1. Visiedocument 's-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig
Tekst van het document
ʼ’s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig BOUWSTEEN VOOR DE BOSSCHE OMGEVINGSVISIE
Een gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving
ʼs-Hertogenbosch is een groene gemeente en daar zijn wij
inbreng van onder andere inwoners, bestuurs-, buurt- en
trots op. Groen is nodig, groen is gezond en mooi. Toch staat
wijkraden, natuur- en landbouworganisaties, water
deze kwaliteit steeds meer onder druk. De verandering van
schappen, bedrijfsleven, woningbouwcoöperaties en
het klimaat, de toenemende verstedelijking en het
onderwijsinstellingen. Zij hebben meegewerkt aan
intensievere ruimtegebruik hebben negatieve gevolgen
deze visie, de inhoud verrijkt en zijn met nieuwe ideeën
voor de natuur en de waterkwaliteit in en rond de stad en
en suggesties gekomen. Samen gaan we voor meer
dorpen. Daarom is het nodig 's-Hertogenbosch klimaat
vitamine G in onze gemeente.
bestendiger te maken, groener en biodivers. Samen met inwoners en partners hebben we deze visie opgesteld.
Wethouder Klimaat,
Gezamenlijk onderschrijven we daarmee de grote waarde
Mike van der Geld
van groen en water in onze gemeente. Zoals zovelen maak ik actief gebruik van het groen in mijn buurt. We werken dagelijks aan projecten om het groen in de gemeente in stand te houden of te versterken. Zelfstandig of met partners. We willen graag inwoners en bedrijven helpen om zelf aan de slag te kunnen. Ik merk
– Nota Duurzaam
een grote betrokkenheid en verantwoordelijkheidsbesef dat dit een opgave is die we met zijn allen moeten oppakken. Een verantwoordelijkheid die we met zijn allen dragen en waar we allemaal de schouders onder moeten zetten. Als gemeente helpen we daarbij en we voeren zelf een gericht uitvoeringsprogramma uit. Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen en projecten stimuleren we de aanleg van groen en natuurinclusief bouwen. Met deze visie willen we perspectief bieden om nieuwe initiatieven mogelijk te maken. We nodigen uit om samen te werken aan een klimaatbestendig, groener en meer biodivers ʼs-Hertogenbosch. Ik ben dankbaar voor de
2
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG
’S -H E RTOG E N B OS C H G R OE N E N K LI MA AT B E ST E N D I G
3
Aanleiding
De gevolgen van de klimaatverandering worden steeds meer zichtbaar en ingrijpender. Voor onze leefomgeving en ook voor ons zelf. Er vallen soms heftige regenbuien en er zijn lange periodes van extreme droogte. De verwachting is dat deze situaties vaker voor zullen komen. We merken meer en meer de gevolgen hiervan. Lokaal kan extreme neerslag
ʼ’s-Hertogenbosch Groen en Klimaat bestendig
leiden tot overlast en overstromingen. Hitte en droogte leiden tot veel schade, zowel in de stad als daar omheen. Het verzakken van oudere woningen en infrastructuur, schade aan landbouwgewassen en het sterven van bomen en dieren. Ook de mens ontsnapt er niet aan en krijgen inwoners gezondheidsproblemen. In iedere hittegolf bezwijken er ouderen aan de hitte. De biodiversiteit loopt sterk terug. Mens, dier en natuur ervaren inmiddels dagelijks de negatieve gevolgen van de klimaatverandering in onze leefomgeving. In de Nota Duurzaam ʼs-Hertogenbosch (mei 2019) hebben we vastgesteld dat we gaan voor een gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving in 2050. Waarbij inwoners van ʼs-Hertogenbosch wonen in een aantrekkelijke, leefbare en groene gemeente met schone lucht. De gemeente biedt een veilige plek voor haar inwoners, ondanks veranderingen in het klimaat met extreme regenbuien en hete zomers. Met ʼs-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig gaan we ʼs-Hertogenbosch beter bestand maken tegen de gevolgen van klimaatverandering door in te zetten op een groene en klimaatbestendige inrichting van de stad, wijken en dorpen. We gaan zo veel mogelijk kansen benutten om ʼs-Hertogenbosch meer en beter groen en blauw in te richten. We willen meer vitamine G (Groen) voor de Bosschenaren.
We willen meer garanties bieden voor een klimaatbestendiger, groener en biodiverser ’s-Hertogenbosch en daardoor een betere balans in de stedelijke ontwikkeling. We willen meer vitamine G (Groen) voor de Bosschenaren. We willen meer garanties bieden voor een klimaatbestendiger, groener en biodiverser ’s-Hertogenbosch en daardoor een betere balans in de stedelijke ontwikkeling. Voor een mooie en veilige woonomgeving.
4
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG
’S -H E RTOG E N B OS C H G R OE N E N K LI MA AT B E ST E N D I G
5
Leeswijzer
In deze visie beschrijven we waar we willen staan om in
zelf met initiatief te komen en samen de weg in te slaan
2050 klimaatbestendig te zijn. Het vaker optreden van
naar een duurzaam ʼs-Hertogenbosch (hfdst. 5).
extreem weer laat zien dat we kwetsbaar zijn (hfdst. 2). We moeten de natuurlijke balans versterken. Dat is
Deze visie is een bouwsteen van de Bossche Omgevings
overigens voor ʼs-Hertogenbosch bekend terrein.
visie. De Bossche Omgevingsvisie is een integrale visie op
Al sinds het ontstaan van de stad bewegen wij mee
de fysieke leefomgeving. Hierin staan de ruimtelijke
met de natuur en het water (hfdst. 3). We werken deze
ambities voor de ontwikkeling van ʼs-Hertogenbosch en
ambitie uit in concrete opgaven (hfdst. 4) en een gericht
de prioriteiten en keuzes die daarvoor nodig zijn.
uitvoeringsprogramma. We stellen normen en richtlijnen
ʼs-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig is na
op voor de leidende themaʼs groen, water en biodiversiteit.
vaststelling integraal onderdeel van de Bossche
We geven regels voor nieuwe ontwikkelingen - in een
Omgevingsvisie.
verordening - én we nodigen bedrijven en burgers uit om
Groenste transferium
Aan de westkant van de stad is het groenste transferium van Nederland ontwikkeld (geopend in 2018). Het gebouw biedt ruimte aan 1100 autoʼs en 240 fietsen. Op het dak staan voldoende zonnepanelen voor het opladen van fietsen, autoʼs en zelfs bussen. Regenwater vangen we op, wandelaars lopen via wadiʼs en een natuurbelevingspad langs de groene gevel. Deze groeit dicht, zodat het gebouw opgaat in het landschap. Dat staat symbool voor alle ecologische maatregelen die in het gebouw zijn verwerkt. De gekapte bomen zijn terug gebracht in de vorm van bijenhotels en vogelhuisjes.
