggers.

Verslaglegging:

DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.30 uur en heet de aanwezigen en de kijkers thuis welkom. Zij meldt de berichten van verhindering en vervanging en zij geeft aan dat er nog afstand in acht wordt genomen vanwege de pandemie. Zij meldt de aanwezigheid van twee insprekers. De voorzitter geeft aan welke beleidsvelden door de commissie Bedrijvigheid behandeld worden, t.w. economische ontwikkeling, arbeidsmarktbeleid, erfgoed en cultuurhistorie, citymarketing en toerisme en sport en cultuur.

2.

Vaststelling van de agenda De agenda wordt vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 27 september 2021 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst openstaande moties De voorzitter meldt dat de toezegging inzake Amateurkunst bij fusie BMB als afgedaan kan worden beschouwd. Gevraagd wordt of de commissieleden zich hierin kunnen vinden. De heer Thelissen (CDA) complimenteert de wethouder, het college en Huis73 voor de wijze waarop dit is opgepakt. Dit is precies zoals de raad dit destijds bedoeld heeft. De commissie gaat hiermee akkoord en stelt de lijst van toezeggingen en openstaande moties vast.

5.

Begroting 2022 Mevrouw Visschedijk (D66) geeft aan, dat ondernemers voorzichtig de balans opmaken. Er lijken betere tijden aangebroken voor de ondernemers en ook de raad kan mogelijk vaart gaan maken met de zaken die de afgelopen tijd zijn vastgesteld. De Rijksoverheid is de ondernemers de afgelopen periode bijgesprongen. Maar verwacht wordt dat het nacalculeren van de ontvangen steun niet voor iedereen gunstig zal uitpakken. De nieuwe realiteit is de schaarste in personeel en materiaal. D66 is daarom blij met de begrotingsruimte voor investeringen en verbetering van de aansluiting op het onderwijs en de arbeidsmarkt. De ontwikkeling van het Grenco/Grasso complex als ontmoetingsplek voor studenten, ondernemers en makers vergroot de aantrekkelijkheid van de gemeente voor starters, werknemers en werkgevers. Ten aanzien van de materiaalschaarste kan er mogelijk meer ingezet worden 1

op circulaire economische activiteiten. De bestaande cross-overactiviteiten spelen hierin een cruciale rol. Ook voor de sportverenigingen breekt een belangrijk seizoen aan. Een vraag is of alle sporters en vrijwilligers de draad weer oppakken. De fractie verwacht dat de gemeente de verenigingen goed monitort en bijspringt met oplossingen waar nodig. D66 heeft vertrouwen in het continueren van de goede samenwerking tussen de dossierambtenaren Sport met de sportverenigingen. D66 is blij met investeringen in het sporten in de publieke ruimte. Er wordt in de stad namelijk ook buiten het verenigingsleven wordt veel samen gesport. De fractie D66 vraagt de ambtenaren bij economie en sport hulp te blijven bieden. Deze hulp wordt gewaardeerd. Mevrouw Visschedijk spreekt hiervoor complimenten uit. Een sluitende begroting is prettig, maar het gaat uiteindelijk om een goede uitvoering van beleid ter bevordering van een gezond economisch en sportief klimaat voor ondernemers en inwoners. De heer Peters (D66) geeft aan dat Nederland bijna aan het eind is van alle maatregelen vanwege corona. De horeca maakt zich op voor 11-11 en de eerste voorstellingen en festivals hebben al plaatsgevonden. Er kan worden teruggekeken op een succesvolle tweede editie van de Bossche Zomer.

D66 ziet de meerwaarde hiervan en pleit voor het jaarlijks blijven faciliteren van de Bossche Zomer met een gemeentelijke bijdrage. Het feest heeft een bijdrage geleverd aan het gastvrije karakter van 's-Hertogenbosch. Hiertoe wordt een motie ingediend ten behoeve van de Bossche Zomer 2022, met een aanzet naar volgende jaren. D66 is blij met de voortzetting van het Fonds Landelijk Onderscheidend en Pop-up fonds en kijkt uit naar het nieuwe theater aan de Parade. Ook van Den Bosch Partners worden mooie dingen verwacht. D66 ziet graag dat de cultuur- en muziekeducatie in de breedte wordt gedragen. Dat betekent dat kinderen zowel in de klas met cultuur en muziek in aanraking komen, als dat kinderen terechtkunnen bij professionele docenten. Door samen te werken met Huis73, Perron-3 en de regionale muziekschool kan cultuur- en muziekeducatie geoptimaliseerd en laagdrempelig gemaakt worden. Hierdoor kan muzikaal 's-Hertogenbosch de voedingsbodem worden voor nieuwe generaties muzikanten en andere culturele makers. De fractie is blij met de voortzetting van de stimulering van startende makers en hoopt dat deze groep altijd op deze wijze meegenomen gaat worden. De Bossche Stadsdelta ontwikkelt door en het urban karakter manifesteert zich steeds duidelijker in het gebied. D66 vindt het belangrijk om de losse, rauwe sfeer te behouden als uitvalsbasis voor nieuw cultuur.

Eerder is gevraagd om, als alle maatregelen worden losgelaten, dit gemeentebreed te vieren met een coronabevrijdingsfeest. Na het loslaten van de CoronaCheck app, zien we graag dat alle inwoners samen de vrijheid kunnen vieren. D66 verneemt graag de stand van zaken in de organisatie ter voorbereiding hiervan. D66 is grotendeels tevreden met het beleid, zoals dit in voorliggende begroting naar voren komt. De grootste problemen betreffen het klimaat, de woningmarkt en de zorg, maar D66 is blij om te kunnen constateren dat het ook nog gezellig blijft in Den Bosch. Mevrouw Van Gool (PvdA) memoreert aan de bijzondere coronatijd waarin met name de culturele sector en beginnende culturele makers het zeer moeilijk hebben gehad. De PvdA is blij dat het college verschillende noodfondsen in het leven heeft geroepen, maar wil de zorg over de sector en het waarmaken van de ambities van de Cultuurstad van het Zuiden uitspreken. Wanneer de landelijke steun wegvalt, slaat de PvdA de angst om het hart vast en hoopt dat alles op alles wordt gezet voor deze sector. Een stad zonder cultuur is ontzettend arm. Ook de horecasector is keihard getroffen en verdient aandacht. De PvdA is blij met het ontwikkelen van de beweegtuinen en hoopt dat de ontwikkeling doorgezet kan worden, waardoor 'sporten om het hoekje' voor iedereen toegankelijk is, los van de inhoud van de portemonnee.

Onze fractie deelt de ambitie van D66, uitgesproken in de commissie Bestuur, om jonge kinderen meer tot lezen te stimuleren en op die manier ook wat te doen aan de laaggeletterdheid van kwetsbare wijken. Wel is er verschil van mening over de vorm: geen nieuwe bibliotheekgebouwen, maar aansluiten bij het succes van schoolbibliotheken en voorzieningen in buurthuizen. Hoe dichterbij georganiseerd, hoe beter het samenspel met de school of maatschappelijke activiteiten kan zijn en hoe effectiever de deskundigheid van de bibliotheek ingezet kan worden. De PvdA zal in haar verkiezingsprogramma pleiten voor uitbreiding van de voorzieningen in de wijken en terugkeer van betaalbare voorzieningen voor muziekles in de wijken. Dit wordt in Vught al met groot succes op de scholen georganiseerd, waardoor het voor ouders en leerlingen mogelijk is een instrument te gaan bespelen en het muziekonderwijs weer groeit. Verder is de fractie van mening dat er actiever aan slag kan worden gegaan met de doelgroep werkloze jongeren tot 27 jaar. De PvdA wil die groep een perspectief bieden en dagelijkse be2

zigheden. Mogelijk kan middels maatgesprekken worden bezien of de groep schoolbaar is in afstemming op de vraagkant van de arbeidsmarkt, zoals bouw, aanleg zonnepanelen, data et cetera. De PvdA sluit aan bij de vraag van D66 om de sportverenigingen goed te monitoren. De heer Esser (PVV) wijst op het stappenplan om uit de coronacrisis te komen. Daar wordt echter niets meer over vernomen. Naar mening van de PVV moet er een einddatum komen voor stap 6 en ziet – in tegenstelling tot andere partijen – alleen maar donkere materie aan het eind van de tunnel. De PVV is bang dat, in navolging van Australië, ook Nederland weer in lockdown zal gaan en Nederland dus nog niet uit het stappenplan komt. De PVV voorziet dat door de oplopende besmettingscijfers weer wordt teruggeschaald in de maatregelen. De voorzitter attendeert de heer Esser erop dat deze beslissingen in Den Haag worden genomen en niet in Den Bosch. De heer Esser (PVV) merkt op dat de 11e van 11e vroeger een vrij festival was en er nul euro uitgegeven hoefde te worden. Nu moet je geld uitgeven om daarbij aanwezig te kunnen zijn. De PVV vraagt zich af of het college het daarmee eens is. Bewegen van nul tot honderd is prima, als dat in de buitenlucht gebeurt, is de PVV het daarmee eens. Maar de ambitie en doelstelling om mensen meer te laten sporten is geen overheidstaak.

