Document · PDF

1. Conceptbegroting 2023

Overige evenementen 8 november 2022, gemeente 's-HertogenboschBij agendapunt: Concept Begroting 202330.749 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

4 alinea's met “sluiting”: 29 30 41 1826

Conceptbegroting 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

Inhoud Hoofdlijnen .................................................................................................................................. 3 Bestuurlijke hoofdlijnen .......................................................................................................................... 3 Financiële hoofdlijnen ........................................................................................................................... 10 Deel I: Beleidsbegroting .............................................................................................................. 13 Programma's .............................................................................................................................. 14 Bestuursorganen en -ondersteuning..................................................................................................... 15 Dienstverlening met een kloppend hart voor de samenleving ............................................................. 20 Gezondheid, sociale structuur en maatschappelijke ondersteuning .................................................... 23 Veiligheid ...............................................................................................................................................

30 Cultureel klimaat ................................................................................................................................... 37 Gelijke kansen op talentontwikkeling ................................................................................................... 47 Verstedelijking en wonen ...................................................................................................................... 53 Openbare ruimte, water en groen ........................................................................................................ 63 Bereikbare stad ..................................................................................................................................... 69 Sport en recreatie.................................................................................................................................. 73 Energie, duurzaamheid en milieu.......................................................................................................... 80 Cultuurhistorische kwaliteit .................................................................................................................. 90 Ruimte voor economie en voorzieningen .............................................................................................

94 Werk en inkomen ................................................................................................................................ 103 Gelijke kansen op financiële redzaamheid .......................................................................................... 109 Beleggingen en overige baten en lasten ............................................................................................. 112 Gemeentelijke belastingen.................................................................................................................. 119 Algemene uitkering gemeentefonds ................................................................................................... 120 Paragrafen ................................................................................................................................121 Lokale heffingen .................................................................................................................................. 122 Weerstandsvermogen en risicobeheersing......................................................................................... 129 Onderhoud kapitaalgoederen .............................................................................................................

138 Financiering ......................................................................................................................................... 141 Bedrijfsvoering .................................................................................................................................... 144 Verbonden partijen ............................................................................................................................. 147 Grondbeleid......................................................................................................................................... 168 Deel II: Financiën .......................................................................................................................179 Financiële begroting ..................................................................................................................180 Overzicht van baten en lasten ............................................................................................................. 181 Financiële positie ................................................................................................................................. 186 Afdeling Orthen ...................................................................................................................................

204 Bijlagen .....................................................................................................................................205

HOOFDLIJNEN Bestuurlijke hoofdlijnen

Inleiding Oog op het nu, met het vizier op de toekomst. Voor u ligt de eerste begroting van deze bestuursperiode. Daarmee vertalen we de keuzes uit het bestuursakkoord naar de bijbehorende financiële inzet. De begroting komt tot stand in een dynamische tijd. Onze financiële positie is gunstig, maar de snelheid van ontwikkelingen en de omvang van opgaven in onze samenleving is groot. In de eerste plaats op het vlak van de stijgende energieprijzen, inflatie en de gevolgen hiervan voor onze inwoners. Ook zien we uitdagingen op de arbeidsmarkt, onzekerheid over de economie, crises op het gebied van stikstof en vluchtelingen en ook het corona-virus blijft een onzekere factor. Dit alles gecombineerd met de krapte op de woningmarkt, de energietransitie en de klimaatverandering staan we voor forse uitdagingen. We gaan aan de slag met de opgaven van vandaag. We helpen de groep inwoners die het niet op eigen houtje redt, we realiseren meer woningen en zetten erop in dat iedereen het beste uit zichzelf kan halen. We zoeken de verbinding met alle inwoners. De mensen met een luide en zachte stem én de stemmen die we nog niet horen. De opgaven en oplossingen van vandaag – zoals bestaanszekerheid, wonen, gelijke kansen, energie, klimaat – werpen hun schaduw (ver) vooruit.

Dat houden we scherp op het netvlies, want we willen ook in de toekomst aantrekkelijk, duurzaam en nationaal van belang te zijn. En dat begint met de inzet van vandaag. We hebben oog op de opgaven van nu, zonder het vizier op de toekomst te verliezen. We maken de verbinding tussen de opgaven van vandaag en morgen, tussen korte klappen en lange lijnen, tussen slagkracht en ambitie. We presenteren daarom een begroting waarin we bijzonder veel investeren op een financieel solide manier. Ondanks alle uitdagingen waar we voor staan, leggen we u een sluitende begroting voor. Hoofdlijnen voor onze inzet In lijn met het bestuursakkoord is het de eigen verantwoordelijkheid van mensen om mee te doen in onze samenleving. Wie dat zelf niet lukt, ondersteunen we. De verwachting is dat deze groep groter wordt door de inflatie en de stijgende energieprijzen. Dat is zorgelijk omdat het leven in armoede en met schulden kan leiden tot meer en langdurige problemen op andere vlakken. We geven hoge prioriteit aan datgene wat wij als gemeente kunnen doen. We informeerden de raad al eerder over het pakket van maatregelen dat we inzetten. Met deze begroting zorgen we bovendien voor structureel extra ruimte voor turbosaneren, maatwerk in de bijzondere bijstand en een Jongeren Perspectief Aanpak. Aanvullend zetten we in op energiebesparing. We bieden maatwerk met onder andere energiefixers.

Ook scherpen we de prestatieafspraken met woningcorporaties op het gebied van energiebesparing verder aan. En de inzet op energiebesparing, met name voor huishoudens die te maken krijgen met energie-armoede, continueren we meerjarig. Energiebesparing is niet alleen gunstig voor de portemonnee op korte termijn, we werken hiermee ook structureel aan onze ambitie van de klimaatneutrale gemeente. Naast besparing, zetten we in op de opwek van duurzame energie en het aardgasvrij maken van wijken. Het komend jaar gaan we door met de procedure om 50 hectare zonnevelden te realiseren en met het ruimtelijk traject voor de Duurzame Polder. We gaan aan de slag met grootschalig zon op dak van bedrijven en we selecteren een extra startbuurt aardgasvrij. Ook op het vlak van wonen en duurzame verstedelijking is de verbinding tussen vandaag en morgen cruciaal. Veruit de meeste inwoners wonen heel fijn in onze gemeente en zijn trots op hun woonplaats. Helaas lukt het niet iedereen een passende en betaalbare woning te vinden. Om aantrekkelijk en toekomstbestendig te blijven, maken we investeringen in duurzame verstedelijking en woningbouw mogelijk. We zetten in op realisatie van woningbouw op korte termijn. Dit doen we door de scherpe keuzes in het bestuursakkoord door te voeren, zoals versnelling, woningsplitsing, de bundeling van capaciteit op grote plannen en het Volkshuisvestingsfonds.

Tegelijkertijd maken we ook voldoende plannen om de komende jaren woningbouw te kunnen realiseren. We trekken middelen uit voor extra planstudies en breiden onze plancapaciteit uit. In het komend jaar komen we met een Stedelijke Ontwikkelstrategie die verdere uitwerking geeft aan de keuze voor binnenstedelijk bouwen. We blijven

vol inzetten op de grote woningbouwlocaties rond onze stedelijke knooppunten: Stadsdelta, Station Oost en de Spoorzone. En we gaan aan de slag met planvorming voor locaties als Rodenborch en Weener XL. Met het rijk en provincie zijn we in gesprek om nadere afspraken te maken over het verstedelijkingsakkoord, inclusief (co)financiering. Ook de doorontwikkeling van ons station is essentieel voor onze gemeente. In de gehele verstedelijkingsopgave is de doorontwikkeling van ons station essentieel. Nu al groeit het station uit haar jasje. Om op langere termijn nationaal van belang te blijven en aantrekkelijke woon- en werklocaties te kunnen realiseren, is een toekomstbestendige Knoop cruciaal. We weten dat een thuis meer is dan alleen een huis. We laten de investeringen in stenen gepaard gaan met impulsen op onze sociale structuur, ontmoeting in de openbare ruimte, bereikbaarheid – met name de autoluwe binnenstad en de oostelijke gemeentedelen – veiligheid, groen en klimaatbestendigheid. Het is het randvoorwaardelijke fundament voor een aantrekkelijk ’s-Hertogenbosch, nu én in de toekomst. Op het snijvlak van wonen en zorg, komen we het komend jaar met een visie. Hiermee willen we kunnen anticiperen op de toename van het aantal ouderen in onze wijken en dorpen. Onze inzet is dat mensen in een vertrouwde buurt, met nabijheid van zorg en ondersteuning, ouder kunnen worden.