6
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG
’S -H E RTOG E N B OS C H G R OE N E N K LI MA AT B E ST E N D I G
7
Extremer weer en achteruitgang biodiversiteit
Het weer wordt extremer en die trend zet door. Dit heeft grote invloed op landbouw, natuur, gezondheid en economie. De biodiversiteit is wereldwijd fors afgenomen en er is steeds meer schade door extreme buien, hitte en droogte. De klimaatscenarioʼs van het KNMI laten een beeld zien van hogere temperaturen, een sneller stijgende zeespiegel, nattere winters, hevigere buien en kans op drogere zomers met meer hete dagen.
worden dichtgezet. In extreme situaties kan het water buiten de oevers treden en kunnen overstromingen in het stedelijk gebied van ʼs-Hertogenbosch plaatsvinden. Als deze situatie zich voordoet is er in het Bossche Broek en de Vughter Gement onvoldoende ruimte voor berging en moet er bovenstrooms meer water worden geborgen. We werken samen met de waterschappen Aa en Maas en De Dommel om het waterbeheer in Midden- en Oost-Brabant opnieuw tegen het licht te houden en aan te passen waar nodig. Ook langs de Maas zijn hoogwatermaatregelen voorzien. In regionaal verband wordt binnen het programma Integrale Rivier Management van het Rijk gewerkt aan de hoogwater veiligheid van ʼs-Hertogenbosch. Deze samenwerking vindt plaats onder de regie van Provincie Noord Brabant in
De noodzaak tot het aanpassen aan klimaatverandering
samenwerking met waterschappen en gemeentes gelegen
wordt landelijk erkend. Hiervoor is het Deltaplan Ruimtelijke
langs de Maas.
Adaptatie opgesteld. Daarin maken rijksoverheid, provincies, waterschappen en gemeenten afspraken over hoe ze de leefomgeving gaan aanpassen aan het nieuwe klimaat.
Waterplein Overstroming en waterveiligheid
In ʼs-Hertogenbosch komen de watersystemen van Midden- en Oost-Brabant bij elkaar. Al het water komt via Aa, Dommel en het hele achterland in ʼs-Hertogenbosch bij elkaar en stroomt via de Dieze door de stad uit in de Maas. Het hoog water in 1995 gaf de urgentie om fors te investeren in grootschalige waterberging rondom ʼs-Hertogenbosch. Vooral in het landelijk gebied en bovenstrooms van de stad is veel geïnvesteerd in beekherstel en waterberging. Het programma Waterberging
In het Gebiedsperspectief voor de stedelijke
ʼs-Hertogenbosch en omgeving (HoWaBo) heeft geleid tot
ontwikkeling van Kop van ’t Zand en
de inrichting van grootschalige waterbergingsgebieden
Orthenpoort-Zuid wordt dankbaar gebruik
in het Bossche Broek, De Gement en het gebied rondom
gemaakt van de ligging aan het water. Door
het Engelermeer. Een onderdoorgang voor hoog water
het afgraven van een deel van de noordoever
onder de A59 moet nog worden gerealiseerd.
van de Dieze ontstaat een groot natuureiland, dat bij hoog water kan overstromen. Rond dit
8
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG
Voor de bescherming tegen hoog water zijn in de toekomst
‘waterplein’ aan de voet van de Citadel worden
nog meer maatregelen nodig, omdat de hevige neerslag in
de nieuwe woningen en culturele voorzieningen
de winter kan leiden tot extreem hoge waterstanden op de
gebouwd. Natuur (groen) en water (blauw) spelen
Maas. Daardoor kan de afvoer van de Dommel en de Aa op
zo een hoofdrol in dit nieuwe stukje binnenstad:
de Maas stagneren, omdat Sluis Crèvecoeur langer moeten
de Stadsdelta van ʼs-Hertogenbosch.
ʼS -H E RTOG E N B OS C H G R OE N E N K LI MA AT B E ST E N D I G
9
Extreme neerslag
Hitte
Droogte
Het KNMI geeft aan dat áls het regent het vaker heel hard
Tijdens een hittegolf warmt de stad flink op. Vooral grote
De jaren 2018, 2019 en 2020 waren bijzonder droog in
patrijs, dreigen te verdwijnen. Om de rijke Bossche natuur
regent. Tropische hoosbuien komen vaker voor en zullen
verharde gebieden met weinig schaduw warmen op en
Nederland. Gedurende langdurige, droge periodes is er
te herstellen moeten we zorgen voor een balans waarbij
ook toenemen in intensiteit. Zoals in Rosmalen op 22 mei
stralen hitte uit. Dat zijn met name parkeerterreinen en
weinig tot geen aanvoer van water vanuit De Dommel en de
natuur onderdeel uitmaakt van nieuwe ontwikkelingen.
2018, toen er een aantal uren achter elkaar zo’n 50 mm
(bedrijfs)gebouwen met grote platte, zwarte daken. In de
Aa. Weinig aanvoer van water betekent dat het waterpeil en
Biodiversiteit zorgt voor een schone bodem, schone lucht
regen per uur viel . Díe ene bui leidde tot veel water op
nacht koelt de stad minder snel af dan het buitengebied of
het grondwater steeds meer gaat dalen. De daling van
en schoon water, zorgt voor CO2-opslag en draagt bij aan
straat en tot schade in woningen. Door in- en uitbreiding van
de parken. Dit heet het hitte eiland effect. In de stad kan
het grondwater is een probleem voor industrie, natuur,
onze gezondheid. Voldoende biodiversiteit kan ziekten en
stedelijk gebied vindt steeds meer bebouwing en verharding
het dan tot wel 6 graden warmer zijn dan buiten de stad
landbouw, drinkwater etc. Het vasthouden van regenwater
plagen voorkomen en is van levensbelang om natuurlijke
plaats. Én door de afwisseling met lange droge, hete
en de gevoelstemperatuur ligt dan nog hoger.