Het is een individuele keuze om te willen sporten of niet. Mevrouw Visscher (SP) vraagt de heer Esser of het aanleggen van beweegtuinen in de eigen omgeving mensen niet zou uitnodigen om te sporten. Dat zou toch een positieve ontwikkeling zijn. De heer Esser (PVV) geeft aan dat er nooit is gezegd dat dit geen positieve ontwikkeling zou zijn, maar er zou niet op gestuurd moeten worden. Hij constateert dat in de begroting het voornemen is vermeld om twee kunstgrasvoetbalvelden te vervangen. Spreker stelt voor om daar weer natuurgras van te maken. Naar zijn mening kun je niet goed voetballen op kunstgras, het dempt niet, je kunt geen sliding maken… in de praktijk is het niet goed. De PVV is heel enthousiast over het vieren van de bevrijding van de stad en hoop wordt uitgesproken dat het een mooi feest gaat worden en dat dan alle coronamaatregelen verleden tijd zijn. Spreker heeft gezien dat een Europese subsidie wordt aangevraagd. Hij vraagt de wethouder waar de knelpunten zitten en wat wordt er vereist als je die subsidie krijgt. Wethouder Hoskam vraagt de heer Esser om welke subsidie het gaat. De voorzitter vraagt de heer Esser om na te gaan en te melden over welke subsidie zijn vraag gaat. De heer Rotman (VVD) merkt op dat corona het afgelopen 1,5 jaar voor veel onzekerheid heeft gezorgd.

Dit heeft de economie veel klappen toegebracht, maar dat geldt ook voor de ondernemers en de werknemers. Er zijn al diverse besluiten om tijdens en na de crisis te gaan herbouwen. In 2022, zal – na corona – de veerkracht van economie verder getest worden. Na twee jaar zal citymanagement en binnenstadsmanagement de bezoekers weer naar de stad moeten krijgen. De nieuwe binnenstadsmanager moet direct aan de gang kunnen. Een vraag aan de wethouder of in de Begroting 2022 is geborgd dat er voldoende werkbudget is opgenomen, zodat de aan te stellen binnenstadsmanager direct aan het werk kan. Recent vond de opening plaats van de Jamfabriek 2.0: de doorontwikkeling van het fantastische initiatief voor starters. Ook hier moet Den Bosch gaan 'knallen': datastad en voedingsstad van Nederland. Spreker vraagt aan de wethouder of er geld in de begroting is opgenomen om 's-Hertogenbosch als foodstad op de agenda te plaatsen. De VVD heeft tijdens de voorjaarsnota aandacht besteed aan het tekort op de arbeidsmarkt wat betreft de ambachten en technische beroepen. Geconcludeerd kan worden dat iedereen die een ambacht of technisch beroep uitoefent verzekerd is van een baan en een goed inkomen. Hier liggen kansen voor iedereen.

In vervolg op de voorjaarsnota heeft de VVD gesprekken gevoerd met partijen die zich bezighouden met de vraag op welke wijze niet-werkenden het beste (om)geschoold kunnen worden naar een ambacht of naar techniek. De conclusie is, dat hiervoor leerwerktrajecten van zes maanden tot een jaar ingezet moeten worden met aansluitend baangarantie. Die trajecten bestaan en de gemeente 's-Hertogenbosch kan hiervoor deelne3

mers aanmelden. Via het leerwerkpunt van het Werkgeversservicepunt Noordoost-Brabant zijn veel leertrajecten voorhanden gericht op alle terreinen waar veel te kort aan personeel bestaat. Echter, de aanlevering van kandidaten uit 's-Hertogenbosch blijkt zeer beperkt. De VVD is van mening dat dit anders moet en kan. Het Bossche beleid is gericht op uitplaatsing naar extern werk, indien nodig vanuit een afgerond leertraject. Wat de VVD betreft, zou dit moeten veranderen naar inzet op leerwerktrajecten, waarvoor de VVD in 2021 nog met een bespreeknotitie naar de commissie Bedrijvigheid zal komen. Hier liggen grote kansen en die zouden gegrepen moeten worden. Ruim twintig culturele organisaties zijn gevestigd in gemeentelijk vastgoed. Maatsschappelijk vastgoed wordt ingezet om maatschappelijke doelen te realiseren. Naar aanleiding van het besluit van de raad in 2020 over het accommodatiebeleid wordt de huisvesting van verschillende organisaties onder de loep genomen met als uitgangspunt – naar mening van de VVD – de harmonisatie van huisvestingslasten die door historisch, gegroeide besluiten zijn gaan verschillen. De VVD wil uitgaan van het principe van 'gelijke monniken, gelijke kappen'. De VVD verneemt graag van de wethouder of hij het eens is met dit uitgangspunt.

Bij het opnemen van organisaties in de Bossche culturele basis is door de gemeente gekeken naar het cultureel ondernemerschap van deze vier organisaties. Daarmee wordt niet alleen het economisch perspectief bedoeld, maar ook de strategische visie en een ondernemende houding, waardoor een gezonde financiële positie ontstaat en behouden wordt. Mevrouw Visscher (SP) vraagt of de VVD bedoelt dat alle culturele instellingen zich als een bedrijf moeten gedragen. De heer Rotman (VVD) antwoordt dat culturele organisaties minimaal ondernemender moeten zijn. Cultuur is ook ondernemen. Dus: ja. Mevrouw Visscher (SP) merkt op dat ze culturele ondernemers in 's-Hertogenbosch kent die zeer ondernemend zijn, maar dat wil niet zeggen dat dit hetzelfde werkt als een bedrijf. Daar zitten wel wat verschillen in. De heer Rotman (VVD) beaamt dit, maar merkt op dat het ondernemen blijft. Er zijn diverse vormen van ondernemerschap, zoals het cultureel ondernemerschap. De heer Van Rosmalen (GroenLinks) vraagt zich af welke culturele instellingen naar mening van de VVD niet ondernemend genoeg zijn. De heer Rotman (VVD) wil zich daar niet over uitlaten en hij legt uit dat het hem over het algemene verhaal gaat. Degenen die zich nog niet ondernemend opstellen moet je helpen en stimuleren, zodat ze uiteindelijk allemaal sterker vanuit het ondernemerschap gaan denken.

Mevrouw Visscher (SP) gaat in op de genoemde huurharmonisatie. De SP is van mening, dat het maatschappelijk vastgoed ingezet moet worden voor de zaken die belangrijk zijn. 's-Hertogenbosch heeft de ambitie uitgesproken om Cultuurstad van het Zuiden te worden. Dan ligt er een kans om het maatschappelijk vastgoed in te zetten voor iedereen in de stad. Ze hoort graag wat de visie van de VVD is op het maatschappelijk vastgoed. De heer Rotman (VVD) herhaalt het standpunt: 'gelijke monniken, gelijke kappen'. De huisvestingslasten zouden eerlijk berekend en toegepast moeten worden. Zaken die in de loop der jaren historisch zijn gegroeid zouden eens kritisch bekeken moeten worden om te zien of het niet op andere manier moet gebeuren. Naar mening van de VVD is het nodig dat er een gezonde financiële positie ontstaat en behouden wordt mét cultureel ondernemerschap. De innovatie in het aanbod en het bereiken van de verscheidene doelgroepen is hierin zeker van belang. Om actief hierop te sturen is er meer nodig dan een of twee keer per jaar met de ondernemers een gesprek voeren. De VVD hoort graag van de wethouder of er instrumenten ingezet worden op dit terrein en welke in de planning zijn om in nabije toekomst te gaan inzetten. Gedurende de coronaperiode is het essentiële belang van buitensportmogelijkheden duidelijk geworden.