We investeren stevig in gelijke kansen voor iedereen, zoals bijvoorbeeld met onze inzet op de Rijke Schooldag. We zijn trots dat het rijk ons heeft aangewezen en ondersteunt als voorlopergemeente. Verder bouwen we meerjarig door aan de Gelijke Kansen Agenda, samen met onze partners. Ook op het vlak van gezondheid investeren we in meer gelijke kansen en meer gezonde jaren voor iedereen. Hiervoor stellen we een meerjarig programma Samen Gezond op. De sociale basis vanuit ons werk- en ontwikkelbedrijf, de ondersteuning vanuit de Wmo en de jeugdhulp houden we op orde en laagdrempelig toegankelijk voor onze inwoners. We creëren extra ruimte voor respijtzorg, blijven inzetten op het terugdringen van de wachtlijsten in de jeugdzorg en de aanpak van zorgcowboys. Met de inzet op een toonaangevende datastad, Cultuurstad van het Zuiden en een sterke economie werken we aan een onderscheidend ’s-Hertogenbosch. Ook hier gaat het om lange lijnen, waarin we aan de slag gaan om ook nu impact te maken. De ambities rond datastad zetten we komend jaar om in een concreet programma. In ieder geval blijven we werken aan het Innovatiekwartier als speerpunt in onze data-economie. Daarnaast gaan we meteen aan de slag met een nieuw uitvoeringsprogramma van het economische actieplan en werken we met onze partners het Brede perspectief Binnenstad verder uit.

Tot slot scherpen we het profiel van Cultuurstad van het Zuiden aan, samen met het veld, en zoeken we de verbinding met ondernemers. We werken de kansen en mogelijkheden verder uit van doorontwikkeling en herhuisvesting van het Design Museum. Tot slot We leggen u een meerjarig sluitende begroting voor. Daarmee houden we onze solide financiële basis overeind. We zorgen er bovendien voor dat het structuurfonds aangevuld wordt zodat er ook in de toekomst voldoende ruimte is om strategische investeringen te doen. Ook dat is het vizier op de toekomst houden. Tegelijkertijd maken we met deze begroting nu al veel mogelijk. Waarmee we de opgaven vandaag aanpakken, de inwoners die het nodig hebben kunnen ondersteunen en investeren in nog fijner wonen, werken en bezoeken van ’s-Hertogenbosch.

Beleidskaders Naar het Bestuursakkoord. Naar de Begroting 2022. Naar de Jaarstukken 2021.

Begrotingsproces Spoorboekje Begroting 2023 1. Inleiding Het presidium stelt jaarlijks een tijdschema op voor de behandeling van de begroting, het zogenaamde spoorboekje. Voor u ligt het spoorboekje voor de begroting 2023 waarin u kunt nalezen hoe dit jaar de behandelprocedure van de begroting is. Zoals gebruikelijk staan naast de begroting 2023 de volgende met de begroting samenhangende voorstellen op de agenda: • De verordening op de heffing en invordering van parkeerbelasting; • De belastingvoorstellen. 2. Het tijdschema Het tijdschema voor de behandeling van de begroting ziet er als volgt uit: Datum 30 september 9 oktober 10 oktober

Tijdstip

10 oktober 14 oktober 17 oktober 18 oktober 19 oktober 20 oktober 8 november

20.30 uur

8 november

14.00 uur 19.30 uur

19.00 uur

19.00 uur 19.00 uur 19.00 uur 19.00 uur 9.00 uur

Activiteit Digitale begroting 2023 beschikbaar voor de raad Sluitingsdatum indienen schriftelijke technische vragen begroting Informatiebijeenkomst begroting 2023 (tijdens Informeren & Ontmoeten) Inspreken begroting (tijdens Informeren & Ontmoeten) Beantwoording schriftelijke technische vragen Begrotingsbehandeling in Commissie Bestuur Begrotingsbehandeling in Commissie Omgeving Begrotingsbehandeling in Commissie Sociaal Begrotingsbehandeling in Commissie Bedrijvigheid Voorkeurstijdstip indienen moties en amendementen (later binnenkomende moties worden ter vergadering ingediend en toegelicht). Afsluitende begrotingsbehandeling Afsluiting

3. Toelichting tijdschema Aanbieding van de begroting 2023 Op 30 september krijgt u de beschikking over de digitale begroting (website). Daarnaast zal een PDFbestand van de begroting worden gemaakt. Behandeling technische vragen Om de behandeling van technische vragen zo efficiënt mogelijk te laten verlopen zijn de volgende afspraken gemaakt: • Technische vragen worden per fractie verzameld en tegelijk ingediend; • Technische vragen worden via e-mail ingediend bij de Afdeling M&D/F; • Contactgegevens: Hendrik-Jan Schep; h.schep@s-hertogenbosch.nl, 073-6159809; • Het indienen van technische vragen over de begroting kan vanaf het moment van aanbieden tot de sluitingsdatum 9 oktober; • De schriftelijke beantwoording van de technische vragen vindt uiterlijk 14 oktober plaats, zodat de antwoorden nog kunnen worden meegenomen bij de commissiebehandeling en fractievergaderingen; • Vragen kunnen natuurlijk ook later nog worden gesteld, maar dan is er geen garantie meer dat het antwoord op 14 oktober beschikbaar is. Informatiebijeenkomst en inspreekbijeenkomst begroting 2023 De informatiebijeenkomst en de inspreekbijeenkomst over de begroting vinden plaats tijdens de Informeren & Ontmoeten bijeenkomst van 10 oktober. Commissiebehandeling De commissievergaderingen vinden plaats op de volgende data: 7

17 oktober 2022, 18 oktober 2022, 19 oktober 2022, 20 oktober 2022,

19.00 uur 19.00 uur 19.00 uur 19.00 uur

Bestuur Omgeving Sociaal Bedrijvigheid

De commissiebehandeling wordt gestart met de commissie Bestuur, zodat in deze commissie de grote lijnen uiteengezet kunnen worden waarin in andere commissies gedetailleerd op door kan worden gegaan. Als gevolg hiervan vindt de commissie Bedrijvigheid op donderdag plaats. De commissievergaderingen staan uitsluitend in het teken van de begrotingsbehandeling en de bijbehorende voorstellen. Dat betekent dus dat er in principe geen andere raadsvoorstellen worden besproken. Gelet op de samenhang tussen de begroting en de andere stukken worden deze in de vergadering als één onderwerp behandeld. Het verloop van de vergadering is net als bij een reguliere commissiebehandeling. Na een debat in 2 termijnen geven fracties aan welke punten zij willen bespreken in de raad. Eventuele moties en amendementen worden waar mogelijk aangekondigd. In afwijking van de normale regeling is de spreektijd per fractie 6 minuten in de eerste termijn en 3 minuten in de tweede termijn en zijn per fractie meerdere sprekers toegestaan. Voor het college geldt een totale spreektijd van 25 minuten, onderling te verdelen tussen de portefeuillehouders. Moties en amendementen Bij de behandeling van de begroting in de raad worden in verhouding veel moties en amendementen ingediend.