in de zomer is dus belangrijk, zowel in de stad zelf als
processen en ecosystemen te behouden. Investeren in
daarbuiten.
biodiversiteit is ook investeren in de omgeving.
periodes kan de grond hard worden waardoor die minder neerslag kan opnemen. Dit zorgt ervoor dat hemelwater niet meer de natuurlijke route kan volgen en in de bodem
Het oppervlaktewater in de stad wordt gedurende de
kan wegzakken. Dit hemelwater zal in plaats daarvan te
droge periodes nauwelijks ververst. In combinatie met
snel wegstromen naar het riool of blijven staan op lage
(langdurige) hitte heeft dit gevolgen voor de waterkwaliteit.
delen. Dat maakt dat we vaker wateroverlast in de stad en
We zien de laatste jaren een toename van blauwalg. Hitte
de dorpen ervaren en dat de kans op schade aan panden
en droogte hebben effect op de biodiversiteit. Sommige
toeneemt. In de winters verwachten we geen toename van
beplanting, bomen en dieren kunnen langdurig terugke-
Als stad hebben we ervoor gekozen om te groeien door
hoosbuien, maar wel een toename van regendagen.
rende droogte niet goed aan. De effecten van langdurige
binnenstedelijk te bouwen, door de bestaande stad
Stedelijk groen en water
droogte (vaak in combinatie met hitte) zijn inmiddels
te verdichten. Dit stelt eisen aan de inrichting van de
Met computersimulaties kunnen de knelpunten voor
zichtbaar in de vorm van bomensterfte en afname van
openbare ruimte: met opvangmogelijkheden voor water
extreme neerslag in beeld worden gebracht. Een aantal
hiervoor gevoelige diersoorten. Inmiddels zien we in de
en meer (ruimte voor) groen. Meer dan ooit zijn we
van deze knelpunten is in de loop van de jaren aangepakt
droge voorjaren en zomers het lokaal openscheuren van
aangewezen op ons lokale groen. Voor een dagelijks
de bodem en het inklinken van gronden door lagere
blokje om, een rondje hardlopen, de hond uitlaten of
grondwaterstanden. Mogelijk kan dit schade aan infra-
simpelweg om op uit te kijken. Niet voor niets is een
structuur (zoals kabels en leidingen, wegen) tot gevolg
groene woonomgeving een belangrijk onderdeel van
hebben en verzakking van oudere woningen.
ons programma Positieve Gezondheid: voor de beleving,
bij herinrichtingen of bij de vitalisering van de openbare ruimte. Soms is het graven van een wadi genoeg of een
OPPERVLAKTETEMPERATUUR GEMETEN OP 3 WARME DAGEN IN HET VOORJAAR VAN 2019 DMV SATELLIETOPNAME
simpele maatregel als het aanbrengen van een drempel, zodat regenwater niet de woningen kan binnenlopen.
Hitte is een urgent probleem voor het welzijn van bewoners. Mensen slapen slecht en presteren minder goed op het
voor de gezondheid en de leefbaarheid in de buurt.
werk. Vooral ouderen lopen gevaar voor hun gezondheid.
ʼs-Hertogenbosch is een waterrijke stad. Het water wordt
Kwetsbare groepen zoals babyʼs, buitenwerkers, sporters,
gebruikt door de scheepvaart, voor het toerisme, door
bezoekers van evenementen en patiënten lopen gezond-
Achteruitgang biodiversiteit
recreanten of is belangrijk voor de natuur. Sommige
heidsrisicoʼs. Zij kunnen in extreme gevallen zelfs sterven
functies gaan prima samen, maar soms zitten verschillende
vanwege de hitte. Hitte veroorzaakt ook schade, zoals
gebruikers elkaar in de weg. Een helder plan voor het
smeltend asfalt van wegen en uitzetting van stalen
Uitbreiding van het stedelijk gebied gaat ten koste van de
gebruik van het water is er nog niet, terwijl het gebruik
brugdelen. In versteende gebieden is meer vraag naar
onbebouwde, groene ruimte. Leefgebieden voor planten
van het water toeneemt. In de stad zijn de waterlopen
aircoʼs, wat veel energie vraagt.
en dieren worden versnipperd door infrastructuur.
vooral stedelijke openbare ruimtes, naar de rand van de
Verdroging zorgt ervoor dat soorten van vochtige heide,
stad en in het buitengebied wordt de inrichting meer
natte graslanden, moerasbossen en beekdalen het
landschappelijk en natuurlijk. De vele plassen in de stad
moeilijk hebben. De hoeveelheid wilde insecten is in 25
zorgen voor verkoeling op hete dagen.
jaar tijd met 75% afgenomen. Het aantal soorten grasland vlinders is dramatisch gedaald. Maar ook veel soorten NEERSLAGSCAN EXTREME NEERSLAG (2012)
vogels, kleine zoogdieren, amfibieën en wilde planten die ooit onderdeel vormden van de Bossche natuur, zoals de
10
’S -H E RTOG E N B OS C H G R OE N E N K LI MA AT B E ST E N D I G
11
roene en blauwe G netwerken in ʼ’s-Hertogenbosch
De stad ʼs-Hertogenbosch heeft al sinds het ontstaan een grote verbondenheid met water en natuur. Door die verbondenheid werd ʼs-Hertogenbosch ook wel de Moerasdraak genoemd. Door gebruik te maken van het water rond de stad (inundatie) was de Vesting eeuwenlang onneembaar. Inzicht in het ontstaan van de stad en haar ontwikkeling is de inspiratie voor deze visie.