De VVD is enthousiast over de inzet van buurtsportcoaches en medewerkers van PowerUp073 om structureel buitensportactiviteiten in de openbare ruimte te organiseren. De VVD omarmt dat daarnaast ook partners in de stad gestimuleerd worden om activiteiten te or4

ganiseren op beweegplekken. Wel is er, volgens de VVD, nog winst te behalen op het gebied van sporteducatie bij verenigingen. Opleidingen worden hoofdzakelijk verzorgd door sportbonden, maar een groeiende ondersteuningsvraag richting gemeente is merkbaar. De opleiding Citytrainer speelt op die behoefte in. Daarnaast nemen twee Bossche verenigingen deel aan een landelijke proeftuin, waarbij clubkadercoaches worden ingezet om sporteducatie op een hoger niveau aan te bieden. De VVD hoort graag van de wethouder of en hoe deze mogelijkheden breed ingezet kunnen worden en of hierover al gesprekken worden gevoerd met verenigingen. De fractie had nog een aantal technische vragen op planning en resultaten, maar zal deze nu niet meenemen omdat heel veel zaken nog niet zijn geformuleerd. Die punten zullen later dit jaar of begin 2022 terugkomen. De heer Thelissen (CDA) merkt op, dat de laatste begroting van een bestuursperiode meestal beleidsarm is. Deze begroting is echter ook opgesteld met onduidelijkheid over de impact van de coronaperiode en de financiële gevolgen daarvan. Al eerder werden de complimenten uitgesproken over de uitwerking van en door Huis73. Echter, complimenten zijn ook van toepassing op meer goede stappen op cultuurgebied in de afgelopen periode.

Samenwerkingsverbanden tussen professionele en amateurkunst, zoals beschreven in de cultuurnota, de verhoging van de subsidie voor cultuurverenigingen of de onlangs aangenomen extra ondersteuning voor startende makers. Het CDA wil graag nadruk leggen op de uitvoering: pak door op het versterken van de cultuurketen. Van muziek in de klas naar verenigingslidmaatschap, van vereniging naar semiprofessioneel en van daaruit naar de podia. Breng de Bossche instellingen bij elkaar aan tafel en voer samen het gesprek om nòg meer verbinding te creëren tussen maken en meedoen. Het CDA ziet ook voortgang op het gebied van sport en duidt op de realisatie van de grote sporthal aan De Groote Vliet, de beweegtuinen, de ontwikkelingen bij de zeilverenigingen en de coronaondersteuning voor verenigingen. Daarom past het om richting sport en cultuur in de begroting bescheiden te zijn. Andere zaken zijn belangrijker en vragen meer aandacht in het kader van de begroting. De heer Ploegmakers (CDA) merkt op, dat bij een begroting meestal vooruitgekeken wordt. Hij wil echter ook nog even terugkijken naar het afgelopen jaar. Het perspectief was somber voor het bedrijfsleven. Er werd uitgegaan van een krimp van 5,2%. In werkelijkheid bleek deze echter 3,7% en de voorspelling is dat de economie dit jaar van 3 naar 4% zal groeien. Dit betekent nog niet dat optimisme gerechtvaardigd is.

Per 1 oktober is de coronasteun aan het bedrijfsleven grotendeels gestopt en de Belastingdienst is begonnen met invorderingen. 11% van de detailhandel heeft opgeteld een belastingschuld van € 1,1 miljard en de horecabranche ruim € 960 miljoen. Daarbij moet nog een aantal kostenposten worden opgeteld, zoals de uitgestelde huur, aflossingen en extra kredieten, stijgende energielasten en terugbetaling van te veel ontvangen loonsubsidies. Dan is ook het gebrek aan personeel nog besproken. De conclusie is dat we nog niet uit de crisis zijn en het effect zal de komende jaren nog na-ijlen. De leegstandcijfers van juli 2021 zien er goed uit, maar het is niet meer dan een momentopname en geeft nog geen reden tot euforie. Het CDA roept op tot nuchterheid: met beide benen op de Bossche grond blijven staan en maximaal inzetten op acquisitie om leegstand te voorkomen en 's-Hertogenbosch in de top tien van winkelsteden van Nederland te houden. De heer Gersjes (Bosch Belang) merkt op, dat de heer Ploegmakers spreekt over een gunstig leegstandscijfer. Hij ziet echter alleen ongunstige cijfers. Het cijfer in de binnenstad is zelfs opgehoogd naar 6,8. Verder is het bij diverse passages in de stad ook niet best. De heer Ploegmakers (CDA) licht toe, dat hij refereert aan de cijfers van juli 2021, die een leegstandscijfer van 4,2% aangeven.

De heer Gersjes (Bosch Belang) antwoordt dat hij uit de monitor van de stad echt andere cijfers haalt. De heer Ploegmakers (CDA) merkt op dat er in 2022 geld wordt vrijgemaakt voor een binnenstadmanager en voor Den Bosch Partners. Twee kwartiermakers zijn bezig met de opzet en structuur. Het CDA kijkt uit naar de start. Het CDA heeft onlangs vragen gesteld over de subsidie voor de modernisering en transitie van 5

winkelgebieden in binnensteden en dorpskernen. Desgevraagd heeft het college aangegeven dat er geïnventariseerd en onderzocht zou worden. Het CDA vraagt aan de wethouder of er al een eerste resultaat te melden is en of er al kansen in beeld zijn gebracht. Bij het aantreden van wethouder Hoskam lag de detailhandelsvisie van zijn voorganger klaar op de plank. Vorig jaar is over een nieuwe visie gesproken. Helaas moet worden geconstateerd dat de definitieve versie, mede door de coronacrisis, over de verkiezingen heen wordt getild. Het CDA had graag een definitieve detailhandelsvisie gezien als testament van de vertrekkende wethouder. Het uitstellen van dit visiedocument heeft te maken met de grote personele inzet, onder andere aan de Bossche Zomer. Dit vraagt om een goede evaluatie. Wanneer je de Bossche Zomer wilt voortzetten, dan moet daar beleid op ontwikkeld worden en moet de gemeentelijke organisatie daarop afgestemd zijn. De vraag is hoe de wethouder hiernaar kijkt. Er is veel in gang gezet tijdens de afgelopen bestuursperiode. Het CDA heeft al eerder aandacht gevraagd voor het sluiten van een convenant met horecaondernemers en bewoners, zoals in de Korte Putstraat. Er blijkt nu weer onrust in de omgeving van de Korenbrugstraat, als gevolg van de komst van de foodmarkt.

