2. evaluatie Bossche zomer 2020

Evaluatie De Bossche Zomer Aanleiding In het voorjaar (april/mei) ontstond een rudimentair idee om Deze evaluatie is, geheel in lijn met De te kijken of we in ’s-Hertogenbosch iets konden maken van Bossche Zomer, een gezamenlijke de zomer met, voor en door Bosschenaren, waarbij voorop productie van de gemeente ’smoest staan dat mensen elkaar weer mochten en konden Hertogenbosch en projectteam De gaan ontmoeten na de lockdown, en de gedachte dat we dat Bossche Zomer. dan maar beter konden faciliteren. Daarnaast was er Het hoofddocument bestaat uit algemene natuurlijk de behoefte om te kijken of we ondernemers een opmerkingen. In deze groene kaders zijn handje konden helpen door het voor hen mogelijk te maken opmerkingen geplaatst die specifiek om te ondernemen en nog iets van dit jaar te maken. betrekking hebben op de gemeentelijke Uiteraard binnen de regels van veiligheid en gezondheid. organisatie. Dit rudimentaire idee werd uitgewerkt en zo ontstond De Bossche Zomer: Een periode van 2 maanden waarin de stad als het ware aan de Bosschenaren werd gegeven om er ‘iets’ mee te doen. Van 1 juli t/m 30 augustus ontstond een bruisende stad.

Doelstellingen Eigenlijk is hierboven het belangrijkste al genoemd. Doel was in feite drieledig: • Faciliteer de ontmoeting – nu dat weer mag; • Op een veilige manier; • En biedt ruimte aan ondernemers om te ondernemen/overleven. Om dit te bereiken wilden we gaan spreiden in tijd en in ruimte. We zouden niet alleen de historische binnenstad als uitgangspunt nemen, maar de hele gemeente.

Gemeentelijke organisatie Gedurende het proces gaf de gemeenteraad een aantal aandachtspunten mee: • Activiteiten moesten zoveel mogelijk toegankelijk zijn voor iedereen. • In geval van kaartverkoop ook graag de mogelijkheid om dit offline te doen. • In geval van een app graag grote zorgvuldigheid omtrent privacy.

Organisatie Om dit voor elkaar te boksen werd samenwerkingsverband opgericht (De Bossche Zomer), welke onder werd gebracht bij de ZNTM. Er werd een stuurgroep aangesteld (waarin de gemeente niet plaatsnam). De stuurgroep stelde een projectleider aan, en gezamenlijk werd een projectteam samengesteld uit diverse organisaties van de stad. Aan dit samenwerkingsverband werd een subsidie verleend teneinde voor een specifieke periode de loonkosten van de leden van het projectteam over te nemen van hun moederorganisaties. 1

Daarnaast werd een subsidie verleend om een werkbudget beschikbaar te maken, waarmee in de stad een en andere gefaciliteerd kon worden in het kader van De Bossche Zomer. Gemeentelijke organisatie • In de stuurgroep: Jeroen Dona (voorzitter), Alex Parallel aan het opzetten van De Bossche Kühne (secretaris) en Helga Gerritzen Zomer door het projectteam werd in de (penningmeester). gemeente een intern projectteam • In het projectteam in eerste instantie: Huibert opgericht waarin alle afdelingen die Wilschut (Artishock, projectleider), Kenneth van der hiermee te maken zouden kunnen krijgen Pool (Libéma, projectmanager), Ivo Dierx (Van Zuid, werden betrokken. Een stoomcursus ‘over de schutting kijken’ was het gevolg. communicatie extern), Bing Berendsen (Koninkrijk Eerder was er al een zogenaamd van Muziek, communicatie intern, socials en ‘snelloket’ ontstaan om branding) en Nina Kelder (Artishock, terrasuitbreidingen voor de horeca te projectassistent). realiseren.

Ditzelfde middel werd voor De • Gaandeweg werd duidelijk dat er nog extra Bossche Zomer opgetuigd: Één loket, expertise (en handjes) nodig waren binnen het waarin alle afdelingen zijn projectteam en werd het team aangevuld met Niels vertegenwoordigd, met Schuller (Theater aan de Parade, website/app) en beslissingsbevoegdheid, om snel en Maartje Remmers (zelfstandige, PR communicatie, flexibel initiatieven te kunnen beoordelen social media en pers) die door het projectteam werden aangeleverd.

Proces Eind mei/begin juni startte formeel het projectteam. De eerste actie was om razendsnel een eerste idee te ontwikkelen voor het inkleuren van de stad (5 kwartieren, als een lint door de stad, met de historische binnenstad als stralend middelpunt), branding te ontwikkelen, een landingspage gereed te maken en de stad te vragen om met initiatieven te komen. Dit alles werd in de eerste week gerealiseerd. Schematische weergaven van de 5 kwartieren

In de weken die volgden werd aan de hand daarvan een programmering opgezet, branding, website en socials werden verder opgetuigd, communicatiemiddelen werden ontwikkeld en in de stad werd draagvlak ontwikkeld door bij diverse partijen ideeën in de week te leggen om aan te sluiten bij De Bossche Zomer.

2

In deze hectische weken ging ongetwijfeld ook weleens wat mis. Zo blijkt uit het onderzoek onder wel en niet-deelnemende ondernemers dat de communicatie voorafgaand aan De Bossche Zomer beter had gekund. Op 1 juli ging De Bossche Zomer van start met als idee dat dit een groeimodel zou zijn. Dat bleek werkelijkheid te worden. In de weken die volgende ontpopten zich op allerlei plekken in de stad prachtige initiatieven, crossovers tussen kleine en grootschalige initiatieven niet alleen in de kwartieren, maar ook in de wijken en in kernen als Vinkel en Rosmalen. Opening van De Bossche Zomer door burgmeester en wethouder bij Smakenrad

In de eerste weken was er sprake van veel commerciële horeca-georiënteerde initiatieven. Deze vormden, samen met eyecatchers zoals het reuzenrad een vliegwiel voor De Bossche Zomer omdat deze veel aandacht op socials en in de pers genereerden. Gaandeweg kwamen er steeds meer sport, wijkinitiatieven en cultuur bij. Een specifiek compliment voor Festival Boulevard is op zijn plaats. Dit theaterfestival was geannuleerd wegens Corona, maar was al bezig met het opzetten van Afzender Boulevard, een aangepast programma in de reguliere Boulevardperiode van 10 dagen. Toen De Bossche Zomer tot leven kwam pasten zij hun programmering aan. Hoewel het zwaartepunt van Afzender Boulevard nog steeds in de reguliere periode van Festival Boulevard lag, werd hun programmering opgerekt tot een periode van zo’n zes weken (midden juli t/m eind augustus), o.a. door het faciliteren en programmeren in een openluchttheater in de Citadel. Openluchttheater Citadel

Kritieke succesfactoren Belangrijk lijkt ons om te proberen te definiëren welke factoren ertoe leidden dat De Bossche Zomer succesvol was. Want dàt De Bossche Zomer succesvol was mogen we wel concluderen, afgaande op de stortvloed aan positieve reacties en dito energie die loskwamen rondom deze periode. Wat waren nu belangrijke bijdragers aan dat succes? • Verrassing Een veelgehoord compliment is dat Bosschenaren zeggen ‘ik ben op plekken geweest waar ik nog nooit eerder was geweest’ (43% van de respondenten in het bezoekersonderzoek geeft aan dat ze dankzij De Bossche Zomer op plekken in ’s-Hertogenbosch zijn geweest die ze nog niet kende)– specifiek gaat het dan vaak om de Tramkade, het Zuiderpark, maar ook om terrassen als de Sintjanstuin en de Rooftop op 3

•

•

•

parking de Wolvenhoek. Bovendien zorgden veel initiatieven voor verrassing, denk aan het Smakenrad, de watertaxi, de drive-in bioscoop bij de Treurenburg, etc. Mocht De Bossche Zomer een vervolg krijgen dan denken we dat het belangrijk is om deze ‘traditie van verrassing’ voort te zetten. Samenwerking We zien dat met name de initiatieven die ontstonden uit samenwerking succesvol zijn. Denk aan gezamenlijke terrassen, maar ook samenwerking bij Het Zomertheater, operadiners, picknicks in de Zandvang, het openluchttheater de Citadel (waar ook IVC, W2 en Het Levenslied programmeerden), etc. Bovendien zorgde het persoonlijke contact met het projectteam van De Bossche Zomer, maar ook het rechtstreekse contact met medewerkers van de gemeente ervoor dat initiatiefnemers echt de kans kregen om te laten zien wat ze wilden doen. En zagen de initiatiefnemers van dichtbij dat er werd gezocht naar manieren om dit mogelijk te maken, mits uiteraard veilig en verantwoord. Creativiteit/innovatief denken Wat we zeker ook gezien hebben is dat creativiteit loont. Een paar terrasstoeltjes neerzetten op een gekke plek is leuk. Daar een complete beleving omheen creëren is goud. Denk aan Costa del Silo, de Rooftop, de Kemping, de Groote Wielen, het Smakenrad. Het werd erg gewaardeerd dat dit echt iets nieuws is voor deze stad, vooruitstrevend en innovatief.