Om de besluitvorming over de begroting en de moties en amendementen goed te laten verlopen, is het gebruikelijk om de voorgenomen moties en amendementen tevoren binnen de raad te verspreiden. Zo kunnen de fracties en het college zich goed voorbereiden en zijn fracties in de gelegenheid om moties en amendementen op elkaar af te stemmen. Om andere fracties en het college de gelegenheid te geven zich voor te bereiden, is het verzoek om moties en amendementen uiterlijk 8 november 9.00 uur aan te leveren via het mailadres raadsondersteuning@s-hertogenbosch.nl. Moties en amendementen worden zoals gebruikelijk via het raadsinformatiesysteem Notubiz aan de raad beschikbaar gesteld. Nieuwe en gewijzigde moties en amendementen die na 8 november 9.00 uur binnenkomen worden tijdens de raadsvergadering zelf toegelicht en gepubliceerd. Voor advies over het gebruik van moties en amendementen en voor ondersteuning bij het formuleren ervan, kunt u zich wenden tot de medewerkers van de griffie. Afsluitende begrotingsbehandeling Op 8 november is de afsluitende begrotingsbehandeling. De vergadering start om 14.00 uur. Deze vergadering is volledig gewijd aan de behandeling van de begroting 2023 en bijbehorende stukken. Gelet op de samenhang tussen de begroting en de andere stukken worden deze in de vergadering als één onderwerp behandeld.

Voor de besluitvorming wordt vanzelfsprekend wel een splitsing tussen de onderwerpen aangebracht. De vergadering kent de volgende indeling: • Eerste termijn voor de fracties. Deze hebben niet het karakter van een algemene beschouwing (die vindt bij de voorjaarsnota plaats). De nadruk ligt op de toelichting op eigen moties en amendementen en de bespreking van moties en amendementen van andere fracties. De ervaring leert dat de meeste fracties hun bijdrage beginnen met enige algemene noties om richting te geven aan hun standpunten over moties en amendementen, hiervoor is ook ruimte binnen de vergadering. Iedere fractie krijgt 6 minuten spreektijd, interrupties zijn toegestaan (deze gaan niet van de spreektijd af). De spreekvolgorde is op basis van de grootte van de fractie, afwisselend tussen oppositie en coalitie. • Korte pauze voor o.a. onderling overleg. • Eerste termijn voor het college: reactie college op de inbreng van de raad en de ingediende moties en amendementen. De portefeuillehouder Financiën start met een reactie op de financiële beschouwingen van de raad. In de collegetermijn wordt helder, welke zaken voor het college aanvaardbaar zijn en welke zaken niet. Met het oog op het verhelderen van het collegestandpunt, laat de raadsvoorzitter interrupties van de kant van de raad toe. Voor het

• •

•

college geldt een totale spreektijd van 45 minuten, onderling te verdelen tussen de portefeuillehouders. Korte pauze voor o.a. onderling overleg. Tweede en laatste termijn exclusief voor de raadsfracties, spreektijd 3 minuten per fractie. De laatste mogelijkheid om moties en amendementen in te dienen. In de afgelopen jaren is het gebruik gegroeid dat in de eerste termijn de hoofdmoot van de discussie plaatsvindt en dat de tweede termijn gebruikt wordt voor enkele concluderende opmerkingen. Wanneer gebruik wordt gemaakt van de laatste mogelijkheid om moties en amendementen in te dienen, krijgt het college nog de gelegenheid om hierop te reageren. Nadat de fracties hun tweede termijn hebben gebruikt, wordt overgegaan tot de besluitvorming. Hierbij wordt de volgende volgorde aangehouden:  Amendementen en moties voor alle voorstellen  Voorstel begroting 2023  Voorstel over de verordening op de heffing en invordering van parkeerbelasting;  De belastingvoorstellen

Na de sluiting is er het traditionele begrotingsdiner. Met in achtneming van het bovenstaande ziet het vergaderschema er als volgt uit: 14.00 – 16.45 uur eerste termijn raad 16.45 – 17.00 uur pauze met snack 17.00 – 18.20 uur eerste termijn college 18.20 – 18.30 uur pauze 18.30 – 19.30 uur tweede termijn raad en besluitvorming 19.30 uur afsluiting

Financiële hoofdlijnen Vorig jaar schreven we dat de onzekerheid voor wat betreft de gemeentelijke financiële positie bij het opstellen van de begroting 2022 aanhield. Enerzijds zagen we een krachtig herstel van de economie, ook regionaal, krapte op de arbeidsmarkt en oplopende inflatie. Anderzijds hadden we op het moment van opstellen van de begroting 2022 nog geen zicht op de uitkomsten van de coalitievorming in Den Haag en de beleidskeuzes die daarbij gemaakt werden. Evenmin kenden we de uitkomsten van de CAO onderhandelingen voor gemeenten. Tot slot waren we onzeker over de structurele impact van Corona op de gemeentelijke begroting. Inmiddels is op basis van de decembercirculaire 2021 en de meicirculaire 2022 duidelijk dat het financieel meerjarig beeld voor onze gemeente is verbeterd. De (verder oplopende) opschalingskorting is tot en met 2025 geschrapt. De herverdeling van het Gemeentefonds is alsnog ingevoerd. Dit heeft voor onze gemeente positief uitgepakt. Daarnaast laat het saldo van het accres en de loon- en prijsontwikkeling een structureel positief beeld zien. Bovendien heeft onze gemeente een gezonde financiële positie als gevolg van het gevoerde deugdelijke financiële beleid. De algemene reserve is op een goed niveau. De gesloten circuits hebben ieder hun eigen remweg waarmee een financiële impact op de algemene middelen wordt vermeden.

Ook rendeert het grondbedrijf goed. De vooruitzichten ten aanzien van het accres voor de jaren 2024 en 2025 zijn positief te noemen. Recent heeft de VNG ingestemd met het voorstel van het Rijk om het volume-accres gemeentefonds voor de jaren 2022-2025 te bevriezen (geen trap-op-trap-af). Hiermee is het risico op neerwaartse bijstellingen bijvoorbeeld als gevolg van bezuinigingen of onderuitputting uitgesloten. We zijn daarmee positief over de mogelijkheden om voor deze jaren de benodigde middelen voor uitvoering van het bestuursakkoord beschikbaar te hebben. Vanaf 2026 laat het Rijk echter de huidige financieringssystematiek los en is het accres voor alle gemeenten tezamen vastgesteld op € 840 miljoen (exclusief loon- en prijsontwikkeling). Ten opzichte van 2025 is dit een zeer forse bijstelling naar beneden. Dit is in strijd met de financiële afspraken die tussen overheden gemaakt zijn. Het Rijk stuurt echter aan op een nieuwe financieringssystematiek voor 2026 en verder. Zij gebruikt dit als argumentatie voor deze aanpassing. De onzekerheid voor gemeenten wordt verder versterkt door de terugkeer van de volledige opschalingskorting in 2026. Vanaf dat jaar moet ook worden besloten of het ingroeipad voor de herverdeling van het Gemeentefonds voortgezet wordt. Financieel beeld Het financieel beeld ziet er als volgt uit (bedragen x € 1.000):

Uitkomst Begroting 2022 Positieve effecten decembercirculaire Rijk en het nieuwe regeerakkoord Uitkomsten actualisatie Begroting 2022 Stand Actualisatie 2022 Begrotingsvoorbereiding 2023 Nieuw beleid structureel cf. bestuursakkoord Dekking nieuw beleid structureel cf. bestuursakkoord

2023 -2.954 3.567

2024 -3.141 4.767

2025 -7.380 5.967

2026 -7.380 5.967

-1.892

-1.320

-1.152

-52

-1.279 11.018 -8.517

306 11.315 -12.615

-2.565 13.453 -14.165

-1.465 13.936 -15.331

3.500

5.485

5.551

Incidentele ruimte t.b.v. extra dotatie Structuurfonds Schrappen stelpost bestuursakkoord: Faseren ambities of oud-voor-nieuw of inzet meevallers Saldo nieuw beleid structureel Nieuw beleid incidenteel cf. bestuursakkoord Dekking nieuw beleid incidenteel cf. bestuursakkoord Incidentele ruimte t.b.v. aanvulling Volkshuisvestingfonds en Startbuurt Warmtevisie Saldo nieuw beleid incidenteel Concept uitkomst meerjarenbegroting