Het CDA vraagt de wethouder waarom er (nog) geen convenant is gesloten in de Uilenburg, zoals de wethouder vorig jaar had aangegeven. Het CDA was kritisch bij de behandeling van de brede visie binnenstad. Er waren goede uitgangspunten, maar er was geen uitvoeringsagenda en nu blijkt dat er in de begroting ook geen budgetten voor vrijgemaakt worden. Het CDA wil van de wethouder weten waarom het college wel hoge ambities heeft, maar geen budget beschikbaar stelt of vrijmaakt. Het CDA is blij, dat in 2022 uitvoering wordt gegeven aan het drijvend voetpad, zoals gevraagd in 2016. Daarnaast wordt uitgekeken naar de planontwikkeling van komend jaar van Sluis 0 en het verbinden van de Oostwal met het Bastion Antonie, een ontbrekend stukje in de vestingwerken. Graag ziet de CDA dat er gestart wordt met de voorbereiding van zeshonderd jaar beleg Den Bosch. Spreker vraagt aan de wethouder of met de voorbereidingen komend jaar gestart gaat worden. Tot slot, wil het CDA grote zorgen uitspreken over het uitblijven van de restauratie van Fort Crèvecoeur, een belangrijk rijksmonument uit 1529 met een bewogen militaire geschiedenis. Lokaal kan er weinig aan gedaan worden aangezien dit in eigendom is van het rijk, maar wel kan hier aandacht voor worden gevraagd en zorg worden uitgesproken. Op verzoek van de fractie heeft de CDA-Kamerfractie vragen hierover gesteld aan minister Van Engelshoven.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) merkt op dat er de heer Ploegmakers zijn betoog is gestart met de opmerkingen dat corona nog niet voorbij is, maar nu eindigt met een enorme lijst van zaken die – op een moment dat weinig te investeren valt – opgeschoven kunnen worden. Hij vraagt het CDA of de laatste coronahobbel genomen kan worden door de genoemde projecten op te pakken. De heer Ploegmakers (CDA) geeft aan dat Sluis 0 hoort bij het erfgoed en derhalve thuishoort op de agenda van de commissie Omgeving. Daar hoeft op dit moment dus geen discussie over gevoerd te worden. Spreker vraagt alleen aandacht voor het stukje cultuurhistorie. Betreffende de planontwikkeling van de herdenking van 600 jaar beleg van 's-Hertogenbosch vraagt hij alleen of daarmee begonnen kan worden. Fort Crèvecoeur is geen zaak van de gemeente, maar het erfgoed verloedert en dat gaat het CDA aan het hart. Spreker vraagt zich af of de wethouder geholpen wordt als de gemeenteraad van 's-Hertogenbosch een motie indient en daarin steun uitspreekt aan het college wat betreft de restauratie van Fort Crèvecoeur. De heer Gersjes (Bosch Belang) constateert dat – gezien de laatste economische ontwikkelingen – dat 's-Hertogenbosch toch goed functioneert in vergelijking met de andere regio's. De gevolgen van de coronacrisis zijn weliswaar steeds duidelijker zichtbaar, maar worden tot nu toe goed opgevangen.

Wel maakt hij zich zorgen over de horeca in de binnenstad en dan met name met betrekking tot het toerisme. Er zijn zaken die niet kunnen bieden, wat zij beoogden te bieden. Vroeger kon je om tien uur een kop koffie en een Bossche bol nuttigen in hotel Central. Dat is geen optie meer, want vanwege gebrek aan personeel gaan de deuren pas om 12.00 uur open. Dat is niet goed voor het gezicht van de stad. Er is een tekort aan vakkundig en deskundig personeel. 's-Hertogenbosch staat op de vijfde plaats van best presterende gemeenten, qua economie. Maar er moet ook gekeken worden naar de cijfers. De leegstand is medio 2021 gemiddeld 4,2 naar winkelverkoop-vloeroppervlakte. Wel zijn er nog best wel zorgen in verschillende delen van 6

de stad. In de binnenstad neemt de leegstand toe en is het leegstandscijfer 6,8. In het centrum van Rosmalen ligt het cijfer op 5,6. Het is weliswaar gezakt. Dat is dus positief. In de Rompertpassage is het leegstandscijfer 3,3. Dat is zorgelijk. In de Lokerenpassage is het cijfer 8,7. Dit zijn wel feitelijke cijfers die ertoe doen. Bosch Belang wil zich op het gebied van cultuur inspannen om te zorgen voor een betere sturing en een sterkere samenwerking tussen grote en kleine culturele instellingen, zonder hiervoor meer geld uit te trekken. De grote partijen, zoals de Verkadefabriek, zouden een grote(re) rol kunnen spelen in de ambities van kleinere culturele verenigingen, die net buiten de subsidieregelingen vallen. Ondersteuningsvlakken zouden kunnen zijn: aanbieden van ruimte voor oefeningen, optredens, marketinghulp of instructie. Bosch Belang zou graag zien dat de grote cultuurinstellingen bij hun subsidietoekenningen voorwaarden krijgen om ondersteunende activiteiten te verlenen aan kleine culturele instellingen die buiten de boot vallen. Bosch Belang is blij met het ingestelde rekenkameronderzoek naar welke subsidies bij grote en middelgrote organisaties wordt weggezet, welke afspraken daarvoor gelden en wat je ervoor terugkrijgt.

Bosch Belang wil zich hardmaken voor een betere samenwerking en dat er vanuit de grote instellingen ondersteuning wordt geboden aan de kleinere cultuurinstellingen. De heer Gersjes wil graag van de wethouder horen hoe het staat met de Bossche Winter. Komt er budget vrij en wat is de stand van zaken? Verder informeert de fractie naar de voortgang in het aantrekken van de citymanager. Is er animo voor de functie? Ook vraagt de fractie zich af hoe het loopt met Den Bosch Partners waar behoorlijk wat geld in is gestopt en spreker wil graag weten of dit voldoet het aan de eisen die zijn gesteld. De heer De Groot (Rosmalens Belang) spreekt de complimenten uit richting het college voor de voorliggende sluitende begroting voor 2022, zeker gezien de achterliggende tijd, de pandemie en de gevolgen hiervan. Al met al is het een mooie prestatie. Hij wil op enkele onderwerpen in de begroting een paar op- en aanmerkingen maken. Over de economische ontwikkeling in relatie tot het arbeidsmarktbeleid is al het nodige gezegd, toch wil de fractie nadrukkelijk aandacht vragen voor het levendig houden van buurt-, wijk- en stadsdeelcentra en het revitaliseren hiervan, waar nodig. Sommige wijken behoeven echt extra aandacht en daar moet nadrukkelijk gekeken worden of de benodigde facelift, al dan niet in combinatie met woningbouw, gerealiseerd kan worden.

De voorzitter attendeert de heer De Groot erop dat dat onderwerp de commissie Omgeving betreft. De heer De Groot (Rosmalens Belang) beaamt dit maar legt uit dat zijn aandacht is gericht op de detailhandel en de ondernemers die de nodige moeite hebben om hun zaken draaiende te krijgen. Rosmalens Belang is ook voorstanden van het 'verleiden' van ondernemers – vanuit de gemeente – om zich te vestigen in Den Bosch. Spreker informeert bij de portefeuillehouder Economie naar de acquisitie en vraagt zich af of de beperkte hoeveelheid industrieterrein een bottleneck is om ondernemers voor vestiging in de gemeente te interesseren. Rosmalens Belang vraagt zich af hoe staat het met de ontwikkelingen in de binnenstad. Hij is onlangs zelf in de Mondriaan gaan kijken. Hij werd enthousiast van de betrokkenheid en enthousiasme van de medewerkers daar. Wel is hij benieuwd naar de voortgang met Den Bosch Partners, maar met de opmerking om als gemeente toch elke keer proberen breder te kijken. 's-Hertogenbosch is een gemeente met een prachtige binnenstad, maar er zijn ook prachtige ommelanden, dorpen en kernen, die meer dan de moeite waard zijn. Het ontbreekt – volgens Rosmalens Belang – nog vaak aan integrale citymarketing: er wordt te veel gefocust op de binnenstad.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) merkt op dat een onderdeel van de citymarketing juist is om bedrijving naar 's-Hertogenbosch te halen. Hij vraagt de heer De Groot of er naar zijn idee te weinig wordt gedaan aan citymarketing of dat er iets anders bedoeld wordt. De heer De Groot (Rosmalens Belang) antwoordt dat hij zich zorgen maakt of voldoende ondernemers te verleiden zijn om richting 's-Hertogenbosch te trekken. De vraag aan de portefeuillehouder was of er een bottleneck bestaat vanwege de beperkte beschikbaarheid van ruimte voor bedrijvigheid. 7

Wat betreft sport doet Rosmalens Belang een oproep aan het college om verenigingen die een zware periode achter rug hebben goed te monitoren. De heer De Groot is enthousiast over de uitgesproken ambities betreffende meer bewegen in de openbare ruimte, waardoor ook het ontmoeten in de openbare ruimte meer dimensie krijgen. Na corona is het verminderen van eenzaamheid noodzakelijk. Wat betreft de infrastructuur van sport, is de nieuwe sporthal al eerdergenoemd. Rosmalens Belang maakt zich wel zorgen over de kwaliteit en staat van onderhoud van kleine gymzaaltjes in de gemeente. Met name wordt de gymzaal in de gemeente Nuland genoemd die zeker een facelift nodig heeft. Bij de ambitie van de Cultuurstad van het Zuiden hoort ook een uitstraling. Wat betreft het theater in wording aan de Parade, stelt de heer De Groot voor om grote presentatieborden te plaatsen ter beeldvorming van wat het gaat worden. Hij is van mening dat de spreiding van de hele programmering over de gemeente meer gepromoot mag worden, zodat – totdat het theater gerealiseerd is – voor de omgeving de cultuurstad nadrukkelijker geprofileerd wordt. Ook de fractie van Rosmalens Belang ondersteunt cultureel ondernemerschap, zonder te willen bepleiten dat elke culturele activiteit winstgevend moet zijn. De fractie acht kostendekkendheid al een mooi resultaat.