Anders dan anders, en grootstedelijk qua uitstraling. Deze creativiteit, originaliteit en innovativiteit heeft er mede voor gezorgd dat 82,1% van de respondenten aangeeft dat zijn/haar bezoek beter was dan verwacht. Lef In veel van bovengenoemde voorbeelden is ondernemerschap getoond en (ondernemers) risico genomen. Zowel door de ondernemers als de gemeente. Dat is – zeker in deze tijd – buitengewoon stoer. Het waren lang niet altijd de usual suspects die met verassende initiatieven kwamen en durf toonden. In praktisch alle gevallen heeft dat ondernemerschap geloond. Uit het bezoekersonderzoek: ‘Van een stad met een wat gezapig imago met weinig lef, nu een stad die voorop loopt.’

•

‘Graag wil ik de Bossche ondernemers bedanken voor hun creativiteit, humor, ondernemersgeest en de bedrijfsrisico's die zij hebben durven nemen om er toch een toffe zomer van te maken! En Gemeente 'sHertogenbosch bedankt voor jullie flexibiliteit en open mind. Jullie hebben lef getoond. Top!’ Ruimte Alle initiatieven waren ruim opgezet, geheel volgens de 1m50-regels. Dit gaf bezoekers een veilig gevoel. Het was niet moeilijk om afstand te bewaren omdat die ruimte er simpelweg was. Ook de extra terrassen waren ruim opgezet en dat beviel de bezoekers uitstekend.

4

•

•

Snelheid Gemeentelijke organisatie Veel complimenten hebben ook betrekking • Vertrouwen op de snelheid waarmee zaken geregeld Heeft een grote rol gespeeld in het ambtelijk konden worden. De samenwerking tussen multidisciplinair projectteam van De Bossche Zomer: projectteam De Bossche Zomer en de Multidisciplinair. Elk projectteamlid had een eigen gemeente in de vorm van het Snelloket verantwoordelijkheid/ specialisme en daarin wordt werd in de loop van de periode steeds men serieus genomen door de ander. Men toonde inniger en leidde tot een prachtige synergie respect voor elkaars belang en rol .Dat geeft waarin razendsnel beslissingen konden vertrouwen. Dat gold ook naar buiten toe; afspraak worden genomen op basis van expertise en was afspraak, 23 uur stoppen is 23 uur stoppen. ervaring. Dankzij deze snelheid bleef de Hierdoor was er ook draagvlak bij de diverse schwung in de stad, konden nieuwe wijkraden. initiatieven gedurende de hele periode nog • Leiderschap aanhaken, en werd creativiteit Bij de ambtelijke projectgroep vertaalde zich dat tot gestimuleerd. Uiteraard zorgde dit soms een mentaliteit van ‘gewoon doen’ Trial and error, ook voor partijen die de kans schoon zagen gewoon starten en doen, oplossen en doorgaan.

Juist om snel even wat proefballonnetjes op te door het ‘gewoon’ te gaan doen en niet alle ‘beren op laten, maar over het algemeen werkte dit de weg’ op voorhand te zien, is het gelukt om De uitstekend.’ Bossche Zomer optimaal te faciliteren. ‘Voorheen mocht er vrijwel niets van • Korte lijnen handhaving/ gemeente. Nu was het zeer Doordat de opdrachtnemer/gever lid van het MT snel geregeld, werkte de gemeente erg mee was, konden er snel beslissingen genomen worden en met de ondernemersvragen.’ werden deze uit eerste hand teruggekoppeld in het Breedte programmering projectteam. Die is ten goede gekomen aan de Voor elk wat wils. Dat is een goede daadkracht van het team. typering. Van highbrow kunst tot simpel • Snelheid vermaak, van gratis tot betaald, van jong tot We hadden vooraf geen idee wat er op ons af zou oud, van sport en spel tot horeca en komen, we hebben daar met zijn allen steeds op bij cultuur, van binnenstad tot in de wijk etc. gestuurd, bv separate afspraken om de grote plannen Het kan echt interessant zijn om nog eens door te lichten, opschalen en afschalen van de door de Facebook-pagina van De Bossche overlegfrequentie. Iedereen pakte daarin zijn rol en Zomer te scrollen om te zien welke voelde zich verantwoordelijk voor het proces. Betere diversiteit er was in het aanbod en daarmee taak- en rolverdeling vooraf is gewenst.

Andersom: diversiteit aan publieksdoelgroepen. Dat is iedereen was voldoende flexibel om mee te bewegen niet alleen iets om trots op te zijn, maar dat waar nodig. is ook iets wat enorm werd gewaardeerd. ‘Zo divers aanbod van goede kwaliteit!’ Ontmoeting & Kleinschaligheid Er lag een focus op het mogelijk maken van ontmoeting binnen de regels en (min of meer als gevolg daarvan) op kleinschaligheid. De ruime en overzichtelijke opzet van de diverse initiatieven gaf een prettig en veilig gevoel. Geen massaliteit, veel ruimte en kleinschalig. ‘Kleinschalig, origineel en in de buurt van je woning.’

5

•

•

•

De hele gemeente als canvas Gemeentelijke organisatie Van oudsher zijn we geneigd om bij alles wat we organiseren te denken aan de historische binnenstad. Algemeen belang Deze zomer werd op dit gebied breder gedacht. Niet Binnen de gemeentelijke organisatie alleen hebben Bosschenaren bijvoorbeeld het Zuiderpark werden afdelingen bij elkaar gebracht die ontdekt, en zijn ze elders op plaatsen geweest die ze nog eerder niet samenwerkten, en werd er niet echt kenden. verder gekeken dan het ‘eigen eilandje’ We kunnen het moeilijk hard maken, maar we durven te omdat er een hoger doel was. stellen dat de hoeveelheid bezoekers aan De Bossche Zomer, verspreid over de hele gemeente, nooit binnen de Ervaring telt regels van veiligheid en hygiëne in de binnenstad hadden Daarnaast wordt ook geconstateerd dat het snelloket mede goed werkte omdat de gepast. Bovendien wisten mensen de weg te vinden naar personen die daarin zaten ervaren zijn, de de initiatieven die lang niet altijd reguliere bezoekers zijn weg weten, en beslisbevoegd zijn. Dat een van de stad. externe partij plaatsnam in het Snelloket Daarnaast werden meer dan 400 sport- en spelactiviteiten (De Bossche Zomer) was in eerste georganiseerd in de wijken onder de noemer Bossche instantie een beetje eng, maar bleek heel Sportzomer.

goed te werken omdat de stem van de Grote dank hierbij aan Edwin Smolders die dit als spin in initiatienemers zo duidelijker werd het web met tomeloze inzet heeft aangejaagd. Ook de gehoord en er met enige regelmaat terug wijkmanagers speelden een cruciale rol. Resultaat is dat kon worden gegrepen op ‘het hogere we reacties krijgen als: “Hoe fijn dat er ook activiteiten bij doel’. mij om de hoek zijn!” Alles onder één vlag Betrokkenheid Een laatste punt dat we willen noemen is dat we niet De transparantie die zo ontstond zorgde alleen ondernemerschap en creativiteit wilden stimuleren, voor een goede sfeer en een grote drive maar ook gebruik wilden maken van alles wat er al is. en betrokkenheid om dingen samen voor elkaar te krijgen. Tegelijkertijd kon hier Bestaande programmering, podia, musea, bioscopen, scherp worden gelet op een ijzeren festivals, etc. De infrastructuur die de stad al kent werd voorwaarde waaraan niemand wilde ingezet om de som der delen groter te maken door het tornen: Veiligheid. onder te brengen bij één overkoepelende noemer: De Over de hele linie voelde de gemeente Bossche Zomer. Daarmee werd De Bossche Zomer in feite zich medeverantwoordelijk, inclusief een marketingtool en een ‘vindmachine’. Alles wat er in burgemeester en wethouders die zich de stad te doen is kun je vinden bij De Bossche Zomer.

regelmatig lieten zien bij initiatieven en Door al die verschillende activiteiten op één plek vindbaar initiatiefnemers om hun betrokkenheid te te maken worden koppelverkopen en upselling laten zien gestimuleerd. Iedereen vaart daar wel bij. Kleine bestaande initiatieven profiteren van de grotere kapstok en verbinding van de Bossche Zomer Groeimodel Eerlijk is eerlijk: door de snelheid waren we min of meer gedwongen om De Bossche Zomer als groeimodel te zien. Op 1 juli stond er een reuzenrad, en waren er al tal van mooie terrassen. In de weken die volgende ging de stad steeds verder open en ontvouwden zich grote en kleine initiatieven op steeds meer plekken. 6

Deze olievlekwerking, hoewel noodgedwongen, bleek geweldig goed te werken omdat initiatieven nieuwe initiatieven in de hand werkten. Het dynamische karakter, de wendbaarheid van de organisatie en de flexibiliteit van het concept bleken ervoor te zorgen dat er steeds meer crossovers ontstonden.