-972

-5.989 -12.680

-500 -1.685

-1.751

-9.615

-10.365

-11.531

2.006

523

940

12.680 -3.750 -3.750 0

Bovenstaande tabel laat zien, dat op basis van onze huidige inzichten de meerjarenraming jaarlijks een beperkt positief resultaat laat zien. Daarbij is in de jaren 2025 en 2026 niet langer een stelpost nodig om de meerjarenraming sluitend te maken. In deze (meerjaren)begroting is voor alle jaren van deze bestuursperiode (2023 tot en met 2026) het in het bestuursakkoord opgenomen nieuw beleid verwerkt. Dit geldt ook voor de in het Bestuursakkoord afgesproken extra dekking. Hiermee kunnen we deze bestuursperiode met slagkracht en ambitie werken aan de toekomst van onze gemeente. De meerjarenraming van de begroting 2022 sloot met een structurele taakstelling van € 7,4 miljoen in 2025. In de actualisatie 2022 is hier een verbetering in opgetreden met name door de verwerking van positieve effecten voor onze gemeente van de decembercirculaire van het Rijk en het nieuwe regeerakkoord. Het geraamd tekort bij de Actualisatie van de begroting 2022 werd daardoor € 2,6 miljoen in 2025. Dit tekort is bij de begrotingsvoorbereiding 2023 omgeslagen in een voordeel van € 0,5 miljoen in 2025 en € 0,9 miljoen in 2026. Dit wordt met name veroorzaakt door de positieve ontwikkeling van het accres gemeentefonds en het structurele voordeel als gevolg van de herverdeling van het gemeentefonds van € 4,8 miljoen.

Voor 2023 en (beperkt) 2024 doen we in deze begroting het voorstel voor enkele aanvullende posten Nieuw Beleid. Zie hiervoor onderstaande toelichting Nieuw Beleid. Hiermee sluit de begroting 2023 op nul. Voor 2024 gaan we vooralsnog uit van een positief saldo van € 2 miljoen. Wij achten het verstandig om de komende jaren de ontwikkelingen rondom het Gemeentefonds af te wachten alvorens de resterende financiële ruimte voor 2024-2026 verder structureel in te vullen. Over deze onzekere ontwikkelingen nog wel het volgende. In onze bovenstaande ramingen gaan wij er vanaf 2026 vanuit, dat de opschalingskorting structureel van de baan is. Aan de andere kant houden we geen rekening met een verder voordeel vanuit de herverdeling van het Gemeentefonds. Als deze herverdeling na 2025 onverkort doorgezet wordt, levert dat op basis van de huidige ramingen onze gemeente een aanzienlijk voordeel op. Conform onze bestendige gedragslijn nemen wij geen toename van het accres mee in de meerjarenraming. Dat is voor loon- en prijsstijgingen. Daarom hebben we ook in onze meerjarenraming geen rekening gehouden met eventuele incidentele overschotten in 2024 en 2025 vanuit nog te ontvangen accres in die jaren en ook niet met de daling van het accres vanaf 2026 (het ravijn).

Effect Inflatie en in het bijzonder stijgende energiekosten op de begroting In deze begroting houden wij rekening met de prijsontwikkeling conform het Centraal Economisch Plan 2022 in de Maartraming van 9 maart 2022 van het CPB. Dit is overeenkomstig de bij de Actualisatie van de begroting 2022 door uw raad vastgestelde uitgangspunten voor de begroting 2023. Wij rekenen hierbij met een totale prijsstijging van 8%. Dit is inclusief de stijging van de gemeentelijke energiekosten. Hiermee volgen we de gangbare lijn bij het opstellen van onze begroting. Wij onderkennen, dat de huidige hoge inflatie op onderdelen van de begroting tot een kostenoverschrijding kan leiden. Recent kregen wij bijvoorbeeld het signaal dat de gemeentelijke energiekosten naar verwachting fors hoger uit gaan vallen. Hoger dan waar we, op basis van de vastgestelde

uitgangspunten, in deze begroting vanuit gaan. Hier staat tegenover, dat wij aan de andere kant dan ook hogere inkomsten mogen verwachten. Denk hierbij in het bijzonder aan de (prijs)compensatie die wij via het Gemeentefonds tegemoet mogen zien van het rijk. De omvang van de hogere lasten en de hogere inkomsten is op dit moment nog onzeker. Wij houden hierbij de vinger nadrukkelijk aan de pols. Voor zover lopende het begrotingsjaar er als gevolg van de inflatie onvermijdelijke budgetoverschrijdingen aan de orde zijn, brengen wij dat in beeld via de managementrapportages. Ook over eventuele extra inkomsten informeren wij u op de gebruikelijke wijze. Nieuw beleid bestuursakkoord In 2023 wordt er aan de uitgavenkant € 9,5 miljoen structureel nieuw beleid ingezet. Dit loopt op tot €15,3 miljoen in 2026. Het gaat hierbij om het Nieuw Beleid, zoals dat in het Bestuursakkoord werd beoogd. Denk hierbij bijvoorbeeld aan ambtelijke capaciteit wonen (€ 0,6 miljoen), personeel en werkbudget onderzoeksbuurten (€ 1,8 miljoen), programmakosten Positieve gezondheid (€ 0,8 miljoen), Rijke Schooldag (€ 0,8 miljoen), Breed perspectief Brede Binnenstad (€ 0,6 miljoen), Datastad (€1,0 miljoen), verhoging onderhoudsbudget openbare ruimte (€ 1,0 miljoen), programma sociale structuur (€ 0,6 miljoen) en aanvulling structuurfonds (€ 1,5 miljoen).

Aanvullend op het Nieuw Beleid uit het Bestuursakkoord, stellen wij u voor een deel van de extra ruimte in de begroting 2023 in te zetten om de gewenste structurele extra dotatie aan het Structuurfonds van € 1,5 miljoen per jaar al deels vanaf 2023 en volledig vanaf 2024 in te laten gaan. Ook het voorgenomen incidenteel nieuw beleid uit het bestuursakkoord is voor een bedrag van € 12,7 miljoen in deze begroting opgenomen. Hier bovenop stellen wij u voor om het resterende deel van de ruimte in de begroting 2023 extra in te zetten voor het Volkshuisvestingsfonds (+ € 2 miljoen) en de Startbuurt Warmtevisie (+ € 1,75 miljoen). In de financiële paragraaf van het bestuursakkoord is het voornemen opgenomen om incidenteel respectievelijk € 3 mln. en € 4,25 mln. te reserveren voor het Volkshuisvestingfonds en de Startbuurt Warmtevisie. Uitgangspunt bij de coalitieonderhandelingen was een Volkshuisvestingsfonds van € 5 mln. en een reservering voor de Startbuurt Warmtevisie van € 6 mln.. De financiële doorkijk ten tijde van de coalitieonderhandelingen bood deze ruimte echter nog niet volledig. Nu zien we in 2023 incidentele ruimte om alsnog de gewenste bedragen voor het Volkshuisvestingsfonds en de Startbuurt Warmtevisie te reserveren. Daarmee wordt er in deze begroting 2023 in totaal € 16,4 miljoen opgenomen voor incidenteel nieuw beleid.