Rosmalens Belang is er voorstander om vooral kleinere cultuurgezelschappen te ondersteunen – daar waar nodig – om het brede culturele programma overeind te houden en toekomst te geven. Mevrouw Visscher (SP) geeft aan dat het land er bijna is, maar nog niet helemaal. Langzaam wordt duidelijk wat er allemaal is veranderd, maar ook waar hulp nodig is. Onze fractie heeft tegen de begroting gestemd, maar het is niet alleen kommer en kwel in de begroting. Ook de SP is blij met de beweegtuinen, betaalbare, toegankelijke muzieklessen, betaalbare sportlessen en nog een aantal andere zaken in de begroting. Onder de huidige omstandigheden wil ook de SP niet nu al te veel geld uittrekken voor nieuw beleid. De fractie vindt het belangrijker om snel en slagvaardig te kunnen zijn als het nodig is. Bijvoorbeeld jongeren die tussen de wal en het schip dreigen te raken zouden actief opgespoord en ondersteund moeten worden. De SP is ook blij met de aandacht in de begroting voor het mbo. De SP is trots op het vmbo en mbo en wil dat meer uitdragen. De heer Rotman noemde het grote tekort aan vakmensen. Met het oog op de energietransitie zijn er nog veel meer vakmensen nodig. In Heerlen is al een speciale opleiding voor monteurs van elektrische auto's gestart. Er zullen voor veel nieuwe technieken speciale vakmensen nodig zijn.

De SP zou het mooi vinden als daar iets mee gedaan zou worden en is van mening dat dit ook moet. Spreker suggereert een (v)mbo-duurzaamheidscampus: "Wil je werken in die sector? Dan moet je in 's-Hertogenbosch zijn". Ook is het van belang om laten zien dat je trots bent op de mensen hier. Verder is er nog de vraag hoe je degenen die banen nodig hebben geïnteresseerd krijgt voor de banen die er zijn. In de nieuwe werkelijkheid zou er misschien gekeken moeten worden naar een andere manier van omgaan met mensen. Werkgevers moeten niet met nulurencontracten aankomen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) merkt op dat nulurencontracten niet meer zijn toegestaan en vraagt zich af waarom de SP denkt dat dit nog steeds actueel is. Mevrouw Visscher (SP) geeft aan dat deze term als verzamelnaam wordt gebruikt voor de verschillende contractvormen waarmee werknemers geen zekerheden krijgen. Voor werknemers die gedeeltelijk in een uitkeringssituatie zitten, betekent dit bovendien veel bureaucratie om een inkomen bij elkaar te krijgen. Het is van belang om hier anders naar te gaan kijken. Mogelijk zal ook meer werkloosheid bij huizenbezitters ontstaan. Het is een uitdaging om mensen te begeleiden naar ander werk.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) geeft aan dat het fijn is dat er na de pandemie licht in de tunnel schijnt, maar dat neemt niet weg dat dat er nog wel wat in het vooruitzicht ligt en er zaken op het pad zijn die aandacht eisen. Wat betreft de economische ontwikkelingen in arbeidsmarkt is duidelijk dat er voldoende werk is voor de hoogopgeleiden. Voor de lageropgeleiden, mensen met een afstand tot arbeidsmarkt en de statushouders is nog wel wat werk te verzetten en zou er een extra impuls gegeven moeten worden aan een voor hen passend banenaanbod. De heer Rotman (VVD) vraagt aan wat voor impulsen de fractie van De Bossche Groenen 8

denkt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) verwijst naar het betoog van de VVD waarin een aantal prima suggesties was opgenomen. Hij denkt vooral aan leer-werkbanen in de praktijk met een hands-on karakter. Het Financieel Dagblad publiceerde recent (14-10) een artikel over grootschalige logistiek en de jacht op grond. Los van de verrommeling van het landschap dat dit meebrengt, is het ook een feit dat de werkgelegenheid in de logistiek met rasse schreden terugloopt als gevolg van de snelgroeiende automatisering in die sector. Uit de begroting blijkt de intentie om meer banen per hectare industrieterrein te creëren. Kijkend naar dit streven heeft grootschalige logistiek een averechts effect. De heer De Groot (Rosmalens Belang) geeft aan dat de pandemie ook duidelijk heeft gemaakt dat het belangrijk is om meer maakindustrie in eigen land te hebben. Spreker wijst op het tekort aan mondkapjes dat vorig jaar tot hoge import moest leiden. De fractie vraagt of De Bossche Groenen wat dit betreft mogelijkheden ziet voor de gemeente. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) bevestigt dat zijn pleidooi is gericht op de maakindustrie om bepaalde doelgroepen aan het werk te brengen. Wat betreft het verleiden van bedrijven om naar 's-Hertogenbosch te komen, biedt de begroting voor citymarketing en toerisme weinig soelaas.

Behalve de € 10.000 voor de gemeentelijke nieuwjaarsreceptie is er op deze post niet echt een concrete invulling. Het toerisme leidt tot veel werkgelegenheid, maar moet niet speerpunt zijn. Met de huidige huizenmarkt zal het ook moeilijk zijn om mensen te verleiden om in 's-Hertogenbosch te komen wonen, terwijl er niet eens in geslaagd kan worden om de Bosschenaren aan een huis te helpen. Het lijkt dus niet dat dit een speerpunt zou moeten zijn. Spreker pleit voor een verschuiving van het speerpunt cultuur naar citymarketing. Wat betreft de cultuur, wordt vooral gefocust op dans, podiumkunsten en musea. Het lijkt alsof een deel van de cultuur – design – aan de aandacht ontsnapt, terwijl de stad wat dit betreft wel wat heeft te bieden. Voorts bestaat behoefte aan betaalbare atelierruimte voor makers. De Bossche Groenen ondersteunen het pleidooi van de PVV wat betreft de vervanging van kunstgrasvelden door natuurgras. De fractie wil graag meedenken over een motie wat dit betreft en deze samen indienen. De heer Ploegmakers (CDA) geeft aan dat de kunstgrasvelden een meer intensief gebruik mogelijk maken. Spreker vraagt zich af hoe De Bossche Groenen denkt dit ruimtelijk op te lossen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) geeft aan dat de gemeente beschikt over ongeveer 650 hectare grond die aan de landbouw wordt verpacht.

