15206926 Discussienotitie Economische Visie A.JensR.Nijskens Aangepaste versie

Discussienotitie Economische visie ’s-Hertogenbosch 2035 Registratienummer

15206926

Commissievergadering Bedrijvigheid / 4 september 2023

Onderwerp

Keuzes Economische visie ’s-Hertogenbosch 2035 Heldere keuzes voor de richting van de Economische visie bieden kaders om deze visie op te stellen en het gesprek met belanghebbenden hierover aan te gaan.

Aanleiding nog op te stellen raadsvoorstel In het bestuursakkoord 2022-2026 is aangekondigd dat we een nieuwe economische visie gaan maken: “We stellen een nieuwe economische visie op, vertrekkend vanuit de focuspunten van dit akkoord. We besteden daarin ook aandacht aan circulaire economie, de toekomst van onze bedrijventerreinen, het concept ‘brede welvaart’, internationale werknemers, kantoren en bedrijvenhubs.” Momenteel is er geen overkoepelende economische visie voor onze gemeente. Bestaande deelvisies (o.a. horeca, detailhandel, Brede Binnenstad, toerisme, kantoren, data) zijn vaak ruimtelijk georiënteerd. Een nieuwe economische visie gaat in op de identiteit en het DNA van de Bossche economie, welke waarden daarbij passen en hoe de Bossche maatschappij (overheid, bedrijfsleven, onderwijs, inwoners) daar invulling aan geeft. Deze economische visie bepaalt de koers richting 2035, ze inspireert en activeert.

Toelichting werkwijze Met deze discussienotitie vragen we in een vroegtijdig stadium uw reactie over dit vraagstuk, zodat uw raad de gelegenheid heeft om richting te geven aan de Economische visie ’s-Hertogenbosch 2035. Om die reden leggen we u hier een aantal vragen voor. We vragen u in de raadscommissie hierover van gedachten te wisselen. Uw reacties nemen we mee bij het opstellen van het raadsvoorstel. Na deze discussie zullen we in het najaar een participatietraject starten met de Bossche maatschappij, waaronder ondernemers. De input die we hierbij ophalen zal een plek krijgen in de visie. De behandeling van de resulterende visie door uw raad staat gepland voor het tweede kwartaal van 2024.

Probleemstelling Een visie op de economische ontwikkeling van de stad is bij uitstek een politiek dossier. De visie hangt voor een groot deel af van maatschappelijke waarden en overtuigingen over de reikwijdte van de visie en de rol van de gemeente. Hierover willen we graag met uw raad in gesprek.

Relevante besluitgeschiedenis • • • • • •

Initiatiefvoorstel Bestuursakkoord 2022-2026, 31 mei 2022 Economisch Actieplan 2019-2025, 11 december 2018, 8426792 Detailhandelsvisie 's-Hertogenbosch 2023, 28 maart 2023, 14703584 Economisch Perspectief Brede Binnenstad, 9 maart 2021, 9700171 Horecavisie ‘s-Hertogenbosch; Samenwerken en gastvrij ontmoeten (mei 2020) Kantorenbeleid ‘s-Hertogenbosch 2017-2025, 20 september 2017, 6995252

Vragen aan de raadscommissie 1.

Deelt de commissie de opvatting dat de visie voornamelijk in moet gaan op het economisch profiel en DNA van de gemeente? Hoe denkt de commissie over de reikwijdte van de visie: welke onderwerpen mogen niet ontbreken?

2.

De grote transities waar we voor staan nopen tot een bredere kijk op welvaart. Daarom introduceren we het concept Brede Bossche Welvaart, geïnspireerd op bestaande modellen zoals Monitor Brede Welvaart van het CBS, de Brede Welvaartsindicator van UU/Rabobank en de ‘Nieuwe Economie Index’ (NEx) van MVO Nederland. Hoe kijkt de commissie naar de verschillende onderdelen uit deze modellen?

3.

We kunnen niet altijd alles overal doen. Daarom is een bepaalde focus en prioritering nodig. Bij welke onderdelen van de Brede Bossche Welvaart moet de prioriteit liggen?

4.