Verbeterpunten De Bossche Zomer is een idee dat in feite uit nood is geboren en dat in zeer korte tijd is opgezet en vormgegeven. Dat betekent dat in de snelheid der dingen ook zaken beter hadden gekund. Naast de factor tijd speelde ook de factor onzekerheid mee. Onzekerheid over regelgeving, het verloop van de pandemie, de bereidheid van mensen om de ontmoeting weer op te zoeken, etc. We wisten aan de voorkant dus niet goed waar we aan begonnen. Voor een eventuele volgende editie kunnen we in ieder geval deze leerpunten benoemen: • Organisatie De Bossche Zomer: Gemeentelijke organisatie We kwamen er gaandeweg achter dat De Bossche • Extra administratieve capaciteit voor Zomer boven alles een communicatie-, marketing- en vastlegging/dossiervorming bij snelloket branding platform is. Door alles te labelen als Bossche is gewenst. Zomer claimden we in feite ons eigen succes. Dat was • Aandacht voor reguliere werkzaamheden goed. De bezetting van het projectteam was daar echter versus projectwerkzaamheden: Het niet helemaal op berekend. Met name qua capaciteit op snelloket heeft veel capaciteit gekost en is communicatie en technische knowhow op gebied van zeker ten koste van andere zaken gegaan. website, app en ticketing kwamen we tekort. Dat geldt ook voor de reguliere taken van Daarnaast was de rol van projectleider in dit project erg de intern projectleider.

Hier moet voor breed: Zowel het politieke speelveld, als de interne een vervolg vooraf beter en explicieter organisatie, zowel externe vertegenwoordiging als de naar gekeken worden. interne organisatie, zowel de programmering als een deel van de communicatie met initiatieven. Bij een volgende editie zou daar wellicht een aantal taken weggehaald kunnen worden, of gedacht kunnen worden aan een zakelijk èn een creatief projectleider. • Website We hoopten van tevoren op een enorme verscheidenheid en hoeveelheid aan initiatieven, naast de bestaande programmering die toch al plaats zou vinden. Dat is beter gelukt dan we durfden dromen. Dat succes zorgde er echter ook voor dat de website gaandeweg steeds minder overzichtelijk werd. Een volgende editie vraagt om aan de voorkant heel goed na te denken over de indeling en categorisering van de website. Bijvoorbeeld een onderscheid tussen langlopende initiatieven (terrassen, tentoonstellingen, etc.) en eenmalige initiatieven (voorstellingen, drive-in bioscoop, workshops, etc.), of door initiatieven ook vindbaar te maken op een plattegrond. • Aandacht app In het voortraject is de app naar voren geschoven als een uitstekend communicatiemiddel. De app die daarvoor gekozen is (Close) was daar ook zeker voor geschikt. In de praktijk werd hier echter minder gebruik van gemaakt dan gehoopt. Daarvoor zijn in onze optiek twee redenen:

7

o

o

Het bijhouden van de app is meer dan een dagtaak. Gemeentelijke organisatie Daarin was qua personele bezetting van het • Heldere overlegstructuren projectteam De Bossche Zomer niet voorzien. Ook Wat wordt waar besproken en de technische know-how om ticketing goed op besloten, wie neemt deel aan welk orde te krijgen was niet voldoende aanwezig in het vergaderingen projectteam. Ondersteuning vanuit Close was • Proces goed, maar wij dachten aan de voorkant dat met Starten met heldere kaders wat name de ondersteuning bij ticketing uitgebreider betreft: begroting, kwalitatieve en zou zijn. Ook bleek Close niet aan te kunnen sluiten kwantitatieve doelstellingen, heldere taakverdeling tussen de diverse op o.a. het ticketing systeem van Theater aan de project teamleden/afdelingen, wat is Parade, Festival Boulevard en ook het de rol van de gemeente. Zomertheater. Dat was een tegenvaller. Voor een • Managen van verwachtingen: volgende editie is deze app nog steeds een goede Sommige initiatieven hadden het idee keus maar in de invulling van het projectteam dat alles nu wel mocht en dat moet hiervoor minimaal 1 FTE worden vrijgemaakt, bijvoorbeeld geluid of ecologie wat en met alle partijen moet aan de voorkant worden minder speelden. Dat was natuurlijk besproken hoe zinvol het is om ticketing van alle niet aan de orde.

Er kon veel, maar initiatiefnemers via één systeem en op één plek binnen bepaalde randvoorwaarden. mogelijk te maken. Daarbij zijn diverse varianten Wellicht had dat aan de voorkant iets mogelijk, en het kan goed zijn dat het bij de helderder gecommuniceerd kunnen (eventuele) eerstvolgende editie nog niet direct worden. lukt om alles beschikbaar te maken via de app, • Behoeftepeiling bezoekersdoelgroep. maar daar zou in de loop der jaren wel naar In dit geval bij de bewoners van Den moeten worden gestreefd. Bosch, om vraag en aanbod De app was om praktische redenen aangekocht (initiatieven) nog beter op elkaar af te door de gemeenten en qua AVG moesten de stemmen. • Handhaving procedures van de gemeente worden gevolgd. Dat Wat strakker had gekund was de betekende dat we niet actief ‘de boer op’ konden wijze waarop we met handhaving gaan met de app. Geen button op de homepage omgaan. Enerzijds vragen dergelijke ‘download de app’, geen mogelijkheden om de app activiteiten die allemaal ook nog eens te promoten via initiatiefnemers of social media. volgens (veranderende) coronaDat zorgde voor zeer weinig downloads. Een richtlijnen moeten plaatsvinden dergelijke app begint vruchten af te werpen eigenlijk extra inzet van handhaving. naarmate meer mensen er gebruik van maken. Deze inzet was beperkt.

Bovendien Halverwege het traject is hierop bijgestuurd, en dat moet een volgende keer helderder had zeker een positief effect, maar de learning is worden vastgelegd waar en door wie dat we dit anders in moeten richten bij een handhaving plaatsvindt en met welke eventuele volgende editie. De zin van de app kan middelen. De gedoogconstructie kan groot zijn, maar alleen als we massa kunnen hier een rol bij hebben gespeeld. maken. Aan de voorkant werd gedacht dat de app ook voor crowd control kon worden ingezet, omdat door bij ticketing va alle onderdelen duidelijk kon worden hoe druk he overal was. 8

•

Dat is om bovengenoemde redenen geen werkelijkheid geworden. Overigens is er geen enkele klacht binnen gekomen over te grote drukte in de kwartieren. Als het ergens vol was liep men gewoon verder. Betrokkenheid retail In het voortraject is met heel veel partijen gepraat en is geprobeerd om allerlei partijen te activeren een bijdrage te gaan leveren. Bij veel partijen is dat gelukt, uit onverwachte hoek kwamen, zonder dat we daar moeite voor hadden gedaan, prachtige initiatieven, maar ook bij verschillende partijen is dat niet gelukt. Een groep die onder één noemer valt te scharen in het bijzonder: De retail was weinig zichtbaar naar onze mening. En dat is jammer, want er waren kansen genoeg! Het leerpunt is vooral dat deze sector meer nodig heeft dan een uitgestoken hand. Deze gedachte wordt ondersteund door het ondernemersonderzoek. Advies zou zijn om in het projectteam iemand op te nemen met een goed netwerk binnen de retail om deze groep te activeren, stimuleren en om hen concrete handvatten te geven. 17% van de respondenten geeft aan een bezoek aan De Bossche Zomer gecombineerd te hebben met een bezoek aan de winkels in het centrum.

9

Conclusie De Bossche Zomer was iets compleet nieuws in een tijd waarin we niet konden voorspellen hoe dingen zouden lopen. Wel hebben we een aantal doelstellingen geformuleerd, zoals aan het begin van dit document omschreven: •

•

•

Faciliteer de ontmoeting – nu dat weer mag We mogen concluderen dat dat is gelukt. De grote betrokkenheid op social media, de grote aandacht voor de verschillende initiatieven, de mate waarin deze bezocht werden, de grote behoefte van de inwoners van de stad om weer ‘naar buiten’ te gaan… Allemaal factoren die eraan bij hebben gedragen dat de ontmoeting echt weer plaats heeft gevonden. 65% van de respondenten bezochten De Bossche Zomer met vrienden/bekenden. Op een veilige manier De besmettingscijfers in onze gemeente zijn vergeleken met andere steden goed te noemen. Dat is uiteraard niet alleen aan De Bossche Zomer toe te rekenen. Wel kunnen we concluderen dat De Bossche Zomer in ieder geval niet heeft geleid tot een toename aan besmettingen. In die zin kunnen we concluderen dat de aandacht voor veiligheid, kleinschaligheid en ruimte hebben gewerkt. En biedt ruimte aan ondernemers om te ondernemen/overleven. In totaal hebben via De Bossche Zomer 135 initiatieven de kans gekregen om zichzelf neer te zetten. Vaak bestonden deze initiatieven uit meerdere partijen. Veel ondernemers, maar soms ook stichtingen, sportverenigingen, buurtverenigingen, etc. We kunnen duidelijk concluderen dat de Bossche ondernemers op een creatieve manier de handen ineen hebben geslagen en met beide handen de kans hebben gegrepen om de geboden ruimte te benutten.