Structuurfonds In het bestuursakkoord is een herzien overzicht van de projecten Structuurfonds opgenomen met deels geactualiseerde ramingen. Dit overzicht nemen we nu over in deze begroting. Dit betekent dat de projecten ‘doortrekken Vogelstraat’ en Transferium stad (Pettelaer) van het Structuurfonds worden afgevoerd. Tegelijkertijd met deze begroting leggen wij uw raad een voorstel voor om het project ‘Design Museum’ op te nemen in de verkenningsfase van het Structuurfonds. Voor het project ‘Compensatie bezoekersparkeren Tolbrug’ leggen wij u in een latere fase een vergelijkbaar voorstel voor. Voorzichtigheidshalve houden we in het overzicht een stelpost bouwkosten aan vanwege de huidige marktontwikkelingen. Bij dit herziene overzicht hoort ook een geactualiseerde inschatting van de beschikbare en toekomstige dekking. Conform ons voornemen uit het bestuursakkoord is hierbij rekening gehouden met een structurele extra dotatie aan het Structuurfonds van jaarlijks € 1,5 miljoen. Deze is verwerkt in de conceptbegroting 2023. Woonlasten Een van de uitgangspunten van ons tarievenbeleid is dat de woonlasten in onze gemeente in beginsel niet anders worden verhoogd dan met een inflatiecorrectie. Onder woonlasten worden in dit verband verstaan: OZB, afvalstoffenheffing en rioolheffing. Autonome kostenstijgingen rekenen bij de laatste twee heffingen wel mee.

Ter dekking van het gewenste nieuw beleid bestuursakkoord 2022 is met ingang van 2023 eenmalig een extra verhoging opgenomen van 10% op de OZB woningen (opbrengst € 1,8 miljoen) en wordt de kwijtschelding vanaf 2023 (voor een bedrag van € 1,2 miljoen) opgenomen in de tarieven rioolheffing en afvalstoffenheffing. In combinatie met de energietoeslag en het kwijtschelden van heffingen voor de laagste inkomens houden we desalniettemin de woonlasten betaalbaar. Ondanks de extra verhogingen behoren de totale woonlasten van onze gemeente tot de laagste in het land. 12

DEEL I: BELEIDSBEGROTING

PROGRAMMA'S

Bestuursorganen en -ondersteuning Ambitie We staan actief in verbinding met ál onze inwoners en partners. Hiervoor leggen we ons oor goed te luister. Ook bij die Bosschenaren die zich minder snel roeren of die we minder automatisch bereiken. De betrokkenheid en deelname bij het collectief van onze democratie mag en moet echt beter. Alleen vanuit wederkerigheid en mede-eigenaarschap komen we samen verder in de aanpak van opgaven en aandachtspunten. Naast het vaste en meer traditionele instrumentarium gaan we daarom ook actief op zoek naar een nieuwe creatieve en meer interactieve instrumenten om inwoners te boeien en te (ver)binden. We beseffen ons zeer dat dit iets anders vraagt van ons als lokale overheid. Zowel van de ambtelijke organisatie, het college alsook de gemeenteraad. Dat we een betrouwbare partner zijn en blijven, staat buiten kijf. We investeren in meer duidelijke besluitvormingstrajecten voor iedereen, we zijn transparant over verwachtingen en daarbij passende rollen en we werken samen op basis van cocreatie met inwoners. Experimenteren en proeftuinen gaan ons daarbij helpen. Deze ambitie raakt iedere opgave, project en programma. Dwars door de gemeente.

Actief en vanuit wederkerigheid in verbinding Wat willen we bereiken? • Met lobby en public affairs zetten we in op partnerschap om vanuit mede-eigenaarschap in gezamenlijkheid projecten en opgaven een stap verder te brengen. We richten ons daarbij op meerdere niveaus: van provincie tot Europa. En van VNG tot B5. • Partnerschap staat ook centraal bij onze regionale samenwerking. Als gemeente kunnen we sommige opgaven niet alleen oppakken. Daar is goede samenwerking met medeoverheden voor vereist. In onze regio, in Brabant en in het land. Onder meer in de regio NoordoostBrabant vervullen we een actieve rol, die ook van ons centrumgemeente verwacht mag worden. Ook continueren we de samenwerking in BrabantStad. • In onze lokale democratie dient iedere stem gehoord te worden. Ook de stem van die groepen die we nu nog te weinig horen en zien. Hiervoor zetten we niet alleen in op een versterking van het meer ‘traditionele’ participatie- en inspraakinstrumentarium. Maar ook experimenteren we met nieuwe vormen. Alleen met elkaar kunnen we het onderling democratisch debat voeren. We gaan vernieuwing hierbij niet uit de weg. • Vanuit verbinding communiceren we met inwoners en partners. Laagdrempelig en vanuit wederkerigheid. We zijn waar de inwoner is en de interactie voorop staat. We leggen ons oor goed te luister. We communiceren met focus op de hoofdopgaven.

• Rond bestuurlijke representatie richten we ons op de betekenis voor en in verbinding met de Bossche samenleving. Ons uitnodigingsbeleid rond grote(re) en kleinere evenementen richt zich op de impact voor en nabijheid van inwoners. En op het imago van de stad. Inhoudelijk staat ook hier de slagkracht op de hoofdopgaven voorop.

Indicator Percentage inwoners dat het (helemaal) eens is met de stelling: “De burgemeester en wethouders leggen hun besluiten duidelijk uit”.

Nulmeting Doelstelling 2023

Ambitie 2026

44%

46%

48%

44%

48%

49%

Bron: Omnibusenquête (O&S)

Percentage inwoners dat het (helemaal) eens is met de stelling: ”Inwoners worden vooraf voldoende betrokken bij het maken van gemeentelijke plannen". Bron: Omnibusenquête (O&S)

Wat gaan we er voor doen? • Met lobby inzetten op partnerschap en creëren van mede-eigenaarschap. In 2023 doet we dat door: • • • •

We structuren onze lobby-aanpak. We stellen op de vier hoofdopgaven een uitgewerkt en dynamisch lobbyplan op. We nemen posities in binnen onze verschillende netwerken, waaronder de VNG en G40. We benutten onze evenementen als kans om zaken landelijk aan te kaarten en stakeholders uit te nodigen. In het besef dat lobby een lange adem vraagt, werken we systematisch aan het verder versterken van ons Haagse netwerk op de vier hoofdopgaven.

• Partnerschap en samenwerking binnen regionale samenwerkingsverbanden. Dat doen we in 2023 door: • We zetten ons actief in voor een nieuwe/aangepaste strategische agenda van de regio Noordoost-Brabant. • We gaan samen met de B5 en provincie aan de slag met een herijking van de agenda voor BrabantStad. • Ieders stem is belangrijk in een democratie. In 2023 doet we dat door: • Samen met onze inwoners verkennen we hoe we het best een ieders stem kunnen betrekken bij projecten en opgaven. Zowel de meer traditionele instrumenten betrekken we hierbij, als ook de vernieuwende. • We starten met kleinschalige Bossche burgerberaden, in de vorm van stadsgesprekken. • We gaan op zoek naar een goede en eigentijdse mix van traditionele en nieuwe instrumenten met meer digitale mogelijkheden om nieuwe doelgroepen te bereiken. • We zetten in op aantrekkelijke programma’s voor kinderen om kennis te maken met democratie. • Bestuurlijke representatie vanuit betekenis en verbinding. In 2023 doet we dat door: • Waardering geven aan initiatieven, groot en klein. Verbindingen aangaan met de samenleving vanuit wederkerigheid. En betrokkenheid tonen bij het lief en leed.