In de nieuwe visie willen we extra aandacht besteden aan ondernemen met impact. Wat vindt de commissie van de focus op impact ondernemen als middel voor het versnellen van transities?

5.

Welke rol(len) ziet de commissie hierbij weggelegd voor de gemeente?

Afwegingen en/ of scenario’s 1.

De economische visie is een paraplu boven, en complementair aan, bestaande en nieuwe (deel)visies die voornamelijk ruimtelijk van aard zijn. De economische visie beschrijft de overkoepelende waarden en ambities voor de Bossche economie op lange termijn. De ruimtelijke uitwerking van deze waarden en ambities speelt een ondergeschikte rol in de visie.

Bestaande deelvisies (o.a. horeca, detailhandel, Brede Binnenstad, toerisme, kantoren,) zijn vaak ruimtelijk georiënteerd: ruimte is een van de basiselementen voor economische ontwikkeling. Ook de Omgevingsvisie, waarin economie een rol speelt, zal uiteindelijk een ruimtelijke uitwerking hebben. Waarom is naast bestaande visies een economische visie nodig? De economische ontwikkeling van ’sHertogenbosch is gebaat bij een visie op de middellange termijn: wat is de identiteit of het DNA van de Bossche economie? Welke waarden spelen een rol bij economische ontwikkeling? De economische visie voor 2035 bepaalt de koers, inspireert, activeert. De visie vormt een stip op de horizon, als paraplu boven en complementair aan bestaand beleid gericht op ruimte voor ondernemerschap, een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor alle bedrijven en een onderscheidend ‘s-Hertogenbosch1. In deze visie wordt bepaald op welke specifieke speerpunten we ons instrumentarium inzetten. We maken de economische ambities samen met de maatschappij: ondernemers, onderwijspartners, inwoners, en kijken ook verder dan de huidige generatie. Hierbij maken we, waar mogelijk, gebruik van bestaande inzichten en visies.

1

In het bestuursakkoord worden ook bedrijventerreinen en internationale medewerkers benoemd als onderwerpen voor de economische visie. Deze zullen echter niet terugkomen in de visie: bedrijventerreinenbeleid is vooral ruimtelijk en wordt dit najaar regionaal uitgewerkt, en in december 2022 is integraal lokaal beleid voor arbeidsmigranten opgesteld.

2.

De economie van ’s-Hertogenbosch staat er goed voor, maar er komen grote transities op ons af. Om onze goede economische positie te behouden moeten we de economie toekomstbestendig maken. Hiervoor is een bredere kijk op economische ontwikkeling, voorbij economische groei, nodig. We kunnen toewerken naar een Brede Bossche Welvaart.

De Bossche economie heeft een sterke basis, de “Bossche Kracht” van onze economie: MKB speelt een belangrijke rol (ruim 70% van de banen) en zorgt voor diversiteit, we hebben een snelgroeiend innovatief data/ICT-cluster en -ecosysteem (Datastad), onze bourgondische binnenstad is consequent goed gewaardeerd (Gastvrij), en de economie is verbonden met cultuurhistorische tradities en erfgoed, maar ook nieuwe cultuur (Cultuurstad). Dit Grote transities alles in een gemeente die centraal gelegen is, waar het aantrekkelijk vestigen en prettig toeven is: met saamhorigheid en ➢ Technologie het motto “ons kent ons”, als verbinding met de samenleving. Echter, transities als technologische ontwikkeling, de veranderende geopolitieke situatie, klimaatverandering en een tekort aan hulpbronnen, toenemende verstedelijking en de veranderende arbeidsmarkt zullen de Bossche economische ontwikkeling gaan beïnvloeden.2 Zo biedt technologie nieuwe mogelijkheden, denk aan data en digitalisering die we al omarmen. Tegelijkertijd zien we de effecten van geopolitiek: grondstoffen worden schaarser of zijn zelfs niet te verwerven, en de inflatie is en blijft hoog. Dit geldt ook voor energie, zoals we de

2

➢ Veranderende geopolitiek

➢ Klimaatverandering ➢ Arbeidsmarkt ➢ Verstedelijking

Zie bijv PWC, Blackrock, Rabobank. Zij komen allemaal tot zeer vergelijkbare inzichten over deze transities.