10

Aanbevelingen De Bossche Zomer wordt door bezoekers gewaardeerd met het rapportcijfer 8,7. Daarbij vindt 82,5% van de respondenten dat De Bossche Zomer het imago van ’s-Hertogenbosch heeft verbeterd. 90,5% van de respondenten geeft aan dat De Bossche Zomer moet terugkomen, ook als er geen corona crisis is. Ook zijn ondernemers van mening dat De Bossche Zomer een blijvertje zou moeten zijn. 63,2% van de deelnemende ondernemers ziet De Bosche Zomer ook niet niet-Corona tijden graag terugkomen. Deze ondernemers gaven De Bossche Zomer gemiddeld een 8,2. Onder tal van social media berichten stond richting het einde van De Bossche Zomer de vraag: “Er komt toch wel een vervolg hè?” Wij denken dat het antwoord een volmondig “Ja!” moet zijn. Een factor van het succes was uiteraard dat men al lang thuis zat, in lockdown, men eindelijk weer naar buiten mocht, maar wij denken dat De Bossche Zomer ’s-Hertogenbosch een geweldige kans biedt voor de toekomst. Ook zonder Corona. Belangrijk is om dan vast te houden aan de succesfactoren en we adviseren daarnaast een aantal zaken: • Meerjarenplan Denk groot: Waar willen we in 5 of zelfs 10 jaar naartoe? ’s-Hertogenbosch creëert in de loop der jaren een periode van 2 maanden gedurende de zomer waarin altijd leuke dingen te doen zijn. Hierbij wordt vastgehouden aan de genoemde succesfactoren.

De stip op de horizon is om in die periode een traditie van verrassing te creëren, ruimte te geven aan initiatieven uit de stad, met de hele gemeente als canvas. Daarbij is er een rijke, brede programmering in de hele gemeente waar de bestaande (zomer)programmering uiteraard een belangrijke plaats inneemt, aangevuld met allerhande Bourgondische, culturele, gastvrije, educatieve, sportieve, big data en leisure activiteiten. • Organisatiestructuur Het projectteam De Bossche Zomer zou qua structuur iets anders georganiseerd moeten worden. Hieronder een voorstel voor de verschillende taken: o Zakelijk/creatief projectleider (mogelijk opsplitsen naar twee personen) o Project manager logistiek & faciliteiten o Contactpersoon initiatieven, mogelijk 2 personen o Communicatie, Social media, outdoor en pers o Website o Branding, vormgeving, DTP o App – communicatieflows o App – ticketing Daarnaast is het aan te raden dat iedereen dedicated op De Bossche Zomer wordt gezet gedurende die periode en dat projectteamleden geen eigen initiatiefnemers zijn, om te voorkomen dat er ‘dubbele petten’ zijn. • Vast team intern en extern Gebleken is dat het uitmaakte wie erbij betrokken waren, zowel bij gemeente als in het projectteam. De persoon maakte uit. Er ontstond echt een sfeer van onderling vertrouwen waarin heel snel geschakeld kon worden, en met groot respect voor elkaars expertise.

Een vast team kan helpen om dit wiel niet telkens opnieuw uit te hoeven vinden.

11

•

Een Bossche Zomer zonder Corona Met De Bossche Zomer hebben we, hoewel uit nood geboren, iets gecreëerd wat blijvend verankerd zou kunnen worden in de stad. Ook zonder Corona. Belangrijk is om dan deze factoren te handhaven: o Verrassing in initiatieven en locaties; o Kleinschaligheid; o Brede programmering; o Samenwerking tussen partijen/cross-overs; o De Bossche Zomer als inspirator, verbinder en als marketing- en communicatieschil, initiatieven zijn zelfvoorzienend; o De hele gemeente als canvas; o Initiatieven komen uit de stad, met duidelijke randvoorwaarden aan de voorkant; o Overweeg om de ruimte opzet, die nu noodzaak was vanwege de 1m50-regels, te handhaven. Dat geeft bezoekers een prettig en ruimtelijk gevoel.

12

Tot slot De Bossche Zomer 2020 bleek een succesformule. In de snelheid waarmee De Bossche Zomer op poten is gezet is dat op zichzelf al een prachtig resultaat. Daarnaast bracht De Bossche Zomer een golf van enthousiasme, creativiteit en positieve energie teweeg in de stad. Mensen bleken er echt behoefte aan te hebben om weer de deur uit te kunnen en dingen te ondernemen. De Bossche Zomer beantwoorde aan die vraag. Aan de doelstellingen is ruimschoots voldaan: Met bijna 150 initiatieven en ruim 400 maatschappelijke activiteiten in de wijken is daadwerkelijk de ontmoeting weer op gang gekomen. De besmettingscijfers zijn in vergelijking met andere steden niet opgelopen. Ondernemers hebben door De Bossche Zomer meer kans gekregen om te ondernemen dan wanneer we geen Bossche Zomer hadden gecreëerd. Al met al een resultaat waarin het synergetisch effect voelbaar is. Samen bereik je ècht meer dan alleen. De Bossche Zomer gaf ruimte. In vierkante meters én met betrekking tot ondernemerschap. En de stad heeft die ruimte met beide handen gegrepen. Als we De Bossche Zomer in één woord samen moeten vatten zouden we willen zeggen: Trots! Trots op onze inwoners, ondernemers, de initiatiefnemers en de mogelijkmakers. We hebben samen in deze vreemde tijd iets heel bijzonders neergezet en meegemaakt, wat we niet snel zullen vergeten.

Bijlages 1. 2. 3. 4. 5.

Facts & Figures Resultaten onderzoek bezoekers/niet-bezoekers Resultaten onderzoek ondernemers Financieel verslag Eindfilm De Bossche Zomer: https://vimeo.com/456111845

13

Bijlage 1: Facts & Figures Initiatieven In totaal zijn er 137 initiatieven goedgekeurd onder de vlag van de Bossche Zomer. Deze 137 initiatieven hadden vaak ook nog een onderliggende programmering bestaande uit meerdere activiteiten die bijvoorbeeld gedurende de Bossche Zomer wekelijks terugkwamen. Het totaal aantal activiteiten dat binnen deze initiatieven heeft plaatsgevonden komt op een totaal van 355 activiteiten. Deze 137 initiatieven zijn op te splitsen in de volgende categorieën: - 23 horeca gerelateerde initiatieven - 15 sportieve/actieve initiatieven - 41 culturele initiatieven - 35 amusement/entertainment gerelateerde initiatieven - 4 retail/detailhandel gerelateerde initiatieven - 18 kinder initiatieven - 1 initiatief in de categorie overig (de Bossche Water Taxi) Naast bovenstaande initiatieven zijn er tijdens de Bossche Zomer door wijkteams, buurtbewoners, partners en gemeente zeer veel sportactiviteiten georganiseerd. Deze activiteiten komen nog bovenop het aanbod van activiteiten tijdens De Bossche Zomer in de verschillende kwartieren. Deze 417 activiteiten konden rekenen op liefst 15.680 deelnames: - 7.640 deelnames in de leeftijd van 4 t/m 12 jaar - 3.280 deelnames in de leeftijd 13 t/m 21 jaar - 4760 deelnames in de leeftijdscategorie 21 jaar en ouder. Spreiding Initiatieven verspreid over de verschillende kwartieren en overige locaties.

- Binnenstad: 45 initiatieven - Kop van ’t Zand: 24 initiatieven - Zuiderpark:13 initiatieven - Pettelaarse Schans: 2 initiatieven - Brabanthallen: 4 initiatieven - De Groote Wielen/Rosmalen: 5 initiatieven - In de Buurt/Wijken/kwartier breed: 40 initiatieven - Vinkel/Engelen: 4 initiatieven Dit is excl. de 417 sport activiteiten. Deze vonden met name in de wijken plaats. Ticketverkoop De initiatiefnemers kregen de mogelijkheid om gratis gebruik te maken van het ticketplatform van de Bossche Zomer. 16 initiatiefnemers hebben hier gebruik van gemaakt. Er zijn in totaal zo’n 2.900 tickets verkocht via het Bossche Zomer platform, ter waarde van zo’n €20.000 euro. Tickets konden ook offline worden besteld via een telefoonnummer dat bemand werd door de gemeente. Hiervan is geen gebruik gemaakt.