Het groen-blauwe netwerk
Vandaag de dag is de vestingstad onderdeel van een groeiend stedelijk landschap. De Aa, de Dommel, de Dieze, plassen en restanten van oude dijklichamen en moerasgebieden bepalen in belangrijke mate de structuur van dit landschap. Zo ontstaat een stedelijk gebied, dooraderd met water en groen. Dit groenblauwe netwerk brengt licht, lucht en leven in de stad en vergroot de leefbaarheid en ruimtelijke kwaliteit van ʼs-Hertogenbosch. Het groen-blauwe netwerk is zowel natuurlijk als landschappelijk en toeristisch-recreatief van hoge kwaliteit. Bomenrijen, bloemrijke linten, bermen en natuurvriendelijke oevers versterken de groen-blauwe
Stad aan de Maas
structuur en vormen een fijnmazige structuur in de wijken en buurten. Het Bossche Broek en de Gement grenzen direct aan de binnenstad. De Diezemonding verbindt het
ʼs-Hertogenbosch ligt op de noordrand van de Brabantse
Dommeldal met de Maasuiterwaarden. Samen vormen
hogere zandgronden. De samenkomst hiervan met het
zij het ecologische raamwerk van de stad. Het groen op
rivierengebied is bijzonder. Niet alleen omdat deze
de hogere zandgronden van de Hooge Heide vormt een
overgang gepaard gaat met gebiedskenmerken zoals
contrast met het groen-blauwe netwerk. Hier vinden we
kwelstromen, maar ook omdat juist bij ʼs-Hertogenbosch
een kampenlandschap met bossen en stuifzanden.
het grote systeem van beken zoals de Aa en Dommel
Dit is ecologisch van waarde en samen met de historische
uitmondt in de Maas. Deze beken doorsnijden de d ek-
bebouwingslinten recreatief aantrekkelijk.
zandrug, waarop van oudsher gewoond wordt. Ten zuiden van de stad vormen zij een zeer gevarieerd
In ʼs-Hertogenbosch liggen stedelijke groenzones
landschap met kwelzones en open water.
vooral om en nabij historische objecten of oude dijken. Zo fungeren de Vestingwerken als het park van de
Onze stad is door de eeuwen heen geteisterd door zware
binnenstad. De Heinis en restanten van de Stelling van
overstromingen van de Maas. Ten tijde van hoog water in
1629 vormen een groen netwerk dwars door de stad.
de Maas werd het water bewust naar de Beerse Overlaat
Zowel het Kanaalpark langs het (nieuwe) Maximakanaal,
geleid, zodat dat gebied overstroomde. Daarmee werden
als het Zuid Willemspark (het oude kanaal) maken deel uit
dijkdoorbraken op ongewenste locaties voorkomen. Lang bleef ʼs-Hertogenbosch aangewezen op binnenstedelijk bouwen. De vestingwet van 1874 maakte bouwen buiten de stadsmuren mogelijk. Toch groeide ʼs-Hertogenbosch pas echt exponentieel in de jaren ‘60 van de 20ste eeuw; toen de waterbeheersing rondom de stad was verbeterd. De stadswallen en –muren hadden zowel een defensieve als waterkerende functie. Het buiten de muren gelegen lage land was niet geschikt om te bouwen. Dit moest eerst worden opgehoogd.
12
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG
’S -H E RTOG E N B OS C H G R OE N E N K LI MA AT B E ST E N D I G
13
van dit groene netwerk. Naast natuurontwikkeling ligt
het versterken van een groenstructuur met een hogere
Ook in de naoorlogse stadsuitbreidingen werden parken
in dit groene netwerk het accent op behoud en versterking
biodiversiteit. Bloemen- en plantenrijke bermen zorgen
aangelegd met hierin recreatieve voorzieningen. Daarnaast
van de landschappelijke, recreatieve en/of cultuurhistorische
ervoor dat insecten, vlinders en andere diersoorten een
werd groen gebruikt als middel om de stedenbouwkundige
betekenis. In de Bossche uitbreidingswijken valt de
leefgebied hebben. De laatste 10 jaar is geïnvesteerd in
structuur te versterken. Het begrip ‘groenstructuur’ vindt
aanwezigheid van recreatieplassen op. Deze zijn ontstaan
nieuwe natuur. Er zijn nieuwe natuurgebieden aangelegd
hier zijn oorsprong. Vanaf de 80-er jaren breidt de stad uit
door de winning van zand voor de nieuwbouw. De plassen
en bestaande gebieden hersteld. De investeringen en
richting het noorden. Als reactie op de modernistische
maken deel uit van het stedelijk groen en zijn volledig
inspanningen zijn niet zonder resultaat; hierdoor zijn er
stedenbouw worden het woonerf en de bloemkoolwijk
ingepast in de stedelijke structuur. Enkele waterplassen
soorten teruggekomen in ʼs-Hertogenbosch. Met name
uitgevonden. Soms levert dat een fraaie integratie op van
liggen in het buitengebied, maar de meeste hebben een
soorten zoals bijvoorbeeld bever, ooievaar en verschillende
stad en landschap (Kattenbosch, Sparrenbrug). In de
belangrijke recreatieve functie in de stad. De recreatie-
roofvogels zijn mobiel en passen zich gemakkelijk aan.
stadsuitbreidingen van de 90-er jaren (Maaspoort Noord,
plassen fungeren als ontmoetingsplekken en dragen
Ook de otter en de wolf keren terug naar Brabant.
Rosmalen) dringt het landelijk gebied dieper de wijken in
hiermee bij aan de samenhang en leefbaarheid in buurten
door de keuze voor ‘groenblauwe vingers’ (waterlopen
en wijken. Het gaat om de Noorderplas, de Oosterplas,
omgeven door groen).
de IJzeren Vrouw en de Zuiderplas, maar ook om kleinere zoals de Ploossche Plas en het IJzeren Kind.
Stedelijk groen
Hoewel sommige parken nog wel een buurtfunctie vervullen, zoeken inwoners voor recreatie vooral het buitengebied op. Dat leidt tot een herdefinitie van groen
Biodiversiteit
De middeleeuwse stad bevatte vooral gebruiksgroen
in de wijken. De twee recente uitbreidingen van de stad
zoals moestuinen en bleekvelden. Aan het einde van de
geven hier de aanzet voor. De Groote Wielen is een eerste
19e eeuw werden de Vestingwerken omgebouwd tot een
beweging richting duurzame stad: het regenwater wordt
singelpark in de Engelse Landschapsstijl, In de eerste
hier op grote schaal afgekoppeld van de riolering en in
ʼs-Hertogenbosch heeft een zeer biodiverse omgeving.
uitbreidingswijken buiten de historische binnenstad werd
de wijk gecirculeerd en gezuiverd (de Watermachine).