afgelopen twee jaar hebben ervaren: naast de gestegen energieprijzen is ook de leveringszekerheid in het geding. Klimaatverandering komt daar bovenop: extremer weer, teruglopende biodiversiteit en tekorten aan water gaan hun effect hebben. De arbeidsmarkt is volop in transitie: sinds een paar jaar is er sprake van een zeer krappe arbeidsmarkt, waardoor sommige bedrijven moeite hebben om genoeg personeel te vinden en bepaalde sectoren beperkt worden in hun productie of genoodzaakt zijn om hun productiviteit op andere manieren vorm te geven (bijvoorbeeld door automatisering, robotisering, etc.). Deze krapte bepaalt mede de koers van de economie en zorgt ook weer voor instroom van en gedeeltelijke afhankelijkheid van internationale medewerkers, wat ook zijn weerslag heeft op de dynamiek in de samenleving. Tot slot wordt ruimte steeds beperkter: wonen, werken, mobiliteit, natuur en landbouw strijden om een plek in onze gemeente. Deze ontwikkelingen zullen de lange termijnkoers van onze economie dus voor een groot deel bepalen. Ze brengen wezenlijke uitdagingen en transitieopgaven met zich mee. Zo gaan we naar een klimaatneutrale economie in 2045, die een andere kijk vergt: circulair in plaats van lineair, grondstoffen, energie en ruimte zijn niet meer onbeperkt beschikbaar.

Bij dergelijke systeemveranderingen neemt de overheid doorgaans de regie, omdat de markt externe effecten van transities meestal niet meeneemt. Hierbinnen zijn verschillende rollen mogelijk. Het Rijk geeft bijvoorbeeld sturing d.m.v. programma’s (circulaire economie, verduurzaming industrie) en fondsen (Groeifonds, Klimaatfonds) en spoort ook gemeenten aan een actievere rol in te nemen in deze transities. Naast bedreigingen bieden de transities namelijk ook een aantal belangrijke kansen. De regio’s die zich het beste weten aan te passen aan de genoemde ontwikkelingen, zullen het beste uit de transitie komen. Als ’sHertogenbosch de nieuwe mogelijkheden (circulair ondernemen, duurzame energievoorziening) aangrijpt dragen we bij aan een betere wereld én profiteren we van de kansen die hiermee samengaan. Zo wordt een CO2-neutrale economie de standaard in onze gemeente in 2045. En zal de arbeidsmarkt bepalend worden voor de economie: duurzame inzetbaarheid wordt essentieel. Ook noopt schaarste aan grondstoffen tot circulair denken en werken.

Hoe ziet de Brede Bossche Welvaart er dan uit? Er bestaan een aantal verschillende modellen voor de indeling en monitoring van brede welvaart, die elk hun eigen voor- en nadelen hebben. Zo heeft het CBS bijvoorbeeld de Monitor Brede Welvaart ontwikkeld en hanteert MVO Nederland hun eigen model genaamd de Nieuwe Economie Index (NEx). Voor de economische visie willen we de Brede Welvaartsindicator van Universiteit Utrecht en RaboResearch (zie figuur 2) als referentiemodel gebruiken. Dit model van Brede Welvaart hanteert elf indicatoren, die uiteindelijk ook tot één cijfer te herleiden zijn om Brede Welvaart gemakkelijk te monitoren. Dit model is daardoor zowel praktisch als overzichtelijk en wordt daarnaast al gebruikt door andere partners in onze omgeving. Niet alles kan echter altijd en overal; we moeten keuzes maken. Daarom geven we in eerste instantie prioriteit aan een aantal dimensies uit het model waarvan we vinden dat deze op dit moment het belangrijkst zijn én waarbinnen we als Bossche economie de meeste impact kunnen maken. Deze prioritering moet nog worden bepaald.

Figuur 2: Brede Welvaartsindicator, UU en Rabo

Bron: Universiteit Utrecht en RaboResearch

3.