Vanwege de inkrimping van de sector en de schaalvergroting anderzijds, kan er ruimte worden geboden ten gunste van voetbalverenigingen. Met deze herbestemming wordt de landbouwsector ook geholpen. De verenigingen moeten bezien wat de omvorming van kunstgrasvelden naar natuurgras qua behoefte aan velden betekent. Het bieden van ruimte zal ook meebrengen dat er verenigingen verplaatst moeten worden om de nodige ruimte te kunnen bieden. De heer Ploegmakers (CDA) wijst op de financiële consequenties; met deze operatie zijn miljoenen gemoeid. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) is zich hiervan bewust en wijst op de milieuconsequenties van kunstgras, ook wat betreft het vernietigen van kunstgras. Hiermee is ook veel geld gemoeid. De heer De Groot (Rosmalens Belang) wijst op de motivering om over te gaan tot kunstgras en de gepleegde investeringen. Feit is dat de kunstgrasvelden intensief worden gebruikt. Spreker voorziet problematiek vanwege verplaatsing van velden en de consequentie dat jeugd die polder in moet voor sportbeoefening. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) ziet geen probleem met een fijnmazig OV-netwerk. De heer Van Rosmalen (GroenLinks) stelt vast dat een beleidsarme begroting voorligt en be9

spreking hiervan plaatsvindt op een moment waarop de gevolgen van de pandemie nog niet duidelijk zijn en de onzekerheid vanuit de Rijksoverheid voortduurt wat betreft het financieel beleid voor de gemeenten. Spreker gaat in op de economische ontwikkelingen. De pandemie heeft de veranderingen in de retail versneld en het onlinewinkelen neemt steeds meer toe met gevolgen voor de bestaande winkels in de binnenstad. In de binnenstad verdwijnen winkels en maken plaats voor woningen: 'the place to buy' wordt 'a place to be'. Bestaande winkels moeten mee met deze ontwikkelingen. Spreker pleit voor een voortvarende uitvoering van het economisch actieplan 'Brede Binnenstad'. Wat dit betreft, heeft GroenLinks verwachtingen wat betreft de ambtelijke inzet, de nieuwe centrummanager en Den Bosch Partners. De komende verbouwing van de oude bibliotheek in de Hinthamerstraat is in dit kader ook belangrijk: de binnenstad kan niet zonder een goede publiekstrekker. GroenLinks wijst op de verbouwing van de trits, waarvan de Jamfabriek een van de panden is. Wat het aantal gebouwen betreft, is de voortgang nog niet echt zichtbaar en de fractie maakt zich ongerust over deze vertraging. Ook die gebouwen en gebruikers zijn hard nodig voor evenwichtig realiseren van het innovatiedistrict.

Hierover heeft de fractie recent vragen gesteld en hij wacht de beantwoording door het college met belangstelling af. Het gemeentelijk cultuurhistorisch beleid is gebaseerd op een cultuurhistorische visie met de titel 'Op weg naar 2029'. Dit visiestuk is in 2013 vastgesteld. Halverwege het tijdpad naar 2029 is de fractie – evenals het CDA – nieuwsgierig naar de ideeën hoe de herdenking van het beleg in 2029 gevierd gaat worden De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) stelt vast dat velen een onzekere toekomst voor zich zien. Dit is veroorzaakt door de stijgende gasprijs, de gevolgen van de coronapandemie, oplopende prijzen van materialen en arbeid, uitgestelde belastingverplichtingen, betaling van extra aangegane leningen, de woningmarkt et cetera. Samengevat, bestaat er veel onzekerheid hoe de economie zich gaat ontwikkelen is en dat blijft onzeker. De fractie vraagt of de gemeente de ondernemers die in deze omstandigheden in nood komen, blijft ondersteunen en zo ja, in welke mate en op welke wijze? In de begroting wordt het streven verwoord van een goede leefbaarheid in de wijken. De fractie denkt bij de 'consumentengerichte voorzieningen' ook aan de culturele centra, de dierenparkjes et cetera. Ook dat zijn ondernemingen die te maken hebben met voornoemde problemen.

Leefbaar 's-Hertogenbosch vraagt of dergelijke ondernemingen op dezelfde wijze worden ondersteund als de detailhandel en horeca. De fractie vraagt zich af of de schaarste in bouwmaterialen en de kostenstijging ook invloed heeft op het kostenplaatje en de doorlooptijd van de realisatie van het Theater aan de Parade. De vraag is wat de consequenties zijn en of de pot Onvoorzien volstaat om de eventuele extra kosten te kunnen dekken. De fractie vraagt wanneer wat dit betreft een voortgangsrapportage mag worden verwacht en wanneer de geheimhouding wordt opgeheven. Spreker verwijst naar de beantwoording van de technische vragen van de fractie. Hieruit bleek dat in mei 2021 in totaal 1097 werkzoekenden onder 27 jaar in 's-Hertogenbosch stonden geregistreerd. De fractie vraagt of de portefeuillehouder kansen ziet om deze mensen weer aan werk te helpen – gezien de vele vacatures – als er samen met het bedrijfsleven een goede aansluiting wordt gevonden. De Bossche Zomer 2021 heeft veel creativiteit van ondernemers en bewoners laten zien. Dit initiatief mag jaarlijks terugkeren. Dit geldt ook voor de Bossche Winter. Voor beide evenementen verneemt spreker graag de voornemens voor 2022. Sporten is goed voor lichaam en geest, voor jong en oud.

In het project 'Topsport en samenleving' worden de handen ineengeslagen door FC Den Bosch Foundation en Hockeyclub Den Bosch, Heroes en de gemeente om de maatschappelijke impact te vergroten en mensen door alle lagen van de samenleving heen te verbinden. Leefbaar 's-Hertogenbosch ziet uit naar de resultaten van dit ambitieuze project vanuit een samenwerking met drie verschillende sportculturen. Spreker vraagt hoe de raad verder wordt geïnformeerd over de voortgang van dit project. Ook de sportverenigingen krijgen te maken met toenemende kosten. De vraag is op welke ondersteuning zij kunnen rekenen. In november wordt gesproken over de verlenging van de zendmachtiging voor DTV Den Bosch. In deze tijd waarin de betrouwbaarheid van nieuws nogal eens ter discussie staat, is het noodzakelijke om op lokaal niveau een betrouwbare lokale omroep te hebben. Ten aanzien van de overige beleidsvelden heeft de fractie geen opmerkingen.

10

Mevrouw Hernández (50PLUS) stelt dat een sluitende begroting nieuw beleid onmogelijk maakt. De fractie beperkt zich dan ook tot een aantal opmerkingen inzake het huidige beleid. Voor de fractie 50PLUS is de leefbaarheid in wijken, dorpen en kernen essentieel voor goede bedrijvigheid op die plekken. Dit betekent dat niet alleen het promoten van de komst van kleine winkeliers of versterking van het verenigingsleven volstaat. In dit kader wordt de kracht van de bewoners gemist. Er zou misschien meer aandacht moeten worden besteed aan de initiatieven in wijken en kleine kernen. Ze denkt bijvoorbeeld aan gemeentelijke steun voor lokale initiatieven, zoals de inrichting van een speelplek. Met deze ondersteuning biedt de gemeente instrumenten aan bewoners om eenzaamheid te bestrijden, bij elkaar te komen, gezond te blijven en daarmee synergie in de wijk te brengen. 50PLUS kan zich vinden in de uitspraken van andere fracties over sport en cultuur. Wat betreft de werkgelegenheid is 50PLUS stellig geweest: de fractie wenst dat de zogenaamde tandembanen gepromoot worden, in deze banen waarin oudere werknemers gekoppeld worden aan jongeren om hun ervaring over te dragen. Na de coronatijd is iedereen eraan toe om verder te gaan, maar de huidige onzekerheid, ook wat betreft de kabinetsformatie, zal zich naar verwachting in koopkrachtproblemen vertalen in de komende maanden.

50PLUS vraagt de portefeuillehouder of de gemeente zich inmiddels voorbereidt op een nieuwe golf belangstellenden voor de voedselbanken of extra werkeloosheid. Het zou mooi zijn als het succes van de Bossche Zomer herhaald kan worden. Met het oog op de voorbereiding van de Bossche Winter vraagt 50PLUS dit evenement naar de wijken en dorpen te brengen met het oog op de leefbaarheid. Wanneer de busverbindingen niet optimaal zijn en de inwoners van Nuland niet meer met het OV naar 's-Hertogenbosch kunnen komen, is dit des te belangrijker. Dit is wel een aspect om rekening mee te houden. De heer Dingemans (gewoon ge-DREVEN) bevestigt de onzekerheid van de huidige tijd en de uitdagingen in het verschiet. Wat betreft het cultureel ondernemerschap zou de fractie graag een overzicht ontvangen van de taakstelling van culturele instellingen en daarbij behorende kosten. De achterliggende gedachte is zeker niet dat alles winstgevend of kostendekkend moet zijn, maar spreker heeft wel behoefte om inzicht te krijgen in de taakstelling en wat het oplevert. De heer Thelissen (CDA) hoort zowel de VVD als gewoon ge-DREVEN stellen dat het maatschappelijk belang, de maatschappelijke kracht die uitgaat van een vereniging – het helpen en er voor elkaar zijn – ondergeschikt is aan de kosten, òf wordt bedoeld dat dit stukje cultuur geld mag kosten.