Een grote variatie aan biotopen en landschappen zorgt
ruimte gereserveerd voor ‘groenvoorzieningen’ in de
In de Haverleij wordt een nieuwe vorm van collectief
voor veel verschillende soorten flora en fauna. Denk aan
stedenbouwkundige plannen. Deze werden gecombineerd
groen geïntroduceerd. Het groen loopt vanuit de omgeving
de blauw graslanden in Het Bossche broek, Gement en
met de plassen waaruit het zand werd gewonnen om
tot tussen de wooncomplexen door. Dit groen heeft een
Moerputten, de kalk-minnende rivierdalvegetaties langs
het land op te hogen. De parken rond de plassen werden
belangrijke functie als landschappelijke overgang naar het
de Maas en de schrale heide met zandverstuivingen en
gecombineerd met recreatieve en educatieve voorzieningen:
buitengebied en voor natuur en biodiversiteit.
gemengde bossen rond Rosmalen. Rondom de stad zijn
dierenweides, vaste plantentuinen, een sociëteit, speel-
nog restanten te vinden van zeldzame en karakteristieke
tuinen, (openlucht) zwembaden en sportvoorzieningen
vegetatie-types. Ecologisch beheer draagt verder bij aan
(tennis, rugby).
14
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG
’S -H E RTOG E N B OS C H G R OE N E N K LI MA AT B E ST E N D I G
15
Een gezonde, klimaatbestendige stad heeft veerkracht nodig. Het veranderende klimaat vergt namelijk aanpassingsvermogen. Groen is flexibel en helpt om de gevolgen van hitte en van hevige regenval te verzachten. Zo blijft onze gemeente leefbaar. Dat betekent ook dat we niet één uniforme oplossing moeten kiezen, maar dat we bij de inrichting van gebieden moeten inspelen op de veranderende omstandigheden. We moeten aansluiten bij natuurlijke systemen. Groen biedt een oplossing voor extremer weer als stortbuien en een warmer en droger wordende stad. Het zorgt voor verkoeling en vangt een deel van het overtollige regenwater op. Groen en water in de leef
Ambitie – wat willen we bereiken?
omgeving is goed voor onze gezondheid. Het stimuleert om te bewegen en je kunt er goed ontspannen. Een groene buurt is ook goed voor de sociale samenhang. Mensen gaan eerder naar buiten en ontmoeten elkaar. Het bestaande groen en water in ʼs-Hertogenbosch functioneert als een natuurlijke klimaatbuffer. Dit willen we koesteren, vasthouden en ontwikkelen voor de toekomst van ʼs-Hertogenbosch. We gaan kansen benutten om ʼs-Hertogenbosch meer en beter groen en blauw in te richten. We zijn zuinig op het bestaande groen. Waar het kan voegen we hier nieuwe elementen aan toe en we verbinden groenstructuren. We pakken gelijk een aantal ambities mee die we toch moeten doen; natuurinclusief bouwen, de wateropgave, groen en duurzame energie.
en buiten de stad is hiervoor noodzakelijk. We kiezen voor het vergroten van de opnamecapaciteit voor regenwater
De stad van de toekomst is een groene stad. Wat
van het stedelijk en landelijk gebied. Het historisch
we willen bereiken is dat de stad zelf in staat is
watersysteem rond ʼs-Hertogenbosch biedt kansen voor
om wateroverlast en hitte op te vangen. We willen
verbetering van het waterbeheer. Mogelijk kunnen we
soortenrijke stadsnatuur, dicht bij onze inwoners
gebruik maken van oude (verdwenen) watersystemen
en we willen de relatie van de stad met het buiten-
voor het langer vasthouden van water en het tegengaan
gebied versterken.
van verdroging. Om verdroging tegen te gaan wordt het grondwater aangevuld met hemelwater. Zo krijgen bomen, gewassen
De stad kan wateroverlast en hitte opvangen
en andere planten weer water beschikbaar. De neerslag die af en toe in zware piekbuien valt wordt in ieder geval tijdelijk opgevangen en waar mogelijk ook vastgehouden in
16
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG
Als we overal regenwater opvangen en vasthouden
het gebied. Ons uiteindelijke doel is dat we deze extreme
kunnen we droogte tegengaan en grondwatervoorraden
regensituaties aan kunnen zonder schade. Met de water-
aanvullen. Ook belasten we als stad het regionaal
schappen en de agrarische sector gaan we aan de slag om
watersysteem zo weinig mogelijk. Het ontwikkelen van
water in het buitengebied vast te gaan houden, zodat we
een samenhangend, fijnmazig netwerk van groen binnen
beter bestand zijn tegen droge perioden. Specifiek in en
’S -H E RTOG E N B OS C H G R OE N E N K LI MA AT B E ST E N D I G
17
Natuurlijk groen dichtbij
nabij natuurgebieden en ook voor de agrarische sector
en regenwater op eigen terrein te bergen en te infiltreren.
zelf. Een goede kwaliteit van het oppervlaktewater is nood-
Er is nog geen samenhangende aanpak voor het tegen-
zakelijk voor belevingswaarde en ecologische waarde van
gaan van hitte-effecten. De komende jaren zetten we hier
het water, en het beperken van risicoʼs voor de volks- en
dan ook extra op in door vergroening. Door meer groen
Voor veel bewoners is het groen in de buurt een plek om te
diergezondheid. Bij de omgang met hemelwater moet
ontstaat meer schaduw, warmen gebouwen en verharding
bewegen en een sociale ontmoetingsplek, soms bij gebrek
daarom ook het effect op de waterkwaliteit worden
minder op en blijft het stedelijk klimaat aangenamer, ook
aan een eigen tuin. Groen en biodiversiteit dragen bij aan
beoordeeld.
op hete dagen.
een aantrekkelijke, afwisselende woon- en werkomgeving. We willen toegankelijke, soortenrijke stadsnatuur dicht bij
We verplichten bij stedelijke ontwikkelingen voldoende
We gaan hoog-versteende gebieden vergroenen. Op
onze bewoners. Dit betekent dat we meer gaan investeren
regenwaterberging om hevige neerslag op te kunnen
de bedrijventerreinen en rond de winkelcentra lopen de
in het aanleggen van waardevol groen. We willen een stad
vangen. Dat leggen we vast in de verordening bomen, groen
temperaturen het hoogst op in tijden van hitte. Hier is een
zijn, waar populaties planten en dieren, die van nature hier
en hemelwater. Gezocht moet worden naar een integrale
groene dooradering absoluut noodzakelijk. In de nieuwe
voorkomen, voldoende leefgebied vinden.