Onze goede economische positie koesteren we, en we zetten in op het versterken hiervan. Tegelijkertijd dragen we uit wat ’s-Hertogenbosch op het gebied van Brede Welvaart voor Brabant, Nederland en Europa kan betekenen. Dit doen we door meer aandacht te besteden aan ‘impact ondernemen’. Ondernemers hebben immers een cruciale rol in de maatschappij, en deze mag meer naar voren komen.

We blijven investeren ons goede ondernemers- en vestigingsklimaat, in onze binnenstad, de onderscheidende thema’s Datastad en Cultuurstad, de goede bereikbaarheid van ’s-Hertogenbosch en ons groene en blauwe karakter. We faciliteren en ondersteunen ondernemers, en bouwen mee aan de goede netwerken die we in en buiten de gemeente kennen. We werken aan een sterke economische regio met als speerpunt agrifood. En we gaan meer investeren in innovatie, in het Innovatie Kwartier en met onze faciliteiten voor startups en scaleups. Data-innovaties worden de motor voor maatschappelijke transities. Zo zetten we één van de grote transities, technologie, in als een kans: innovatieve ondernemers omarmen de mogelijkheden die technologische ontwikkelingen, vooral in data en digitalisering, bieden (Den Bosch Datastad). Ze werken aan toegepaste dataoplossingen om crossovers te maken in bijvoorbeeld agrifood, bouw en de zorg.3 Hier onderscheidt ’sHertogenbosch zich mee en draagt de Bossche economie bij aan maatschappelijke opgaven. Maar niet alleen onderscheidende data-innovaties kunnen aan deze maatschappelijke opgaven bijdragen. Ook de 'gewone’ ondernemer speelt een belangrijke rol in het aanpakken van maatschappelijke opgaven Dit noemen we ‘ondernemen met impact’.

Bij impact ondernemen is het hoofddoel het oplossen van een maatschappelijk of ecologisch vraagstuk, in plaats van het invullen van marktvraag. Iets terugdoen voor de maatschappij, wederkerigheid is belangrijk. Dit is meer dan “de voetbalclub sponsoren.” Het is bijdragen aan een prettige leefomgeving én betere samenleving. Dit gebeurt al op verschillende manieren in onze gemeente.

3

Ecorys adviseerde de gemeente ’s-Hertogenbosch in 2022 om de ambitie Datastad te laden door duidelijke crossovers te benoemen

Een aantal voorbeelden zijn: Aandacht hebben voor het welzijn van werknemers. Vanuit menselijk perspectief, maar ook omdat goede werknemers onmisbaar en lastig te vinden zijn. Ondernemers zorgen dus voor persoonlijke ontwikkeling en kansen, duurzame inzetbaarheid, ondersteuning bij wonen en vervoer, en inclusie op de werkvloer. Zoals in het programma Food in Transitie 2030, waaraan ook onze regio meedoet: werkgevers in de voedingsindustrie investeren in vitaliteit en een leven lang leren. Vol inzetten op verduurzaming van de economie en CO2-reductie: duurzame energievoorziening en mobiliteit, maar ook een groene en CO2-vrije binnenstad. Goede voorbeelden zijn de elektrische bevoorrading van de binnenstad door Sligro en de bedrijven op onze bedrijventerreinen die zonnepanelen plaatsen, isoleren en energieverbruik beperken. De omslag naar circulair ondernemen maken: grondstoffen en producten hergebruiken, verminderen van CO2uitstoot. Dit leidt ook tot nieuwe verdienmodellen, zoals PeelPioneers dat citrusschillen verwerkt tot natuurlijke ingrediënten voor levensmiddelen, cosmetica en schoonmaakmiddelen.

4.

De gemeente heeft een belangrijk aandeel in het toekomstbestendig maken van de Bossche economie en bevorderen van impact ondernemen. Zij kan inspireren, activeren en stimuleren; waar nodig en mogelijk zal regelgeving en handhaving een stok achter de deur zijn.