De heer Dingemans (gewoon ge-DREVEN) verwijst naar zijn formulering. Hij heeft juist expliciet gesteld dat dit niet allemaal kostendekkend hoeft te zijn of iets moet opleveren. Wel is enig inzicht wenselijk en duidelijkheid over de prestatie die wordt verlangd. Op basis van deze informatie kan de raad beoordelen of dit al dan niet de moeite waard is. De heer Thelissen (CDA) is blij met de geboden verduidelijking, maar vraagt in het lijstje ook in beeld te brengen wat het oplevert. Wat het oplevert, zal vrij onzichtbaar zijn en wordt daardoor wellicht vergeten. De heer Rotman (VVD) vindt dat niet alles aan winstdoelstellingen gekoppeld moet zijn. Er bestaat ook nog zoiets als maatschappelijk ondernemen. De heer Gersjes (Bosch Belang) vraagt zich af hoe het maatschappelijk effect als prestatie geduid moet worden. De heer Dingemans (gewoon ge-DREVEN) betwijfelt – in reactie op de inbreng van De Bossche Groenen – of in de citymarketing andere zaken belangrijker zijn dan het toerisme. 's-Hertogenbosch is sterk afhankelijk van het toerisme. Hier zal volop op ingezet moeten worden. De Economische Monitor van het afgelopen jaar toont een verloop van € 420 miljoen naar € 160 miljoen. Dit is wel illustratief voor het belang van het toerisme. De heer De Groot (Rosmalens Belang) vraagt hoe gewoon-ge-DREVEN citymarketing definieert.

11

De heer Dingemans (gewoon ge-DREVEN) gaat hierbij uit van de volledige breedte, waarvan de horeca een essentieel onderdeel is. Vanwege het toerisme is het belangrijk dat het Huis van Bosch snel opengaat. Spreker informeert of hier al enig zicht op bestaat. De fractie heeft gelezen dat Den Bosch Partners in De Moriaan pas in 2023 operationeel wordt. Dit vraagt om uitleg. Cultuurhistorie is erg belangrijk, hierbij dienen ook de kernen te worden betrokken. Wat dit betreft, verwijst spreker naar diens vraag over de accommodatie van de Heemkundekring in Rosmalen. De vraag is of hierover inmiddels iets gemeld kan worden. Wat betreft de sportvelden, verwijst spreker naar het voornemen dat TGG op de sportvelden van Orthen gaat voetballen. Ook wat dit betreft, krijgt de fractie graag een update. Afsluitend wordt tevredenheid uitgesproken over de uitvoering van het amendement inzake carnaval en € 25.000 voor de diverse kernen beschikbaar is gesteld. De heer De Groot (Rosmalens Belang) informeert naar de samenwerkingsplannen van Les Vites. De heer Dingemans (gewoon ge-DREVEN) is hiervan niet op de hoogte. Wethouder Van der Geld geeft aan dat in het koersen op een coronabevrijdingsfeest/Unlockfeest gewerkt wordt met dagkoersen. Op dit moment wordt gedacht aan een combinatie met het winterevenement. Tegelijkertijd is duidelijk dat de besmettingscijfers stijgen.

De heer Esser (PVV) vraagt of het feest afhankelijk is van volledige openstelling, stap 6, of is dit ook al mogelijk als stap 5 van kracht is. Wethouder Van der Geld antwoordt dat bij een keuze voor een combinatie met het winterevenement dit aan een tijdsperiode is gekoppeld. De essentie van een Unlockfeest is dat alle coronamaatregelen zijn opgeheven. In de begroting is niet voorzien om 's-Hertogenbosch te promoten als foodstad. Citymarketing is gebaseerd op twee thematische pijlers, zijnde: 'Cultuurstad van het Zuiden en toonaangevende datastad'. Wat betreft cultuur en harmonisatie van de huisvestingslasten streeft het accommodatiebeleid na om de tarieven zo veel mogelijk gelijktrekken. Dit betekent niet dat er commerciële huur wordt opgelegd. De operatie moet nauwgezet en nauwkeurig uitgevoerd worden, ook om te voorkomen dat een huurverhoging uiteindelijk weer linea recta terugkomt bij de gemeente. De organisatie van de Bossche Zomer vraagt waarschijnlijk wel beleidsmatige aanpassingen bij de gemeentelijke organisatie. In dat geval zal een raadsvoorstel volgen. Over de herdenking van 400 jaar beleg 's-Hertogenbosch vinden gesprekken plaats in de regio en hier zijn kwartiermakers mee bezig. Het is nog te vroeg om een projectorganisatie te starten, maar in regionaal verband wordt hier al volop aan gewerkt.

Wat betreft Fort Crèvecoeur, zal de wethouder een boodschap van de raad graag overbrengen aan het rijk. Bosch Belang heeft een vraag over ondersteuning van kleine culturele instellingen door de grote culturele instellingen. Het hierbij genoemde voorbeeld, de Verkadefabriek, betreft nadrukkelijk een instelling die juist omkijkt naar andere gezelschappen en werkt met huisgezelschappen, zoals bijvoorbeeld Matze en het Paleis voor Volksvlijt. Aan de podia wordt aandacht gevraagd voor de makers en andere gezelschappen en hen te helpen en in ontwikkelingen mee te nemen. De heer Gersjes (Bosch Belang) is zich ervan bewust dat de Verkadefabriek de samenwerking ziet. In die zin had hij dit willen overbrengen. Spreker pleit ervoor dat ook andere grote subsidieontvangende instellingen dit voorbeeld volgen zodat ook de kleine partijen het hoofd boven water kunnen houden. Wethouder Van Der Geld geeft aan dat hier weliswaar aandacht voor is, maar dit gebeurt wel nauwgezet. Als het uiteindelijk een verkapte subsidie aan de kleine gezelschappen wordt, kun je het net zo goed gaan ombuigen. Er wordt dus wel degelijk gestuurd op ondersteuning in natura. Dit gebeurt ook nadrukkelijk in de gesprekken die de wethouder met de instellingen voert in de komende week. 12

Op de vraag 'Wat doet men er eigenlijk voor?', wijst de portefeuillehouder de raad op de eigen kaderstellende rol. De cultuurnota is vrijwel unaniem aangenomen en is de uitgezette lijn en kaderstelling; op basis daarvan worden prestatieafspraken gemaakt en deze komen aan de orde tijdens de jaargesprekken met de instellingen. In reactie op het gevraagde overzicht, stelt de wethouder de tegenvraag wàt wil de commissie weten en waarop wil de commissie dat het college stuurt. De kaders waar nu op wordt gestuurd, liggen vast in de cultuurnota en worden gehanteerd. De heer Gersjes (Bosch Belang) verwijst naar het lopende rekenkameronderzoek, dat gebaseerd is op een vraag en een behoefte. Blijkbaar leveren de bestaande kaders onduidelijkheid op ten aanzien van de verwachtingen ten aanzien van de afspraken met de cultuurorganisaties, de maatschappelijke effecten en de meetbaarheid van de resultaten. De prestatie is niet erg inzichtelijk. Wethouder Van der Geld heeft met de Rekenkamer gesproken over dit onderzoek en is nieuwsgierig naar de resultaten. Primair – in de verhouding raad-college – vormt de cultuurnota het sturingskader. Terugkijkend naar de vaststelling van de cultuurnota, waarbij een grote consensus bleek, is het achteraf jammer dat de kans niet is aangegrepen om daar een scherper debat over te voeren.