14

App downloads In totaal is de App Close to Bossche Zomer 1.442 gedownload. Met name in juli is de App nauwelijks gedownload, dit heeft te maken met het feit dat de App niet actief gecommuniceerd mocht worden. Er is een stijging in de downloads zichtbaar na het aanpassen van het beleid en het zichtbaar maken van de App op de website van de Bossche Zomer. plaatsen van de website.

Downloads app per dag 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0

Website en social media Website De website van de Bossche Zomer is gedurende de Bossche Zomer (1 juli t/m 31 aug) 309.161 keer bezocht, met 102.990 unieke pagina bezoekers. Daarnaast is te zien in de grafiek dat er gedurende de gehele periode elke dag minstens 1000 websitebezoekers zijn geweest, met een piek van 3000 websitebezoekers per dag op 1 juli.

15

Het grootste gedeelte van de websitebezoekers, namelijk 70%, bestond uit nieuwe bezoekers. 30% heeft de website meerdere malen bezocht. Het bezoeken van de website werd voornamelijk via een mobiele telefoon gedaan (74%).

De website is niet alleen bezocht door gebruikers uit Nederland, maar ook uit diverse andere landen. De grootste groep websitebezoekers komt uit Nederland, gevolgd door België en de Verenigde Staten. Men kwam met name op de website terecht via Facebook en via bezoekdenbosch.nl.

16

Facebook − 4.200 volgers − 10.139 likes − 909 gedeelde berichten − 1.830 reacties Instagram − 5.200 volgers o Waarvan 57% woonachtig is in ’s-Hertogenbosch o Waarvan 40% uit de leeftijdscategorie 25-34 jaar o Waarvan 25% uit de leeftijdscategorie 35-44 jaar o Waarvan 74% vrouw is − 13.069 likes − 765 reacties − 197 berichten geplaatst, deze berichten hadden in totaal een bereik van 445.569 personen o Het best gepresteerde bericht had een bereik van 12.300 o Het best gepresteerde bericht had 586 likes

17

Bijlage 2: Resultaten onderzoek bezoekers / niet-bezoekers Steekproef De vragenlijst is in grote meerderheid ingevuld door bezoekers (n=535). De groep bezoekers bestaat uit 454 inwoners van de gemeente en 81 mensen van elders. Slechts 40 niet-bezoekers namen deel aan het onderzoek. Dit resultaat is volgens verwachting. Op een later tijdstip, en wellicht via het digipanel van de gemeente, is het aan te raden een vraag toe te voegen die de werkelijke verhouding laat zien tussen bezoekers en niet-bezoekers, specifiek voor de inwoners van ’s-Hertogenbosch. Overigens zijn de 2 belangrijkste redenen om De Bossche Zomer niet te bezoeken: “Vanwege corona / te druk / niet veilig” en “Ik was elders op vakantie”. Bij het benoemen van de belangrijkste resultaten wordt steeds uitgegaan van de totale steekproef. Vaak wordt een top-5 getoond. Indien relevant en/of significant, worden expliciet uitkomsten tussen bezoekers en niet-bezoekers of tussen inwoners en mensen van elders genoemd. In wat volgt wordt De Bossche Zomer afgekort als DBZ. Belangrijkste uitkomsten De tabel n.a.v. vraag 2 laat een top-5 zien van kanalen via welke men van DBZ heeft gehoord. 2. Waarvan ken je De Bossche Zomer of hoe heb je er van gehoord? Sociale media (Facebook, Instagram, Twitter, etc.) Vlaggen, banieren op diverse plekken in de stad Via familie, vrienden, kennissen Posters langs de weg Website Bossche zomer

% 79,0% 59,0% 52,8% 49,0% 33,9%

Meer dan de helft van de bezoekers/inwoners (54,2%) heeft DBZ 6 keer of vaker bezocht; in dezelfde mate was men deelnemer aan 6 of meer activiteiten. Iets minder dan de helft van bezoekers/mensen van elders (46,9%) heeft DBZ 1 tot 3 keer bezocht en deelgenomen aan 1 tot 4 activiteiten. De bezoekfrequentie van inwoners ligt dus hoger dan die van mensen van elders. Vraag 6 laat zien dat de activiteit “Eten & drinken” ruim aan kop staat in de top-5. 6. De activiteiten die je bezocht hebt of waaraan je hebt % deelgenomen, onder welke categorieën vallen deze volgens jou? Eten & drinken 95,9% Entertainment 56,1% Muziek 43,7% Theater 28,4% Kunst 12,3%

18

De Binnenstad is het meest bezocht. Zie top-5. Overigens bezoeken mensen van elders relatief minder vaak dan inwoners het Zuiderpark en de Kop van ’t Zand. 7. Waar vonden deze plaats in de stad? % Binnenstad Zuiderpark Pettelaarse Schans Kop van 't Zand De Groote Wielen

83,7% 57,3% 52,4% 43,4% 13,5%

Respondenten is gevraagd om de allerleukste activiteit te noemen. Velen konden niet kiezen en noemden er meerdere. De volgende woorden in de antwoorden op deze open vraag werden het meest genoemd: terras/terrassen 137x, Zuiderpark 60x, de Kemping 56x, Zomertheater 48x, Costa del Silo 37x, St. Jan 32x, Wolvenhoek 30x, Parade 20x. De allerleukste activiteit krijgt het rapportcijfer 8,9. Bij het noemen van de minst leuke activiteit, kunnen de volgende woorden worden geteld: Terras 26x, Parade 13x, Wolvenhoek 13x, Costa del Silo 7x, Rooftopbar 7x, Smakenrad 7x en Zuiderpark 7x. De minst leuke activiteit krijgt een 5,0. Activiteiten werden bezocht met vrienden, bekenden en met partner. Slechts 1,3% van de bezoekers, en daarom niet in de top-5, bezocht activiteiten alleen. 13. Met wie of in welk gezelschap heb je deze activiteit bezocht of % eraan deelgenomen? Met vrienden, bekenden 65,0% Met partner 62,6% Met (klein)kinderen 27,9% Met andere familieleden 12,5% Met (groot)ouders 7,3% 14. Tijdens welk(e) dagde(e)l(en) heb je deze activiteit bezocht of eraan deelgenomen? Avond Middag Ochtend

% 82,0% 62,4% 7,1%

19

Activiteiten worden met name in de middag en vooral in de avond bezocht. Meer dan de helft van de bezoekers (56,8%) combineert het bezoek aan DBZ met iets anders in ’sHertogenbosch. Ruim een derde bezoekt ook horeca in het centrum en 17,0% bezoekt ook winkels in het centrum. 16. Heb je op deze dag deze activiteit gecombineerd met een bezoek % aan andere delen van ’s-Hertogenbosch? Nee, alleen die ene activiteit, verder niks 43,2% Ik heb ook horeca bezocht in het centrum 36,0% Ik heb ook nog 1 of meer andere activiteiten van De Bossche Zomer 17,5% bezocht in hetzelfde “kwartier”/stadsdeel in de gemeente Ik heb ook winkels bezocht in het centrum 17,0% Ik heb ook nog 1 of meer andere activiteiten van De Bossche Zomer 13,2% bezocht in een ander “kwartier”/stadsdeel in de gemeente Ik heb ook “erfgoed” bezocht (bijv. Sint Jan, Bolwerk, etc.) 4,0% Overige 2,8% Ik heb ook een museum bezocht 2,6% Respondenten is gevraagd om hun bestedingen in euro’s te noteren op de dag dat zij de allerleukste of minst leuke activiteit bezocht hebben. 17. Hoeveel euro is er op deze dag in ’s-Hertogenbosch uitgegeven € aan de volgende zaken? Bedragen zijn omgerekend naar per persoon. 17a. Eten en drinken (uit eten, terrasjes, café, e.d.): 31,10 17b. Tussendoortjes (ijsjes, snacks, e.d.): 1,85 17c. Levensmiddelen (supermarkt, bakker, slager, e.d.): 1,32 17d. Shoppen (kleding, e.d.): 4,15 17e.