Naast de toedeling van de hiervoor beschikbare budgetten Bestuurlijke representatie, geven we gemeentebreed een doorkijk richting de viering en herdenking van het Beleg van ’sHertogenbosch (2029) en staan we blijvend stil bij de bevrijding van onze gemeente. • Communicatie vanuit verbinding en wederkerigheid. In 2023 doen we dat door: • Als gemeente goed bereikbaar en makkelijk benaderbaar zijn • Nieuwe mogelijkheden voor interactie onderzoeken en ervaren. Hierbij sluiten we aan bij de behoeften van inwoners. Ook richten we ons op inwoners die de weg naar de gemeente nog niet automatisch weten te vinden • Directer en waar mogelijk gepersonaliseerd communiceren met maatwerk • De bestaande digitale kanalen, waaronder de website 's-Hertogenbosch.nl, vernieuwen. Aansluiten bij de doelgroepen

Wat kost het? De exploitatie bestaat uit de jaarlijkse lasten en baten. In totaal gaat het om de volgende bedragen (x € 1.000): Omschrijving Rekening Begroting Begroting 2021 2022 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

Lasten

13.983

15.796

15.465

14.900

14.819

14.889

Baten

2.404

2.332

1.717

1.706

-11.580

-13.464

-13.748

-13.183

-13.103

-13.183

Saldo van lasten en baten

Investeringen Zie de bijlage Investeringen bestaand beleid voor een totaal overzicht van de investeringen op basis van bestaand beleid inclusief de toelichtingen. Binnen dit programma staan de volgende investeringen gepland: (Bedragen x € 1.000)

Omschrijving Geo-Informatie: innovatieve investeringen Totaal

2023

2024

2025

2026

91.300

98.600

Wijkraden

91.300

98.600

Verstrekken subsidie Nationaal monument kamp Vught

20.690

22.350

Nationaal monument kamp Vught

20.690

22.350

Verbonden partijen In het Register verbonden partijen staan de vaste gegevens van iedere verbonden partij waar in de gemeente ’s-Hertogenbosch deelneemt weergegeven. Onder ‘vaste’ gegevens verstaan we die gegevens, die niet ieder jaar wijzigen. Iedere twee jaar zal een check en eventuele update van deze gegevens plaatsvinden. Ook de zware regionale samenwerkingsverbanden waarin de gemeente ’sHertogenbosch participeert staan in dit register. De Verbonden partijen binnen dit programma vindt u op de volgende pagina's, een overzicht van alle verbonden partijen vind u in de Paragraaf Verbonden Partijen Dit programma kent de volgende verbonden partijen:

Brabantstad Geplaatst aandelenkapitaal, Rekening courant, leningen, garanties, subsidies e.d. € 77.910 bijdrage per partner.

Financieel belang Eigen vermogen

Vreemd vermogen

Resultaat

01-01-2021

31-12-2021

01-01-2021

31-12-2021

n.v.t.

2021 n.v.t.

Risicomanagement: Het bestuurlijke netwerk Brabantstad is een samenwerking van de B5-steden en de provincie. Er is geen sprake van een afzonderlijke rechtspersoon. Besluitvorming in het netwerk, gebeurt door de vijf gemeenten en de provincie. Gezamenlijke projecten en lobby zijn samenwerkingen tussen de partners in het netwerk, op basis van gelijkwaardigheid. De risico’s zijn beperkt.

Risico's Klik hier voor een totaaloverzicht van de risico's. Op dit programma zijn geen risico´s van toepassing.

Beleidskaders/wet- en regelgeving Raadsbesluit raadscontrole 2014 gemeenschappelijke regelingen Raadsbesluit regionale samenwerking 2012

Dienstverlening met een kloppend hart voor de samenleving Ambitie Vanuit het Bestuursakkoord en onze visie op (publieke) dienstverlening geven we invulling aan onze gemeentelijke dienstverlening. Hierbij hechten we groot belang aan het in verbinding zijn met onze inwoners en ondernemers. Nu digitale dienstverlening steeds meer de norm wordt in de maatschappij, wordt een goede borging van het menselijke aspect ook steeds belangrijker. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat de behoefte aan persoonlijk contact met de overheid en ondersteuning bij dienstverlening blijft bestaan. Mensen willen, zeker bij complexe en ingrijpende gebeurtenissen, nog altijd graag geholpen worden door echte mensen met echte emoties. Aan ons om hierin duidelijk te krijgen wat de behoefte van onze inwoners en ondernemers daadwerkelijk is en onze dienstverlening hierop in te richten. We vinden het belangrijk dat we als de overheidsorganisatie die het dichtst bij de burger staat goed bereikbaar zijn, helder en begrijpelijk communiceren en transparant zijn over onze processen en afwegingen. Hiermee laten we het vertrouwen ontstaan dat inwoners op de door hun gewenste manier met ons in contact kunnen komen en we samen komen tot passende dienstverlening.

We doen dit door in onze dienstverlening de mens centraal te zetten, in te zetten op continu leren en verbeteren en hierbij slim gebruik te maken van data en nieuwe technologische mogelijkheden.

Een goed bereikbare en faciliterende dienstverlening Wat willen we bereiken? • We zijn goed en snel bereikbaar • We gebruiken in onze communicatie eenvoudige en begrijpelijke taal • We zijn transparant over onze processen en maken deze zo eenvoudig mogelijk • We staan open voor en gebruiken opgehaalde feedback om onze dienstverlening continu te verbeteren. Hierbij maken we optimaal gebruik van nieuwe ontwikkelingen

Indicator

Nulmeting Doelstelling 2023

Ambitie 2026

Nulmeting

Wordt bepaald na nulmeting

72%

75%

82%

85%

Percentage inwoners dat (zeer) tevreden is over persoonlijke contacten met de gemeente Bron:

Percentage inwoners dat (zeer) tevreden is over de telefonische bereikbaarheid. Bron: Omnibusenquête (O&S)

Percentage inwoners dat (zeer) tevreden is over de mogelijkheden van dienstverlening via internet (bv. afspraken maken of aanvragen indienen) Bron: Omnibusenquête (O&S)

Wat gaan we er voor doen? • Dienstverlening met de mens centraal: • We bieden toegankelijke en begrijpelijke dienstverlening door het creëren van ondersteuningsmogelijkheden voor (kwetsbare) inwoners. We geven professioneel, efficiënt en passend invulling aan ondersteuningsmogelijkheden o.a. met de wijkpleinen, het Informatiepunt Digitale Overheid (IDO) en het servicepunt op het stadskantoor. • We maken de dienstverlening eenvoudiger door waar mogelijk gebruik te maken van landelijke standaarden. Voor het aanvragen, meldingen en het afhandelen van klachten zijn de standaarden beschreven vanuit het oogpunt van de inwoner en ondernemer. • Inzet op continu leren en verbeteren • Als onderdeel van het programma Dienstverlening brengen we gemeente breed het belang van dienstverlening en specifiek houding en gedrag van onze medewerkers onder de aandacht. • Er zijn doorlopende en/of periodieke kwaliteits- en tevredenheidsonderzoeken. Deze onderzoeken voeren we uit bij inwoners en ondernemers. De resultaten gebruiken we om verbeteringen in de dienstverlening te realiseren. • Bij het verbeteren van processen gebruiken we gemeente brede methodieken vanuit het klantreis principe en de inzet van serviceformules; hiermee stellen we de standaard vast, rekening houdend met de behoefte en verwachtingen van onze inwoners en ondernemers.

• Slim gebruiken van data en nieuwe technologische mogelijkheden: • We zetten in op het gebruik van data en nieuwe technologische mogelijkheden, zodat wij passende, proactieve dienstverlening kunnen bieden aan onze inwoners en ondernemers. Voorbeeld hiervan is het testen van beeldbellen. • Hierbij blijven we aandacht hebben voor de menselijke maat: flexibele oplossingen met de mogelijkheid om meerdere kanalen en ingangen te gebruiken. We verbeteren klantgericht, dus goede (digitale) dienstverlening voor iedereen. Om dit voor elkaar te krijgen werken we aan bewustwording over (digitale) inclusie in dienstverlening. • Daarnaast implementeren we een nieuwe website die meer mogelijkheden biedt tot interactie met inwoners en ondernemers.