oplossing, met ruimte voor open water, het gebruik van
en oude binnenstad ontbreekt het vaak nog aan voldoende
overtollig water tegen verdroging en het bewaken van de
fijnmazig groen. De ruimte is beperkt en de beschikbare
Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen en projecten
waterkwaliteit. Voor de verwerking van hemelwater wordt
ruimte wordt intensief gebruikt (toeristen, evenementen,
verplichten we de aanleg van een minimale oppervlakte
de voorkeursvolgorde gehanteerd: hergebruik – vasthou-
markten, ondergrondse voorzieningen, etc.). We experi-
groen. Dit hebben we, vooruitlopend op de Omgevingswet,
den – bergen – afvoeren.
menteren met nieuwe vormen van groen zoals fauna-
vastgelegd in de verordening Bomen, water en groen
torens (in de Spoorzone) of tijdelijke postzegelparkjes
's-Hertogenbosch 2021. In de verordening is een kwantita-
op vrijkomende bouwlocaties.
tieve en kwalitatieve groennorm opgenomen. Omdat er per
Berging van hemelwater op straat is een doelmatig middel bij het opvangen van zeer extreme piekbuien. Een park
gebied andere mogelijkheden zijn, is de kwantitatieve norm
tijdelijk kortstondig onder water zetten is ook een prima
wijkspecifiek. De wijze van toepassing van de norm is vrij en
oplossing voor incidentele situaties. We houden rekening
de manier waarop het groen gerealiseerd wordt is flexibel
met de ondergrond en de plek in de stad. Inwoners en
en afhankelijk van de karakteristieken van het project.
Faunatoren
bedrijven stimuleren we om private ruimte te ontstenen Ecologisch ontwerpen, inrichten en beheren is cruciaal om de biodiversiteit te behouden en te versterken. We passen bomen en struiken toe waar vogels en kleine zoogdieren meer dan voldoende schuilplek en voedsel vinden. Het beheer van het groen wordt gericht op het versterken van de natuurwaarde, zoals door gefaseerd maaien van bermen/ruw gras, waar dit in relatie tot de verkeersveiligheid mogelijk is. Bij de soortkeuze
Intensief en stedelijk. Dat zijn twee ambities
van beplantingen houden we rekening met de ecologische
voor de ontwikkeling van de Spoorzone tot
waarde van de aanplant. Dit betekent dat we in principe
een nieuw stuk b innenstad. Het is nog best een
kiezen voor inheems en gebiedseigen plantmateriaal.
opgave om hierin ruimte te vinden voor groen en
Het kan soms echter ook nodig en wenselijk zijn om te
biodiversiteit. Een netwerk van faunatorens gaat
kiezen voor uitheemse soorten die goed functioneren
leefgebied vormen voor vogels en vleermuizen,
op een bepaalde (stedelijke) standplaats. Grasvelden
maar is ook een statement om biodiversiteit in de
en natuurlijke oevers kunnen zich ontwikkelen tot een
stad meer onder de aandacht te brengen. Ze zijn
interessante en gevarieerde vegetatie van wilde grassen,
een knipoog naar de intensivering van de stad.
kruidachtige en bloeiende planten. De brede waterlopen
“We bouwen torens voor mensen, waarom geen
in de stad zijn belangrijke verbindende elementen in
torens voor planten en dieren?” De faunatorens
het netwerk van stadsnatuur. Ze verbinden de natuur
worden samen met studenten in de Spoorzone
in de stad met die van de natuurgebieden rond de stad.
ontwikkeld en gebouwd.
De aanleg van natuurvriendelijke oevers biedt leefgebied aan libellen, amfibieën en watervogels.
18
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG
19
In de stad leven beschermde soorten, denk aan huiszwaluwen, vleermuizen en huismussen. Deze soorten zijn afhankelijk van de stad en verdienen extra aandacht bij allerlei bouwprojecten en gebiedsontwikkelingen. De wet verplicht dat. Met een gebiedsgericht plan brengen we in beeld waar beschermde soorten aanwezig zijn en waar niet. Door op voorhand in beeld te brengen waar deze soorten wel en niet voorkomen, kunnen we er beter rekening mee houden. Het soortenmanagementplan heeft een wettelijke status voor beschermde soorten maar kan ook juist ingezet worden om deze soorten meer ruimte te geven. Op deze manier gaan we verantwoord om met beschermde soorten en kunnen tijdens werkzaamheden
De relatie van de stad met het buitengebied
hier op voorhand rekening mee houden. Bouwprojecten lopen zo minder risico en onze stadsvogels en vleermuizen zijn beter beschermd. Bij bouwprojecten is natuurinclusief
Samen met vele partners en vrijwilligers hebben we
bouwen de ambitie.
al vanaf 2003 ingezet op het realiseren van de groene verbindingen tussen stad en land vanuit de Ruimtelijke
In de straten zijn meer bomen nodig voor afkoeling en
structuurvisie 2003 en het langlopende regionale
schaduw in periodes van hitte. We willen waar mogelijk
programma De Groene Delta. De veranderende functie van
verharding omvormen naar groen. We nodigen inwoners
het buitengebied/het teruglopen van het agrarisch gebruik
uit om mee te denken waar zij graag meer groen willen
biedt mogelijkheden om anders na te gaan denken over de
en waar bomen in hun buurt geplaatst kunnen worden.
inrichting en invulling van het buitengebied. We willen de
We stimuleren en ondersteunen bewonersinitiatieven
kwaliteit van natuur en landschap verbeteren. We blijven
voor groene plekken in de wijken. Onze ambitie is dat bij
de relatie stad-land versterken vanuit de pijlers natuur,
nieuwe bedrijventerreinen een fijne groene dooradering
water, landschap, cultuurhistorie, recreatie en landbouw. We benutten kansen in specifieke gebieden om te komen
een uitgangspunt is in de verkaveling, waardoor de kwaliteit van de omgeving toeneemt. Op bestaande
Binnen het programma De Groene Delta II gaan we verder
tot aantrekkelijke landschapsparken, groene gordels en
bedrijventerreinen gaan we meer groen realiseren rond de
met waar we aan begonnen zijn: zoals de versterking van
stadswildernis samen met terreinbeheerders, waterschap-
bedrijven zelf. Wij doen de openbare ruimte. Met de
het Kanaalpark, de ontwikkeling van de Diezemonding en
pen en het Groen Ontwikkelfonds Brabant. We verkennen
ondernemers maken we afspraken over het vergroenen
het Engeler Meer, de bescherming van het Dommeldal,
functiecombinaties met duurzame energie, delfstoffen en
van hun eigen terrein.
de Gement - met de Moerputten - en de Maas.
recreatie om een verdere kwaliteitsimpuls te geven aan een natuurlijke groene delta rond ʼs-Hertogenbosch.