Souvenirs, cadeaus: 0,19 17f. Activiteiten (entree/deelnamekosten, e.d.): 10,18 17g. Vervoer in de stad (fietshuur, trein, bus, taxi, Uber, parkeren, 0,47 havengeld, e.d.): 17h. Iets anders 0,05 Alle bedragen opgeteld: 49,30 Inwoners geven per persoon gemiddeld op een bezoekdag aan DBZ € 47,39 uit, mensen van elders iets meer, namelijk € 59,56. Dit verschil is indicatief, niet significant. Of men de activiteit leuk of niet leuk vindt, is wel een beslissende factor: op een bezoekdag aan de allerleukste activiteit gaf men gemiddeld € 50,06 uit. De minst leuke activiteit komt niet verder dan € 27,02 per persoon. Ben je speciaal vanwege De Bossche Zomer naar ’s-Hertogenbosch gekomen? Bezoekers van elders antwoorden met 70,4% “ja” en met 29,6% “nee”. Inwoners en mensen van elders hebben in gelijke mate gekozen voor ’s-Hertogenbosch als uitstapje i.p.v. een andere stad speciaal vanwege de spreiding van de activiteiten, in tijd en/of in ruimte: 31,6% zegt “ja”, 58,7% zegt “nee” en 9,7% weet het niet. 20

Respondenten hebben DBZ beoordeeld a.d.h.v. 16 duo-begrippen, waarbij de 2 begrippen elkaars tegenpool vormden. Een schaal van 1 t/m 7 is gebruikt om een keuze te maken meer richting het ene begrip (1, 2 en 3), een neutrale keuze (4) of een keuze meer richting het andere begrip (5, 6 en 7). Indien de “middenwaarden” 3, 4 en 5 worden weggelaten, dan resulteren o.b.v. de gemiddelde scores de volgende keuzes: 21. Beoordeling op duo-begrippen. score Keuze 21a. Rustig - - - Druk 21b. Onveilig - - - Veilig 21c. Saai - - - Bruisend 21d. Weinig ruimte - - - Veel ruimte 21e. Onaantrekkelijk - - - Aantrekkelijk 21f. Niet sfeervol - - - Sfeervol 21g. Niks nieuws - - - Vernieuwend 21h. Vervuild - - - Schoon 21i. Lage kwaliteit - - - Hoge kwaliteit 21j. Ongezellig - - - Gezellig 21k. Niet corona proof - - - Corona proof 21l. Kleinschalig - - - Grootschalig 21m. Niet-duurzaam - - - Duurzaam 21n. Niet gastvrij - - - Gastvrij 21o. Eigentijds - - - Stoffig 21p. Schaamte - - - Trots

4,2 6,0 6,1 5,7 6,3 6,4 6,2 6,0 6,0 6,5 5,8 4,1 5,0 6,2 2,4 6,5

Veilig Bruisend Veel ruimte Aantrekkelijk Sfeervol Vernieuwend Schoon Hoge kwaliteit Gezellig Corona proof

Gastvrij Eigentijds Trots

De hoogste scores zijn er voor Gezellig, Trots en Sfeervol. Opvallend dat inwoners en mensen van elders hierover zeer eensgezind zijn. 44,3% Van de respondenten is dankzij DBZ op plekken in ’s-Hertogenbosch geweest die men nog niet kende. Van alle respondenten was 17,9% niet op de hoogte dat er ook gratis activiteiten waren. Hoewel slechts indicatief, blijkt bij 24,7% van de mensen van elders die kennis er niet te zijn. Bezoekers hebben DBZ in grote aantallen gevolgd. Daarbij is Facebook het belangrijkste kanaal. Mensen van elders noemen met 23,5% “Via de media (krant/online)” minder vaak. 24. Heb je De Bossche Zomer gevolgd via de volgende kanalen? % Via Facebook Via Instagram Via de Website Via de media (krant/online) Nee, niet gevolgd Overige

64,2% 39,7% 37,5% 34,3% 10,2% 3,0% 21

DBZ voldoet aan de verwachtingen. Inwoners lijken net iets positiever te zijn dan mensen van elders, hoewel indicatief. 25. Heeft De Bossche Zomer jouw verwachtingen waargemaakt? % Ik vind mijn bezoek aan De Bossche Zomer beter dan verwacht Ik vind mijn bezoek zoals ik het had verwacht Ik vind mijn bezoek aan De Bossche Zomer minder goed dan verwacht Weet niet Totaal

82,1% 15,7% 1,9% 0,4% 100,0%

DBZ moet terugkomen, daar is iedereen het over eens, behalve de respondenten die DBZ niet hebben bezocht. Maar bezoekers, inwoners en mensen van elders, zijn met 96,4% voor terugkomen van DBZ. 27. Moet De Bossche Zomer in 2021 terugkomen? % Ja, als er in 2021 nog een coronacrisis is Ja, ook als er dan geen coronacrisis meer is Nee Weet niet Totaal

3,2% 90,5% 3,2% 3,2% 100,0%

Ditzelfde beeld komt terug betreffende het imago van de gemeente ’s-Hertogenbosch. Niet-bezoekers zijn minder enthousiast, bezoekers zijn heel positief: 85,4% vindt het imago van de stad (sterk) verbeterd. 28. Is het imago van ’s-Hertogenbosch dankzij De Bossche Zomer % veranderd, denk je? Het imago van de stad is ... Sterk verbeterd 31,8% Verbeterd 50,7% Onveranderd 10,1% Verslechterd 0,4% Sterk verslechterd 0,7% Weet niet 6,4% Totaal 100,0% Als je De Bossche Zomer in z'n geheel als evenement moet beoordelen met een rapportcijfer van 1 tot 10, welk rapportcijfer geef je dan? Gemiddeld krijgt DBZ een 8,5. Inwoners geven een 8,7, mensen van elders een 8,4 (niet significant verschillend) en niet-bezoekers geven een 6,0. Tot slot is er op diverse plekken in de vragenlijst gevraagd naar een toelichting. Voor alle antwoorden op deze open vragen wordt verwezen naar de rechte tellingen. Daar is te lezen om welke redenen men een activiteit als de allerleukste beoordeelt, of als minst leuke, waarom DBZ wel of niet aan de verwachtingen heeft voldaan, waarom het imago van de stad is veranderd, welke tips men heeft ter verbetering van DBZ en welke dingen men gemist heeft.

22

Omschrijving steekproef • De gemiddelde leeftijd van de respondenten die de vragenlijst hebben ingevuld is 44,5 jaar. Bezoekers/inwoners en bezoekers/mensen van elders zijn even oud, 44,4 jaar resp. 43,9 jaar. Bezoekers zijn in de leeftijd 17 t/m 77 jaar. Niet-bezoekers zijn iets ouder, namelijk 47 jaar. Verschillen zijn slechts indicatief. • Ongeveer een derde is man, twee derde is vrouw. • Drie kwart van de respondenten heeft een HBO of WO diploma. • 84,3% Is inwoner, 15,7% komt van elders. Inwoners wonen met name in de Binnenstad (26,6%), Zuidoost (12,2%) en Muntel / Vliert (10,3%). • Mensen van elders komen voor ca. 80% uit de directe omgeving, postcodes 4921 (Made) t/m 5688 (Oirschot). Van hen is 86,7% van huis vertrokken en nadien ook weer naar huis teruggekeerd. 10,0% Heeft in ’s-Hertogenbosch overnacht: 1-3 overnachtingen in ’s-Hertogenbosch (7,8%) en 4 of meer overnachtingen in ’s-Hertogenbosch (2,2%). In een hotel/pension, bij familie, vrienden, bekenden en in een B&B / Airbnb.

Conclusies Ter afsluiting voorzichtig een paar conclusies op een rij: • Bezoekers zijn erg te spreken over DBZ: rapportcijfer 8,5 (de allerleukste activiteit krijgt zelfs een 8,9) • Meest bezochte activiteiten in de categorieën Eten & drinken, Entertainment en Muziek • Men gaat zelden alleen, vrijwel altijd met anderen • Meer dan de helft van de bezoekers (56,8%) combineert het bezoek aan DBZ met iets anders in ’sHertogenbosch (o.a. horeca en winkels) • Een bezoekdag aan DBZ betekent een gemiddelde besteding van € 47,39 per persoon • DBZ staat voor Gezellig, Trots en Sfeervol • Maar ook: Veilig, Veel ruimte en Corona proof • Een bezoek aan DBZ overtrof de verwachtingen • En DBZ moet terugkomen • In de ogen van de respondenten is het imago van de stad ’s-Hertogenbosch (sterk) verbeterd Stuk voor stuk (hele) positieve conclusies. Daarom als laatste een kleine kanttekening. Als het profiel van de respondent die de online vragenlijst heeft ingevuld representatief is voor de “gemiddelde bezoeker”, dan is DBZ nog niet voor alle inwoners van ’s-Hertogenbosch. Respondenten zijn gemiddeld erg hoog opgeleid en met name woonachtig in slechts enkele wijken van de stad. Een nog betere, bredere en tijdigere communicatie is bij een volgende editie aan te bevelen. Dan zal ook de tijdsdruk een kleinere factor spelen.