Toentertijd was er een grote consensus over, terwijl nu de vraag ontstaat of de kaders wel scherp zijn. Het staat echter vrij om deze discussie te openen. De heer Dingemans (gewoon ge-DREVEN) denkt dat het niet zozeer gaat over kaders die niet helder zijn. Destijds, bij het nemen van het raadsbesluit, is ook gesproken over prestatiecontracten. De vraag is nu in hoeverre de instellingen voldoen aan de prestatieafspraken en welke taakstellende kaders worden nagekomen. Deze kennis is nodig om te kunnen beoordelen of de gelden nuttig worden besteed. Wethouder Van der Geld geeft aan dat de raad inzage kan krijgen in de met instellingen gemaakte afspraken en zegt toe deze te doen toekomen. Het is al jaren staande praktijk om prestatieafspraken met instellingen te maken en deze afspraken worden ook gemonitord. Ook daarin kan inzage worden geboden. Verder bieden de jaarverslagen de nodige informatie. Er is inderdaad animo voor Den Bosch Partners en de vacatures voor de Raad van Toezicht zijn inmiddels uitgezet. Hier wordt goed op gereageerd. De gemeente staat op relatieve afstand, maar is wel verteld dat het goed loopt. De verwachting is dat hierover de komende dagen nieuws naar buiten komt. De volgorde van benoeming is RvT, directeur en dan de binnenstadsmanager. De Bossche Winter is georganiseerd in coronatijd. Over het winterevenement wordt nagedacht als een terugkerend evenement.

De raad heeft de wens daartoe breed uitgesproken. De komende weken zal hier meer informatie over komen al zijn de coronaontwikkelingen natuurlijk wel relevant. Begin november volgt een persconferentie inzake de corona-aanpak. In vervolg hierop zal een go/no go volgen. Desgevraagd verwacht de wethouder dat het budget in de lijn ligt van het laatste winterevenement. Het bedrag is hem op dit moment niet bekend. Wanneer het college hierover een besluit heeft genomen, zal ook deze informatie worden meegenomen. De wethouder is blij om te vernemen dat het erfgoedbeleid nog steeds wordt gewaardeerd. De heer Van Rosmalen (GroenLinks) is blij om te horen dat er regionaal hard wordt gewerkt aan de belegherdenking, maar hij zou graag voor de volgende begroting (2023) een raadsinformatiebrief ontvangen over de voortgang wat dit betreft op weg naar 2029. Wethouder Van der Geld heeft begrip voor deze vraag en zegt dit toe. Wat betreft de samenwerking in de topsport, suggereert de wethouder om in het kader van I&O hier een keer een presentatie aan te wijden om voor het voetlicht te brengen wat het college in dezen zou willen doen. Wat betreft DTV zal waarschijnlijk een raadsvoorstel volgen voor de raadsvergadering in december.

Het Huis van Bosch heeft enige vertraging opgelopen door het faillissement van de fabrikant van de liftdeuren, de op maat gemaakte liftdeuren zijn door de curator in beslag genomen. Hierover is recent melding gedaan in het raadsinfobulletin. De restauratie is voltooid en is prachtig geworden. Binnenkort wordt de raad uitgenodigd voor een rondleiding. Bezoekerscentrum Moriaan is al geopend. De planning is dat het bezoekerscentrum in 2023 13

overgaat naar Den Bosch Partners. Wat betreft de Heemkundekring, is het antwoord niet bij hem bekend. De portefeuillehouder is heden niet aanwezig. Wethouder Hoskam wijst op de afspraak met de raad in 2020 om geen nieuw beleid door te voeren teneinde de financiële onzekerheden niet nog groter te maken. Vandaar dat nu een beleidsarme begroting voorligt. Op incidentele posten is wel iets mogelijk. De VVD-fractie vroeg naar de aandacht voor food. De uitbouw voor de foodsector zit in het reguliere budget voor economische zaken. Citymarketing zit op de twee andere speerpunten van de gemeente 's-Hertogenbosch. De gevolgen van corona staan centraal. De stelling dat het afgelopen jaar een buitengewoon succesvol economisch jaar is geweest is net zo goed te onderbouwen als de stelling dat het een economisch desastreus jaar was. Voor de horeca en de retail is het landelijk gezien een slecht jaar geweest. Dat geldt ook voor beurzen en de reissector, al trekt het inmiddels wel aan. De Bossche Zomer was vorig jaar en ook dit jaar een groot voordeel omdat dit grote bezoekersstromen heeft opgeleverd met alle gevolgen van dien, zoals een goede omzet voor retail en horeca. De leegstandcijfers zijn zorgwekkend voor 's-Hertogenbosch, maar in perspectief bezien – in relatie tot gemeenten in de omgeving met leegstandspercentages van 18 tot 20%, doorstijgend naar 25-30%.

Het optimistische beeld wat betreft 's-Hertogenbosch is zeker geen reden om achterover te leunen en dat gebeurt ook niet. Spreker verwijst naar zaken die al in gang zijn gezet, zoals de Bossche Winter, de Bossche Zomer, binnenstadsmanager en citymarketing. Er vindt overleg plaats met alle relevante partijen in de stad over invulling van de huidige leegstand. Wat betreft de wijkwinkelcentra bestaat ook afhankelijkheid van de partijen die deze wijkwinkelcentra bezitten; de gemeente is wat dit betreft geen eigenaar. Als beleggers zich tot de gemeente wenden, vinden ze bereidheid tot (re)activeren van de wijkwinkelcentra. De krapte op de arbeidsmarkt is een serieus aandachtspunt. Dat geldt ook voor de jeugdwerkloosheid. De PvdA gaf aan dat het bij deze doelgroep gaat over 1200 personen. Uit de cijfers van 31-8 blijkt dat 417 personen onder 27 jaar werkzoekend zijn. Die personen moeten naar arbeid begeleid worden. De wethouder is blij met het amendement in dit kader dat bij de voorjaarsnota is aangenomen. Dit is echter een druppel op een gloeiende plaat. Er dreigt een structureel tekort aan arbeidskrachten. Dit tekort zit met name op mbo-niveau, terwijl dit de mensen zijn voor de uitvoering van de energietransitie. Collegebreed moet erop worden ingezet om de opleiding hiertoe te verbeteren. Veel ambachten dreigen te verdwijnen.

Wat betreft de acquisitie, is er nog 4 hectare in de aanbieding. De eerste uitvraag voor Heesch West is viervoudig overschreden. Er hoeft weinig aan acquisitie gedaan te worden. De keten moet op orde zijn voordat je acquisitie pleegt omdat je de kopers moet kunnen faciliteren. De heer De Groot (Rosmalens Belang) vraagt of de genoemde 4 hectare aansluit op de vraag. Heesch West is in 2022 nog niet beschikbaar. Wethouder Hoskam legt uit dat de acquisitie van de gemeente 's-Hertogenbosch op een laag pitje staat. De genoemde 4 hectare ligt verspreid over meerdere bedrijventerreinen. De gemeente heeft dus de luxe om te kunnen kiezen. De kantorenleegstand en de winkelleegstand ligt onder het landelijk gemiddelde en de bezoekersaantallen zijn weer fors aangetrokken. Om 's-Hertogenbosch als winkelstad te behouden, is het van belang om de Bossche Zomer in stand te houden, met voorwaarde dat het verrassend blijft, zorgzaam wordt omgegaan met de openbare ruimte en de balans tussen horeca en retail wordt bewaakt. Als winkels niet worden bezocht, maar benodigdheden via internet worden besteld, schaadt dat de binnenstad. Ook wat dit betreft, geeft de wethouder een winstwaarschuwing af. De voorzitter biedt gelegenheid tot reacties in tweede termijn.

De heer Gersjes (Bosch Belang) pleit ervoor om de horecaondernemer meer te ondersteunen in het terrassenbeleid wat betreft de omvang, de ruimtelijke inrichting en mogelijkheden tot deregulering wat dit betreft. De heer De Groot (Rosmalens Belang) vraagt – in vervolg op de vraag van Bosch Belang – of ook het precario voor de terrassen opnieuw wordt bekeken. 14