We zetten in op extra natuur- en bosontwikkeling, in het bijzonder op en rond de grote infrastructurele
We gaan de landschapsparken van de Groene Delta
verbindingen bijvoorbeeld A59, A2 en de spoorlijnen.
verbinden met het fijnmazige netwerk van natuur in
Langs de snelwegen rond de stad wordt, in combinatie
de wijken. In het stedelijk gebied werken we aan een
met duurzame energieopwekking, een gordel van bos
ecologisch netwerk van stadsnatuur. Zo vinden planten en
aangelegd. Deze beschermt de stad tegen het geluid en
dieren leefgebied en kunnen zich langs het netwerk
fijnstof. We leggen ecologische verbindingen aan langs
verspreiden. Bomen zijn belangrijk voor ʼs-Hertogenbosch.
de Groen-blauwe slingers: de kanalen, de spoor-
Belangrijke boomstructuren worden beschermd en
lijnen en de wegen. De Zuid-Willemsvaart ontwikkelen
verder ontwikkeld als een groen raamwerk van de gemeen-
we als een aantrekkelijk, langgerekt landschapspark.
te. We streven een evenwichtige leeftijdsopbouw van het
We maken ook van het Aa-dal en de Heinis aantrekkelijke
bomenbestand na door variatie in soort en in leeftijd.
landschapsparken, die de woonwijken recreatief verbinden met het buitengebied.
20
’S -H E RTOG E N B OS C H G R OE N E N K LI MA AT B E ST E N D I G
21
oe pakken H we dat aan?
Het klimaatbestendig maken van onze stad is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van gemeente, instellingen, bedrijven en inwoners. Als gemeente leveren we een belangrijke bijdrage, soms als opdrachtgever, soms als raadgever en soms als toetser. Met deze visie geven we onze inwoners, partners en initiatiefnemers een raamwerk mee voor een klimaatbestendig en groen ʼs-Hertogenbosch. We stellen eisen aan groen en blauw, juist om ontwikkelingen mogelijk te maken. Daarnaast stellen we een uitvoeringsprogramma op en evalueren dat periodiek om tot bijstelling te komen. We volgen de resultaten en delen die met onze partners.
Verordening en puntensysteem
Bij nieuwe ontwikkelingen en projecten stimuleren we de aanleg van groen en natuurinclusief bouwen. We stellen kaders aan de uitvoering. Niet als extra regeldruk, maar om procedures te verduidelijken, te versimpelen én te versnellen. Voor de aanleg van voldoende groen in straten, pleinen en op gebouwen hebben we een verordening en puntensysteem ontwikkeld. In de nieuwe verordening Bomen, water en groen 's-Hertogenbosch 2021 staan voorschriften waarmee we rekening houden bij ruimtelijke ontwikkelingen en initiatieven. Bij iedere nieuwe ontwikkeling moet waterberging gerealiseerd worden, bij voorkeur in het groen. Voor nieuwe ontwikkelingen willen
Stadsnatuur
Uitvoeringsprogramma
Bij ʼs-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig hoort een (herziene) aanpak met investeringen en een aantal instrumenten dat daar op aansluit. Het Uitvoeringsprogramma bouwt voort op wat we al doen. We volgen daarin de kaders en daarbij behorende budgetten waartoe de gemeenteraad reeds heeft b esloten (Bomenbeleidsplan, Natuur in de stad, etc.). Via de begroting stellen we vervolgens jaarlijks vast hoeveel we
De locatie van het voormalige Expeditieknooppunt
(extra) willen uitgeven aan uitvoering van onze ambities.
van Post NL wordt de komende jaren ontwikkeld
Daarbij gaat het niet alleen om de investeringen, maar ook
tot een creatieve woon-, werk- en leerhotspot met
om het beheer en onderhoud. De realisering van onze
zo’n 820 woningen en een aantrekkelijke openbare
ambities vraagt meer budget en capaciteit nodig dan nu
ruimte. Het EKP-terrein is een klimaatadaptief
beschikbaar is. Dat vraagt om keuzes met betrekking tot de
gebied met veel aandacht voor de groen- en water-
prioriteiten. Mocht op basis van monitoring of van nieuwe
beleving. In het plan wordt hier op ingespeeld
trends en ontwikkelingen intensivering of bijsturing op
met een circulair watersysteem en robuuste stads-
onderdelen nodig zijn, dan leggen we dat voor aan de raad.
natuur, die begint bij een ecologische oever langs de Dieze en eindigt bij bijenkasten op de groene daken. De biodiversiteit wordt vergroot door natuur-inclusief te bouwen. Gebouwen en natuur complementeren en versterken elkaar.
22
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG
’S -H E RTOG E N B OS C H G R OE N E N K LI MA AT B E ST E N D I G
23
we een substantieel aandeel aan groen waarborgen.
Gebiedspaspoorten
over temperatuur in de stad. Daarmee vergroten we het
We gaan de huidige subsidies voortzetten en/of dooront-
We hanteren daarvoor een wijkspecifieke norm. Via extra
inzicht in de dagelijkse realiteit en dragen we bij aan de
wikkelen. Voor bewoners gaan we de groene daken
maatregelen kan groen worden gecompenseerd.
bereidheid om maatregelen te nemen. Via het Omnibus
continueren, waar mogelijk door de actie door te
Door middel van een puntensysteem zorgen we voor
Het werken aan een groene en klimaatbestendige gemeen-
onderzoek peilen we de mening en tevredenheid van
ontwikkelen tot een afkoppelregeling. De regenton
voldoende groene en blauwe elementen in elk ruimtelijk
te vindt vooral plaats in de wijken en buurten. Door de
Bossche inwoners, bijvoorbeeld over water en groen in hun
subsidie willen we vervolgen. We willen (kleinschalige)
plan. Denk aan multifunctioneel groen, natuurinclusief
historische groei van de stad heeft het groen in de diverse
omgeving. We combineren deze gegevens met de meet
bewonersinitiatieven voor groen in de buurt stimuleren,
bouwen en versterken van de biodiversiteit. Zo hebben
wijken een zeer verschillend karakter. Dat betekent dat
resultaten om te laten zien welke vooruitgang we boeken.