Wat kost het? De exploitatie bestaat uit de jaarlijkse lasten en baten. In totaal gaat het om de volgende bedragen (x € 1.000): Omschrijving Rekening Begroting Begroting 2021 2022 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

Lasten

6.484

6.284

6.246

6.423

6.422

6.382

Baten

2.964

2.500

2.375

2.975

Saldo van lasten en baten

-3.520

-3.784

-3.871

-3.448

-3.408

Subsidies Binnen dit programma worden geen subsidies verleend. 21

Verbonden partijen In het Register Verbonden partijen staan de vaste gegevens van iedere verbonden partij waarin de gemeente ’s-Hertogenbosch deelneemt weergegeven. Onder ‘vaste’ gegevens verstaan we die gegevens, die niet ieder jaar wijzigen. Iedere twee jaar zal een check en eventuele update van deze gegevens plaatsvinden. Ook de zware regionale samenwerkingsverbanden waarin de gemeente ’sHertogenbosch participeert staan in dit register. Meer informatie over de verbonden partijen vindt u in de paragraaf verbonden partijen. Dit programma heeft geen verbonden partijen.

Risico's Klik hier voor een totaaloverzicht van de risico's. Op dit programma zijn geen risico´s van toepassing.

Beleidskaders/wet- en regelgeving Bestuursakkoord 2022-2026

Gezondheid, sociale structuur en maatschappelijke ondersteuning Ambitie We willen dat onze inwoners zich zo goed en zo lang mogelijk zelfstandig kunnen redden in hun eigen woning en mee kunnen doen in de maatschappij. En we geloven in meer gezonde en gelukkige jaren voor onze inwoners. Dit doen we door de gezondheidsverschillen tussen groepen inwoners te verkleinen. We zorgen ervoor dat (meer) inwoners in een kwetsbare positie hun gezondheidspotentieel beter inzetten. Te veel inwoners geven aan dat ze gezondheidsproblemen ervaren en de gezondheidsverschillen tussen groepen inwoners zijn te groot. Daarom investeren we blijvend in een gezonde leefstijl, een gezonde leefomgeving en dat iedereen die dat wil, kan meedoen. We investeren in een sterke sociale structuur binnen onze wijken en dorpen, waarbij we inzetten op het tegengaan van eenzaamheid, (meer) ruimte voor ontmoeting, sterke sociale netwerken, groen, sport en spel. Hierdoor zetten we in op meer preventie en houden we de stijging van zorgkosten zoveel mogelijk binnen de perken. De sociale structuur bestaat uit de vele (in)formele netwerken, verenigingen, scholen en sport- en wijkaccommodaties binnen onze gemeente. Inwoners hebben een sterke sociale steunstructuur van mantelzorgers, sociaal netwerk en vrijwilligers.

Vanuit deze basis zijn inwoners, van jong tot oud, in staat om elkaar te ontmoeten, activiteiten te ontplooien en om te zien naar elkaar. We helpen de inwoners voor wie dat niet vanzelf gaat. Als er (tijdelijk) extra ondersteuning nodig is, zorgen we voor maatwerk: niet meer en langer dan noodzakelijk en niet minder of korter dan nodig. We werken daarbij minder vanuit systemen en meer vanuit de leefwereld van inwoners. Via het persoonlijke contact met de inwoner, versimpelde en verkorte (her)indicaties en het samenspel met de zorgaanbieders, worden hulp en ondersteuning sneller en persoonlijker geboden. We zorgen dat alle activiteiten en voorzieningen voor iedereen bereikbaar en toegankelijk zijn.

Sociale structuur Wat willen we bereiken? • Inwoners hebben een sterk sociaal netwerk waardoor zij het gevoel hebben mee te tellen en mee te kunnen doen in de samenleving. • Minder inwoners voelen zich eenzaam door de sluitende aanpak tegen eenzaamheid. • Mensen met dementie wonen zo lang mogelijk prettig en zelfstandig thuis met ondersteuning.

Indicator Het aandeel inwoners dat zich (zeer) ernstig eenzaam voelt.

Nulmeting Doelstelling 2023

Ambitie 2026

11%

lager

73% (18-64 jarigen) en 65% (65plussers)

omhoog

Bron: GGD, ouderenmonitor, volwassenmonitor

Het percentage inwoners dat het (helemaal) eens is met de stelling 'ik heb het gevoel mee te tellen in de samenleving'

Bron: volwassenmonitor en ouderenmonitor (GGD) en enquête Sport en Welzijn (gemeente 's-Hertogenbosch)

Wat gaan we er voor doen? • We stellen een meerjarig programmaplan op voor een sterke sociale structuur. Onderdelen van het programma zijn: • Een sluitende aanpak tegen eenzaamheid waarbij we aansluiten bij life events van inwoners, grote gebeurtenissen in het leven van inwoners, waarbij de kans op eenzaamheid groot is; • Actieplan dementievriendelijke gemeente; • Het toekomstbestendig maken van het vrijwilligerswerk; • meer gelegenheid bieden voor laagdrempelige ontmoeting, ook in de openbare ruimte met sport en cultuur. • We versterken het bereik en het aanbod van mantelzorgondersteuning onder alle inwoners in nauwe samenwerking met onze partners. Om overbelasting van mantelzorgers tegen te gaan, realiseren we meer passend en vraaggericht aanbod voor respijtzorg. • Om te bevorderen dat iedereen mee kan doen en de bereikbaarheid van Nuland en Vinkel te verbeteren, investeren we in nieuwe voertuigen voor de Stichting Seniorenbus.

Maatschappelijke ondersteuning Wat willen we bereiken? • Inwoners kunnen zich zelfstandig redden en benutten hun zelfoplossend vermogen. Wanneer dat (tijdelijk) niet lukt, is er professionele hulp op maat • Inwoners met een hulpvraag worden zo snel als mogelijk geholpen, waarbij de wachttijden zo kort mogelijk zijn • Iedereen heeft een eigen (t)huis met zorg, ondersteuning en begeleiding

Indicator Het aandeel inwoners met een Wmo-voorziening per 1.000 inwoners

Nulmeting Doelstelling 2023

Ambitie 2026

73 Vergelijkbaar Vergelijkbaar met met 100.000100.000300.000 300.000 gemeenten gemeenten

Bron: CBS

Het percentage inwoners met een Wmo-voorziening dat aangeeft: ‘Door de ondersteuning kan ik mezelf beter redden’

87%

>87%

N.v.t. Nulmeting in april 2023

40% lager dan de nulmeting in april 2023

Bron: cliëntervaringsonderzoek Wmo

Het aantal (dreigend) dakloze mensen

Bron: Telmeting op basis van ETHOS light, Hogeschool Utrecht

Wat gaan we er voor doen? • We stellen een visie Wonen met zorg op waarbij we focussen op ouderen • De wachttijden in de zorg moeten korter, onder andere door eenvoudigere procedures

• We pakken zorgcowboys aan via de Regionale Inkooporganisatie Zorg (RIOZ) en onze toezichthouder • We realiseren oplossingen voor complexe problematiek bij inwoners in acute zorgnood e/o verward gedrag via het samenwerkingsnetwerk van Thuis in de Wijk • We vertalen de ambitie uit het Regioplan Doordecentralisatie Beschermd Wonen in een lokaal uitvoeringsplan Beschermd Wonen • We gaan aan de slag met een nieuwe aanpak dakloosheid: Wonen eerst. De nieuwe aanpak betekent een versnelling van de regionale transformatie maatschappelijke opvang • We blijven inzetten op preventieve maatregelen ter voorkoming van overlast van personen met verward gedrag en een hoog veiligheidsrisico. We doen dit onder andere door de inzet van bemoeizorgers, straatcoaches en regisseurs zorg en veiligheid • We blijven inzetten op de realisatie van de Voorziening Langdurig Verblijf (VLV) • We gaan aan de slag met het onderdeel zorg en veiligheid uit het Uitvoeringsplan 2023 als uitwerking van het Integraal Veiligheidsplan 2023-2026

Gelijke kansen op gezondheid Wat willen we bereiken? • Inwoners zijn gezond, zelfredzaam, zelfstandig en in staat mee te doen in de samenleving. • Meer inwoners hebben gezonde en gelukkige levensjaren en meer inwoners benutten hun gezondheidspotentieel beter.