23

Bijlage 4: Resultaten onderzoek ondernemers Achtergrond Van 1 juli t/m 31 augustus 2020 vond in ’s-Hertogenbosch De Bossche Zomer plaats. De Bossche Zomer zorgde voor bijzondere ontmoetingen voor bewoners, bezoekers, bedrijven en andere initiatiefnemers. Er was een ruim aanbod om aan deel te nemen: initiatieven op het gebied van entertainment, eten & drinken, cultuur, sport, workshops, etc. Om het evenement te evalueren zijn er 2 online vragenlijsten gemaakt, een voor bezoekers en nietbezoekers en een voor ondernemers. Beide vragenlijsten zijn intensief onder de aandacht gebracht bij beide doelgroepen, o.a. door het verspreiden van de URL die toegang gaf tot de vragenlijst via social media kanalen en via belangenbehartigingsclubs. Onderstaand volgt een puntsgewijze opsomming van de belangrijkste uitkomsten uit het online onderzoek onder ondernemers. De online vragenlijst was vanaf 1 september t/m 9 september vrij toegankelijk om in te vullen. In totaal hebben n=87 respondenten deelgenomen. Steekproef De vragenlijst is in ingevuld door deelnemers aan De Bossche Zomer (n=45). Daarnaast door 32 niet-deelnemers en door 10 niet-deelnemers met een eigen initiatief los van De Bossche Zomer. Deze aantallen zijn niet groot; bij voorkeur wordt er niet gesproken over %, maar over een x-aantal van de zoveel ondernemers, als het gaat om de uitkomsten van de enquête.

Soms wordt toch het % genoemd, omdat zo de 3 groepen gemakkelijker met elkaar vergeleken kunnen worden. Bij het benoemen van de belangrijkste resultaten wordt steeds uitgegaan van de totale steekproef. Vaak wordt een top-5 getoond. Indien relevant, worden expliciet uitkomsten tussen deelnemers, nietdeelnemers met eigen initiatief en niet-deelnemers genoemd. Verschillen zijn in de regel slechts indicatief, tenzij anders vermeld. In wat volgt wordt De Bossche Zomer afgekort als DBZ. Belangrijkste uitkomsten Ondernemers zijn in de aanloop van DBZ geïnformeerd. Men is hierover wisselend tevreden. Men kon reageren op stellingen op een 5-puntsschaal lopend van helemaal oneens (1) t/m helemaal eens (5). In onderstaande tabel de gemiddelde scores. 2. In de aanloop naar De Bossche Zomer ben je Deelnemer NietNietgeïnformeerd door de gemeente ’s-Hertogenbosch deelnemer deelnemer en/of door de organisatie De Bossche Zomer. Hoe met eigen beoordeel je deze informatie initiatief 2a. De informatie was duidelijk 3,5 3,5 3,0 2b. Het verwachtingsbeeld was reëel 3,7 3,0 3,0 2c. De rol of bijdrage van de gemeente was vooraf 3,2 3,4 2,7 helder 2d. De rol of bijdrage van de organisatie De Bossche 3,5 3,1 2,5 Zomer was vooraf helder 2e. Mijn eigen ondernemersrisico was duidelijk 3,9 3,7 3,2 2f. Ik had meteen inzicht in het soort initiatieven dat 3,3 2,4 2,7 ik kon nemen 24

2g. Mij was duidelijk waar/op welke plek ik de initiatieven kon nemen

3,4

2,6

2,5

Niet-deelnemers voelen zich vaker dan deelnemers inhoudelijk onvoldoende geïnformeerd, met name ten aanzien van “waar/op welke plek”, “de rol/bijdrage van de organisatie” en “het soort initiatieven”. Over DBZ wordt gepraat door mensen, dat hebben deelnemers en niet-deelnemers in vrijwel gelijke mate zelf ervaren (ca. 80%). En in meerderheid in positieve woorden. Niemand heeft mensen in negatieve woorden over DBZ horen praten. 3. Heb je tijdens De Bossche Zomer klanten in jouw bedrijf / winkel Deelnemers Niethoren praten over De Bossche Zomer? deelnemers Ja, in positieve woorden 58,6% 50,0% Ja, in neutrale woorden 21,8% 28,6% Ja, in negatieve woorden 0,0% 0,0% Nee 13,8% 14,3% Weet niet 5,7% 7,1% Totaal 100,0% 100,0% Heb je de indruk dat in juli en augustus meer klanten jouw bedrijf / winkel hebben bezocht vanwege De Bossche Zomer? Op deze vraag antwoord ruim een kwart van de ondernemers met “ja”. Deelnemers ervaren dit in meerdere mate (1 op 3) dan niet-deelnemers (1 op 6). Voor de redenen om niet deel te nemen en ook voor de eventuele belemmeringen die ondernemers hebben ervaren die een deelname in de weg stond, wordt verwezen naar de rechte tellingen. Onderstaand een top-5 van partijen die deze belemmeringen zouden moeten wegnemen, zodat men bij een volgende editie wel deelnemer wordt. “Mijzelf” staat op een derde plek en wordt door 1 op 4 niet-deelnemers genoemd. 7.

Door wie moeten deze belemmeringen weggenomen worden? % Gemeente ’s-Hertogenbosch Organisatie De Bossche Zomer Mijzelf Niemand, ook een volgende keer ben ik geen deelnemer Collega’s / concurrenten

52,4% 45,2% 26,2% 16,7% 11,9%

Ongeveer de helft van de deelnemers die de online vragenlijst hebben ingevuld, hebben langer dan 14 dagen deelgenomen. 4 Op 5 ondernemers hebben met 1 initiatief deelgenomen. Zie de beide grafieken op de volgende bladzijde.

25

Hoeveel dagen aan DBZ deelgenomen? 8,9% 8,9%

1 dag 2 dagen

4,4%

37,8%

3 dagen 4-7 dagen

20,0%

7-14 dagen 14-28 dagen

13,3%

Meer dan 28 dagen

6,7%

4,4%

Met hoeveel initiatieven aan DBZ deelgenomen?

0,0% 11,1%

2,2% 0,0% 2,2% 1 initiatief 2 initiatieven 3 initiatieven 4 initiatieven

80,0%

5 initiatieven 6-10 initiatieven Meer dan 10 initiatieven

De initiatieven vielen met name in de categorie Eten & drinken. En vonden met name plaats in de Binnenstad. Hierna een top-5 initiatieven en een top-5 plaatsen. 10. De initiatieven waarmee je hebt deelgenomen, onder welke % categorieën vallen deze volgens jou? Eten & drinken 57,8% Entertainment 35,6% Theater 24,4% Kids 22,2% Kunst 22,2%

26

11. Waar vonden deze plaats in de stad?

%

Binnenstad Zuiderpark Kop van 't Zand Overige Brabanthallen

65,1% 23,3% 20,9% 18,6% 11,6%

Gezien vanuit het standpunt van de deelnemers waren de initiatieven gericht op en bestemd voor iedereen, wat mag blijken uit de volgende top-5. 12. Voor welke doelgroepen waren de initiatieven primair bedoeld? % Volwassenen t/m 65 jaar Jongvolwassenen t/m 30 jaar Kinderen t/m 12 jaar Volwassenen ouder dan 65 jaar Cultuurliefhebbers

84,4% 57,8% 53,3% 46,7% 42,2%

Ook deelnemers hebben belemmeringen ondervonden, vooraf of tijdens de deelname, zij het minder vaak dan niet-deelnemers. Zeiden niet-deelnemers nog 1 op 6 geen belemmeringen te hebben ervaren, voor deelnemers geldt dat grofweg 1 op 2 geen belemmeringen heeft ervaren. Voor een overzicht wordt verwezen naar de rechte tellingen. Onderstaand een top-5 van partijen die deze belemmeringen zouden moeten wegnemen. 14. Door wie moeten deze belemmeringen weggenomen worden? % Niemand, geen belemmeringen ervaren Organisatie De Bossche Zomer Gemeente ’s-Hertogenbosch Mijzelf Collega’s / concurrenten

44,4% 42,2% 33,3% 17,8% 8,9%

De redenen om deel te nemen en/of door wie of wat men geïnspireerd is geraakt om deelnemer te worden zijn legio. In de rechte tellingen staan alle antwoorden op deze open vraag op een rij. Veruit de meeste respondenten hebben al meteen in juni of begin juli besloten hieraan deel te nemen. De redenen om juist op dat moment in te stappen hebben nagenoeg allemaal een positieve en enthousiaste ondertoon. Zie hiervoor de rechte tellingen. Doelstellingen om deel te nemen, dienen het algemene belang en het eigen belang. Gelet op de vele positieve antwoorden van deelnemers op voorgaande vragen, is het misschien niet verrassend, maar wel mooi om te constateren dat de deelnemers het argument “Activiteit voor de stad en de inwoners (algemeen belang)” op een 1ste plek hebben gezet; ca. 2 op 3 deelnemers doet het (ook) daarvoor!