zoals adoptie boomspiegels, innovatief groen en partici-
we meer helderheid in eisen en ambities, met een
niet in elke wijk dezelfde kansen zijn voor klimaatmaat-
Maar ook om te leren hoe een groene en klimaatbestendige
patie bij locatiekeuze bomen (vervolg pilot De Muntel).
groennormering die dit onderschrijft. Dit zorgt voor een
regelen en de ontwikkeling van natuur, maar ook dat
gemeente wordt ervaren. Op basis van de conclusies
versnelling van de ruimtelijke procedures.
de opgave niet overal dezelfde is. Voor elk van de wijken in
stellen we het Uitvoeringsprogramma waar nodig bij.
de stad zal een gebiedspaspoort worden opgesteld. We Voordat we deze verordening ter vaststelling aan uw
volgen hierin de lijn van de omgevingsvisie, die ook
raad voorleggen, gaan we deze met partijen uittesten
op gebiedsniveau wordt uitgewerkt.
Volgen van resultaten
Met onze kracht in datascience gaan we de komende
op werkbaarheid in relatie tot de ambities in deze visie. De exacte invulling per plangebied en de keuze voor de
In de gebiedspaspoorten gaan we in op de specifieke
periode scherp in de gaten houden wat de effecten van
maatregelen is nog niet vastgelegd. We geven initiatief-
knelpunten en doelen en voorgestelde maatregelen.
onze huidige maatregelen zijn. Zo kunnen we in een
nemers en ontwikkelaars eerst de ruimte om ervaring op
De opgaven en maatregelen lopen uiteen van integrale
volgende begroting een concreet voorstel neerleggen
te doen met het puntensysteem en passen dit zo nodig
gebiedsontwikkeling tot natuurvriendelijk beheer van
welke klimaatadaptieve maatregelen we extra moeten
aan. Daarvoor ontwikkelen we ‘tools’ zodat er voor de
bermen, het aanleggen van natuurvriendelijke oevers
nemen om onze ambitie te realiseren.
initiatiefnemer iets te kiezen valt. In het Uitvoerings-
en het aanplanten van bomen. Een deel van de opgaven en
programma is opgenomen dat we een handleiding
maatregelen nemen we op in het uitvoeringsprogramma
Om in beeld te brengen of en in hoeverre we de gewenste
ontwikkelen bij het puntensysteem en het systeem
voor de komende jaren. De rest komt op een groslijst voor
resultaten bereiken gaan we meten. Dit nemen we op in
evalueren en bijstellen.
de nabije toekomst. Ook voor bedrijventerreinen maken
het Duurzaam Loket (www.denbosch.nl/duurzaam) én
we aparte analyses van de huidige situatie om te bepalen
rapporteren we jaarlijks in het duurzaamheidsjaarverslag.
welke maatregelen nodig en effectief zijn. We hanteren een eenduidige meetsystematiek. Daardoor hebben we objectief, feitelijk inzicht in waar ontwikkel-
Communicatie en participatie
kansen of aandachtspunten liggen. We geven hiermee invulling aan de nota Duurzaam.
Een groot deel van het uitvoeringsprogramma is gericht
We meten:
op samenwerking, participatie en communicatie.
•
Hoeveel groen er is in de wijken;
De Omgevingsvisie is voor wat betreft participatie leidend.
•
De toename van het percentage groen;
Omdat in stedelijk gebieden het grootste deel van de
•
Effecten van maatregelen in het kader van
grond eigendom is van particulieren, ligt daar de grootste
wateroverlast en hittestress;
uitdaging om in gezamenlijkheid te werken aan een
•
Of de biodiversiteit toeneemt;
klimaatbestendige stad in 2050. In de communicatie
•
Hoe nabij groen is voor inwoners.
richting inwoners willen we op een toegankelijke manier gedragsverandering bereiken: meer groen, minder
Verder registreren we overlast bij hevige regenbuien op
verharding, meer groene daken en meer regentonnen.
wijkniveau en hittegebieden (bijvoorbeeld via satelliet
Daarbij kunnen de corporaties richting hun huurders
opnames hittebeeld).
een belangrijke rol spelen. Voor het vergroenen van schoolpleinen verwijzen we actief naar de subsidiemogelijkheden van de provincie. We betrekken inwoners bij het meten en verzamelen van gegevens, bijvoorbeeld
24
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG
25
’s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig Toename extreem weer en achteruitgang biodiversiteit De effecten van de klimaatverandering zijn: Schade door extreme neerslag en overstromingen en Gezondheidsklachten door hitte en droogte
We werken aan een groen en klimaatbestendig ’s-Hertogenbosch in 2050 Veel woningen bouwen in de bestaande stad
Natuurlijk groen dichtbij stadsnatuur, ontstenen, geveltuintjes
Energievraag neemt toe door airconditioning vanwege toename temperatuur
Meer schaduw in hete zomers: minder verharding, meer groen, meer bomen planten
De stad kan wateroverlast opvangen door wadi's, infiltratievoorzieningen en groen
Natuurinclusief bouwen groene daken, groene gevels, voorzieningen voor vogels en vleermuizen
Bedrijventerreinen en verstening
Achteruitgang biodiversiteit, zowel in de stad als daar omheen
De relatie van de stad met het buitengebied: genieten van onze groene delta, met bossen, rivieren en plassen. Voor onze kinderen (toekomst)
Samen werken we aan een klimaatbestendig, groener en meer biodivers ‘s-Hertogenbosch. Kijk voor meer informatie op www.denbosch.nl/ duurzaam
Volg gemeente ‘s-Hertogenbosch via: 26
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG
’S -H E RTOG E N B OS C H G R OE N E N K LI MA AT B E ST E N D I G
27
Colofon Redactie:
Stadsontwikkeling -
Afdeling leefomgeving
Opmaak:
Studio Daad
Deze visie Groen en Klimaatbestendig is opgesteld in januari 2021, in het kader van de Bossche Omgevingsvisie. www.denbosch.nl/nl/duurzaam
28
’ S- H E RTO G E N BOSCH GROEN EN KLIMAATBESTENDIG