Indicator Percentage inwoners dat de gezondheid als (zeer) goed ervaart

Nulmeting Doelstelling 2023 73%

Ambitie 2026

>73%

Bron: Enquête Sport en Welzijn

Wat gaan we er voor doen? • Bij de vergroening van de leefomgeving (zie programma milieu respecterende ontwikkelingen) betrekken we hoe de inrichting van de openbare ruimte bewegen en gezondheid stimuleert. • We maken een meerjarig programma Samen Gezond ’s-Hertogenbosch langs de volgende lijnen: o Meedoen o Gezonde omgeving o Gezonde leefstijl • We leveren maatwerk met speciale aandacht voor de focusbuurten. We stimuleren het aanbod van gezonde keuzes in wijken zoals watertappunten en beweeg- en speelfaciliteiten. Zo werken we aan meer gezonde en gelukkige jaren voor onze inwoners en we verkleinen de gezondheidsverschillen. De groep inwoners in een kwetsbare positie benutten hun gezondheidspotentieel. • We werken met onze partners zoals de GGD en het JBZ aan een rookvrije generatie en stimuleren het aanbod van gezonde keuzes in wijken jongeren op gezond gewicht • We zijn een inclusieve stad waarin iedereen meetelt en mee kan doen. Dat laten we zien door: een actief regenboogbeleid, gerichte acties tegen racisme en discriminatie, aandacht voor de Week van Respect, het netwerk Met Elkaar Bosschenaar en we voeren het VN-verdrag uit waarvoor we een Lokale Inclusie Agenda hebben opgesteld. Deze voeren we voortvarend uit, samen met onder andere het Gehandicaptenplatform 25

• We werken aan een hartveilige gemeente door onderhoud en vervanging van AED’s in de publieke ruimte. • We sluiten qua monitoring aan bij de kansen die Datastad biedt om meer inzicht te krijgen in de sociale impact die we maken. Via datagedreven werken kunnen we ook beter anticiperen op maatschappelijke ontwikkelingen

Wat kost het? De exploitatie bestaat uit de jaarlijkse lasten en baten. In totaal gaat het om de volgende bedragen (x € 1.000): Omschrijving Rekening Begroting Begroting 2021 2022 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

Lasten

109.951

102.333

109.572

110.091

111.313

111.309

Baten

21.852

8.151

9.027

9.636

10.862

Saldo van lasten en baten

-88.098

-94.182

-100.545

-100.455

-100.451

-100.447

Omschrijving

2023

2024

2025

2026

Verbeteren sociaal culturele accommodaties Wijk-, buurt- en dorpsbudget

82 306

Totaal

388

Subsidies Binnen dit programma worden de volgende subsidies verleend (bedragen onder voorbehoud van goedkeuring door de gemeenteraad en resultaten van afspraken): Doelstelling/subsidieontvanger Geraamde Geraamde verstrekking verstrekking 2022 2023 Activiteiten stimuleren op het gebied van integratie, emancipatie en maatschappelijke participatie. De initiatieven zijn bedoeld voor inwoners met een belemmering van culturele, lichamelijke en geestelijke aard. Door deze activiteiten kunnen inwoners zelfstandiger deelnemen aan de samenleving dan eerst Goed voor elkaar

1.109.826

1.396.609

1.109.826

1.380.859

15.750

Een passend activiteiten-, diensten- en voorzieningenaanbod

673.604

822.852

Emancipatiebeleid

85.744

108.371

Sociale activering

587.860

629.481

85.000

240.000

254.592

Subsidieregeling Goed voor elkaar

Werkcarrousel Het bieden van een beschermende omgeving voor de groep psychische kwetsbare mensen uit de regio.

De Stijl

240.000

254.592

Het mede mogelijk maken van projecten die bijdragen aan het behalen van de Duurzame Ontwikkelingsdoelen Duurzame ontwikkelingsdoelen

27.611

29.290

27.611

29.290

Het ondersteunen van nieuwe initiatieven en challenges die de sociale kwaliteit van de stad bevorderen Nieuwe initiatieven en Right to Challenge

191.123

161.743

191.123

161.743

Meedoen

19.270

20.349

Algemene voorzieningen WMO en jeugd

19.270

20.349

Ondersteunen van innovatieve projecten Herstel en Ervaringsdeskundigheid Beschermd Wonen

220.000

280.000

220.000

280.000

Ontwikkelen van een buurtservicebedrijf, met inzet van talent voor en door bewoners en ondernemers uit de wijk. Kroon op je Wijk

57.796

18.899

57.796

18.899

Sociale verbanden tussen ouderen bevorderen en de sociale netwerken van ouderen versterken met onderlinge steun, meer contacten en activiteiten Subsidieregeling ouderen

465.235

1.405.819

1.533.237

Accommodatiebeleid

691.119

761.357

Wijk-, buurt- en dorpsbudget

714.700

771.880

Zoveel mogelijk inwoners zijn zo lang mogelijk zelfstandig en zelfredzaam. Bosch gehandicapten platform

246.259

899.970

70.123

74.386

Maatschappelijk werk

40.629

43.099

588.756

135.507

113.729

80.000

Vrijwillige inzet, informele zorg en omgaan met elkaar

Preventie en MHU Verslavingszorg Zorgoppas

Verbonden partijen In het Register Verbonden partijen staan de vaste gegevens van iedere verbonden partij waar in de gemeente ’s-Hertogenbosch deelneemt weergegeven. Onder ‘vaste’ gegevens verstaan we die gegevens, die niet ieder jaar wijzigen. Iedere twee jaar zal een check en eventuele update van deze gegevens plaatsvinden. Ook de zware regionale samenwerkingsverbanden waarin de gemeente ’sHertogenbosch participeert staan in dit register. De Verbonden partijen binnen dit programma vindt u op de volgende pagina's, een overzicht van alle verbonden partijen vind u in de paragraaf Verbonden partijen. Dit programma kent de volgende verbonden partijen:

GGD Hart van Brabant Geplaatst aandelenkapitaal, Rekening courant, leningen,

Financieel belang Eigen vermogen

Vreemd vermogen

garanties, subsidies e.d.

01-01-2021

31-12-2021

01-01-2021

31-12-2021

€ 37,18 per inwoner

€ 7.800.000

€ 7.700.000 € 31.100.000 € 23.800.000

Resultaat 2021 € 240.000

Risicomanagement: De GGD Hart van Brabant wijdt een aparte paragraaf in haar begroting aan weerstandsvermogen en risicobeheersing. De belangrijkste risico’s worden vermeld en toegelicht, inclusief een inschatting van het risicobedrag en de kans waarin een risico zich kan voordoen. Vanaf 2021 is er een risicobedrag van € 1,5 miljoen (ondergrens) tot 5,3 miljoen (bovengrens) ingeschat wat door de algemene reserve gedekt zou moeten worden. Het gaat dan met name om: informatiebeveiliging onvoldoende op orde (groot € PM) Dit risico nam toe, doordat we steeds afhankelijker zijn van de IT-infrastructuur. GGD nam al veel beheersmaatregelen, stelden extra deskundigen aan en lieten extern een analyse uitvoeren. De risico’s in 2021 hadden geen financiële gevolgen. risico op aanvullende dienstverlening/plustaken (middelgroot € 0,8 miljoen) Ongeveer 33% van de omzet van de GGD komt uit plustaken, met het gebruikelijke ondernemersrisico. De opbrengst uit plustaken draagt ook bij aan de dekking van de algemene, indirecte kosten. Daarom wordt er een risicomarge ingeschat van 5% van deze omzet. Kans dat zich dit voordoet is middelhoog, de druk op de gemeentelijke financiën wordt groter en de stringentere subsidievoorwaarden en nieuwe vormen van inkoop vergroten dit risico ook. GGD mitigeert dit risico door actief accountmanagement richting haar klanten (gemeenten en derden).

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/11873503/1