27

18. Wat zijn de redenen / doelstellingen geweest om deel te nemen aan De Bossche Zomer? Activiteit voor de stad en de inwoners (algemeen belang) (Extra) omzet genereren Reuring algemeen / naamsbekendheid Iets doen voor mijn bestaande klanten Proberen nieuwe klanten te trekken Overige (Extra) rendement maken Totaal

%

19. Heeft deelname aan De Bossche Zomer jouw verwachtingen / doelstellingen waargemaakt? Ik vind mijn deelname aan De Bossche Zomer beter dan verwacht Ik vind mijn deelname zoals ik het had verwacht Ik vind mijn deelname aan De Bossche Zomer minder goed dan verwacht Weet niet Totaal

%

65,9% 61,4% 59,1% 31,8% 29,5% 20,5% 13,6% 100,0%

42,2% 33,3% 22,2% 2,2% 100,0%

Deelname heeft voor de meeste deelnemers goed uitgepakt: voor 4 op 10 was het boven verwachting en voor 3 op 10 volgens verwachting. Voor de redenen hiervoor, wordt verwezen naar de rechte tellingen waar alle antwoorden op deze open vraag op een rij staan. 21. Heeft De Bossche Zomer jou extra omzet opgeleverd, bijv. in Deelnemers Nietrelatie tot dezelfde periode vorig jaar? deelnemers Nee 63,2% 71,4% Ja, tot 5% extra omzet 8,0% 7,1% Ja, tot 10% extra omzet 2,3% 0,0% Ja, tot 15% extra omzet 2,3% 2,4% Ja, tot 20% extra omzet 3,4% 0,0% Ja, tot 25% extra omzet 0,0% 0,0% Ja, meer dan 25% extra omzet 2,3% 2,4% Wil niet zeggen 0,0% 0,0% Weet niet 18,4% 16,7% Totaal 100,0% 100,0% Deelname pakt niet alleen goed uit (naar eigen zeggen), maar loont ook: deelnemers zeggen vaker dan niet-deelnemers extra omzet te hebben gehad. Niettemin levert DBZ als evenement ook 1 op 8 nietdeelnemers extra omzet op. Dat is minder dan de 1 op 5 deelnemers met extra omzet dankzij DBZ, maar het feit dat DBZ wordt georganiseerd, straalt dus ook in financiële zin uit op niet-deelnemers.

28

Ook aan deelnemers is gevraagd, gelijk aan bezoekers, om DBZ te beoordelen a.d.h.v. 16 duo-begrippen, waarbij de 2 begrippen elkaars tegenpool vormden. Een schaal van 1 t/m 7 is gebruikt om een keuze te maken meer richting het ene begrip (1, 2 en 3), een neutrale keuze (4) of een keuze meer richting het andere begrip (5, 6 en 7). Indien de “middenwaarden” 3, 4 en 5 worden weggelaten, dan resulteren o.b.v. de gemiddelde scores de volgende keuzes: 22. Beoordeling op duo-begrippen. score Keuze 22a. Rustig - - - Druk 22b. Onveilig - - - Veilig 22c. Saai - - - Bruisend 22d. Weinig ruimte - - - Veel ruimte 22e. Onaantrekkelijk - - - Aantrekkelijk 22f. Niet sfeervol - - - Sfeervol 22g. Niks nieuws - - - Vernieuwend 22h. Vervuild - - - Schoon 22i. Lage kwaliteit - - - Hoge kwaliteit

4,3 5,9 5,9 6,1 6,1 6,1 5,8 5,8 6,0

22j. Ongezellig - - - Gezellig 22k. Niet corona proof - - - Corona proof 22l. Kleinschalig - - - Grootschalig 22m. Niet-duurzaam - - - Duurzaam 22n. Niet gastvrij - - - Gastvrij 22o. Eigentijds - - - Stoffig 22p. Schaamte - - - Trots

6,2 5,8 4,4 4,9 6,1 2,7 6,3

Veilig Bruisend Veel ruimte Aantrekkelijk Sfeervol Vernieuwend Schoon Hoge kwaliteit Gezellig Corona proof

Gastvrij Trots

De hoogste scores zijn er voor Trots, Gezellig, Veel ruimte, Aantrekkelijk, Sfeervol en Gastvrij. Hiermee verschilt de beoordeling door deelnemende ondernemers nauwelijks van de beoordeling door bezoekers. Trots en Gezellig zijn voor beide groepen de nummers 1 en 2 (of omgekeerd). Deelname aan DBZ heeft voor 4 op 10 ondernemers de relatie met de gemeente (sterk) verbeterd. Voor eveneens 4 op 10 is die relatie onveranderd gebleven. Ook ondernemers hebben hun persoonlijke favorieten qua DBZ activiteiten mogen benoemen, hiervoor wordt verwezen naar de rechte tellingen. Als je De Bossche Zomer moet beoordelen met een rapportcijfer van 1 tot 10, welk rapportcijfer geef je dan? Gemiddeld krijgt DBZ het rapportcijfer 7,3. Deelnemers geven een 8,2. Niet-deelnemers met een eigen initiatief geven een 6,9 en ten slotte niet-deelnemers een 6,3. Zelfs bij deze kleine aantallen respondenten, verschilt het cijfer 6,3 significant van 8,2. Niet verwonderlijk als deelnemers zelf positief zijn, zeggen dat deelname goed uitpakt en ook dat het in financiële zin loont. Moet DBZ terugkomen? Deelnemers zeggen in meerderheid “ja”. Maar ook van de niet-deelnemers is 1 op 2 voorstander.

29

29. Moet De Bossche Zomer in 2021 terugkomen?

Deelnemers

Ja, als er in 2021 nog een coronacrisis is Ja, ook als er dan geen coronacrisis meer is Nee Weet niet Totaal

8,0% 63,2% 16,1% 12,6% 100,0%

Nietdeelnemers 4,8% 45,2% 31,0% 19,0% 100,0%

Ditzelfde beeld komt terug betreffende het imago van de gemeente ’s-Hertogenbosch. DBZ heeft het imago niet onbewogen gelaten, daar zijn zelfs niet-deelnemers het over eens, althans 1 op 2. 30. Is het imago van ’s-Hertogenbosch dankzij De Bossche Zomer Deelnemers Nietveranderd, denk je? Het imago van de stad is ... deelnemers Sterk verbeterd 26,4% 23,8% Verbeterd 41,4% 31,0% Onveranderd 19,5% 31,0% Verslechterd 2,3% 2,4% Sterk verslechterd 1,1% 2,4% Weet niet 9,2% 9,5% Totaal 100,0% 100,0% Het waarom dat het imago van de stad is veranderd, is te lezen in de rechte tellingen. Zo ook welke tips men heeft ter verbetering van DBZ, welke dingen men gemist heeft en welke negatieve ervaringen men eventueel beleefd heeft. Omschrijving steekproef Horeca is mogelijk oververtegenwoordigd in de steekproef. Wel zijn de verschillende categorieën nagenoeg even groot wanneer deelnemers naast niet-deelnemers worden gezet. 35. Tot slot nog een achtergrondvraag: Met welke categorie is jouw Deelnemers Nietonderneming het beste te omschrijven? deelnemers Geen antwoord 8,0% 2,4% Detailhandel 6,9% 14,3% Horeca: focus op eten / drinken 50,6% 61,9% Horeca: focus op logies 2,3% 4,8% Culturele instelling 6,9% 0,0% Sport 3,4% 2,4% Entertainment 4,6% 2,4% Wijk & buurt instelling 1,1% 2,4% Overige 16,1% 9,5% Totaal 100,0% 100,0%

30

Conclusies Ter afsluiting voorzichtig een paar conclusies op een rij: • Deelnemers zijn erg te spreken over DBZ: rapportcijfer 8,2; hiermee beoordelen zij DBZ beter dan niet-deelnemers en niet-deelnemers met een eigen initiatief • Gelet op de meningen van de niet-deelnemers, mag de communicatie vooraf (maar wellicht ook tijdens) DBZ worden verbeterd • Ook ondernemers moeten erkennen dat DBZ gespreksonderwerp is onder klanten en bezoekers, en dan meestal/vaak in positieve bewoordingen • Misschien ook aansluitend op de communicatie, maar in het algemeen zijn ondernemers van mening dat indien men belemmeringen ondervindt vooraf of tijdens deelname aan DBZ, dat er een (belangrijke) rol is weggelegd voor zowel de gemeente als de organisatie zelf om deze belemmeringen weg te nemen; de eigen rol wordt niet weggewoven, maar echte samenwerking is essentieel • Deelname heeft voor de meeste deelnemers goed uitgepakt: voor 4 op 10 was het boven verwachting en voor 3 op 10 volgens verwachting • DBZ levert meer omzet op, althans voor een deel van de ondernemers; en dit geldt voor zowel deelnemers als in iets mindere mate voor niet-deelnemers • DBZ staat voor Trots, Gezellig, Veel ruimte, Aantrekkelijk, Sfeervol en Gastvrij • Maar ook: Hoge kwaliteit, Veilig en Bruisend • In meerderheid zeggen ondernemers dat DBZ moet terugkomen • In de ogen van een kleine meerderheid van de ondernemers is