Uiteindelijk zal iedereen zijn steentje moeten bijdragen in deze transities, ook om over 10 jaar nog economisch en maatschappelijk relevant te zijn als onderneming. En nationale en Europese regelgeving gaan dit ook afdwingen. Niet elke partij binnen onze economie kan zich even makkelijk en snel aanpassen aan deze transities: niet elke ondernemer is meteen een impact-ondernemer. We beseffen dat Bossche ondernemingen

zich op verschillende tempo’s zullen aanpassen aan de veranderende omstandigheden op het economisch speelveld. We erkennen dit feit en respecteren het. De gemeente kan helpen om inspiratie te bieden aan ondernemers: door koplopers op het gebied van impactondernemen te faciliteren en een podium te geven, om hun kennis te delen en andere ondernemers aan te sporen. Ook geven we zelf het goede voorbeeld, bijvoorbeeld door circulaire principes voorop te stellen bij aanbestedingen. Daarnaast kan de gemeente ondernemers activeren door hen te wijzen op kennisbronnen en financieringsmogelijkheden van provincie en overheid, en door onderwijsinstellingen met ondernemers te verbinden. We kunnen ondernemers ook stimuleren anders te gaan ondernemen met (beperkte) financiële ondersteuning, bijvoorbeeld in de vorm van subsidies en innovatiefondsen. En tot slot zijn er regelgeving en handhaving, bijvoorbeeld rondom energievoorziening bij uitgifte van nieuwe bedrijfskavels of het vaststellen van bestemmingsplannen. Een kanttekening hierbij is dat deze instrumenten alleen effect hebben op nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen, niet de bestaande voorraad. Door op deze manier verantwoord ondernemen te stimuleren en te promoten, proberen we de grote groep volgers te inspireren, te overtuigen en goede voorbeelden te geven over hoe zij ook met deze transitieopgaven aan de slag kunnen gaan.

Zodat in 2035 alle Bossche ondernemers impact-ondernemers zijn.

Kanttekeningen en risico’s 1.

Een visie aan de hand van de geschetste transitievraagstukken kan leiden tot een paradigmaverschuiving: van focus op economische groei naar brede welvaart. Deze verschuiving kan op gespannen voet staan met de huidige economische situatie en bestaande beleidsvisies. In de huidige economie ligt de focus nog grotendeels op economische groei als motor. Diverse crisissen (polycrises) laten echter zien dat het huidige economische model tegen zijn grenzen aanloopt: denk aan stikstof, energie,

arbeidsmarkt. Een transitie naar brede welvaart, meer gebalanceerde economische ontwikkeling, is dus nodig, maar zal niet makkelijk zijn en kan tot spanningen leiden. 2.

De gemeentelijke overheid kan voorwaarden scheppen, stimuleren en ondersteunen, maar is voor de realisatie afhankelijk van andere partijen in de gemeente. De gemeente maakt deze visie samen met de Bossche maatschappij, en de maatschappij speelt een hoofdrol bij de realisatie van de visie. De gemeente heeft een beperkt budget en bevoegdheden om te sturen op economische ontwikkeling. We willen dan ook niet alles dichtregelen, maar juist de intrinsieke motivatie van ondernemers aanspreken om bij te dragen aan de economie van de toekomst.

3.

We willen deze visie samen met de Bossche samenleving en ondernemers maken. Dit vraagt om een goede balans tussen politieke kaders en de geluiden die participatie met de maatschappij oplevert. Zo zullen we spreken met diverse groepen ondernemers, zowel gevestigde partijen in de gebruikelijke overlegverbanden als nieuwe ondernemers. Zij kunnen er verschillende inzichten over de toekomst van de Bossche economie op na houden, ook ten opzichte van de politieke wensen in onze gemeente.

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van ‘s-Hertogenbosch, De gemeentesecretaris,

De burgemeester,

drs. B. van der Ploeg

drs. J.M.L.N. Mikkers

Bijlagen Nvt

Registratienummer Bevoegdheid commissie Portefeuillehouder Afdeling Inlichtingen

15206926 vooraf richting meegeven aan nog op te stellen raadsvoorstel Ralph Geers SO/EE Aron Jens / a.jens@s-hertogenbosch.nl / 0631142467 Rob Nijskens / r.nijskens@s-hertogenbosch.nl / 0644930410