1 Bijlage Meer Bos in s-Hertogenbosch

Meer bos in ʼ’s-Hertogenbosch 2021-2023: 75.000 tot 100.000 nieuwe bomen NOVEMBER 2021

Voorwoord

Een van de maatregelen om die doelstelling te realiseren, is het aanleggen van nieuwe bossen. Bossen houden water vast en dragen bij aan verkoeling in en rond de stad.

Meer bos in ʼs-Hertogenbosch, daar gaan we voor.

Vanuit het Programma Duurzaamheid zetten we nu met

Een gebied zo groot als onze historische binnenstad.

Meer Bos een extra stap. Met het Groen Ontwikkelfonds

Zo maken we onze omgeving groener. Waarom? Bos

Brabant gaan we tot 2023 20 tot 25 hectare bos planten.

is in alle opzichten aantrekkelijk. Fijn om in te wonen,

Dat is goed voor 75.000 tot 100.000 bomen!

leven en recreëren. Goed voor honderden soorten planten en dieren. En nodig, want we willen onze

We weten dat ook mensen zich fijner voelen als ze in een

gemeente duurzaam en klimaatbestendig maken.

groene omgeving zijn. Kunt u zich voorstellen hoeveel groener we in 2023 dan zijn? Ik kijk ernaar uit. Samen met

Daarom heeft de gemeenteraad in 2021 de visie

de provincie en het GOB zetten we groene stappen in onze

ʼs-Hertogenbosch; groen en klimaatbestendig vast-

leefomgeving. Maar het kan natuurlijk altijd meer. Ik nodig

gesteld. Daarin hebben we o.a. met elkaar afgesproken

van harte andere organisaties en inwoners uit om ook bij

dat we gaan voor een duurzaam ʼs-Hertogenbosch.

te dragen aan het vergroenen van de eigen omgeving!

Een gemeente die in 2050 klimaatneutraal is.

2

‘ ME E R BOS IN 'S -HERTOGENBOSCH’

‘ME E R B OS I N 'S -H E RTOG E N B OSC H ’

3

Nieuw bos maakt de gemeente groener en duurzamer.

Dat kunnen andere overheden, bedrijven zijn, maar

Dat is belangrijk, want ʼs-Hertogenbosch wil klimaat-

ook particulieren. Denk aan provincie, het Rijk maar

neutraal worden. Dat staat in de ‘Visie Duurzaam

ook boeren en woningcorporaties en niet te vergeten

ʼs-Hertogenbosch’. Pas geleden stelde de raad de visie

beleggings- en verzekeringsmaatschappijen.

‘Groen en Klimaatbestendig ʼs-Hertogenbosch’ vast. Deze visie gaat over water en groen. Het programma

In het programma ‘Meer bos in ʼs-Hertogenbosch’

‘Meer bos in ʼs-Hertogenbosch’ dat u nu leest is daar

presenteren we de voordelen van meer bos. We vertellen

een uitwerking van. De naam zegt het al: het gaat om

waar zich kansen voordoen voor nieuwe bossen in en rond

het planten van nieuwe bossen in onze gemeente.

de stad. Dit programma gaat alleen over de plannen van de gemeente. We hebben het niet over de plannen van

Bossen zijn niet alleen goed vanwege duurzaamheid.

andere grondeigenaren zoals Staatsbosbeheer of

Ze dragen ook bij aan de gezondheid van mensen. Ze

Natuurmonumenten. Die plannen staan hier dus niet in.

zorgen voor nieuwe bomen die een plek zijn voor veel

ʼs-Hertogenbosch krijgt meer bos

soorten planten en dieren. En bossen zijn ook fijn om

Dit programma past in een pakket van veel andere maat-

in te wandelen en rond te dwalen.

regelen en plannen. Zo maken we de stad ook groener met groene daken. En we werken met bewoners aan

De plannen van ʼs-Hertogenbosch sluiten aan bij die

geveltuintjes. We leggen nieuwe natuur en verbindingen

van het Rijk. De regering wil dat er 37.000 hectare nieuw

aan. Die sluiten we aan op het groen in de stad. En natuur-

bos komt. Dat zijn ongeveer honderd miljoen bomen.

lijk genieten mensen er van al die natuur en bossen zo dichtbij huis. We gaan met nieuw bos de verandering van het klimaat tegen. Wat dat betreft: het verminderen van

Het plan in hoofdlijnen

ʼs-Hertogenbosch krijgt meer bos. Dat is de kern van het plan ‘Meer bos in ʼs-Hertogenbosch’. Tot en met 2023 krijgen we er 20 a 25 hectare bij. Dat is goed voor maar liefst 75.000 tot 100.000 bomen. We gaan samen met allerlei partijen zoeken naar geld en grond om nog meer bos aan te planten.

CO2 neemt met dit programma af met driehonderd ton. Dat is natuurlijk maar een bescheiden bijdrage. Maar ook hier geldt alle beetjes helpen om de stijging van de tem-

Er komen meer bossen; van klein tot groot. Sommige

peratuur van de aarde tegen te gaan. Dat leidt tot allerlei

van die kleine bossen worden tiny forests genoemd.

klimaatproblemen.

Ook komen er vogelbosjes, die bestaan vooral uit struiken. Maar er komen ook bossen van meerdere hectares. Al die nieuwe bossen zorgen voor meer groen en meer

Waarom meer bos?

natuur. Soms zorgen ze ervoor dat terreinen met groen met elkaar worden verbonden. Meer bos betekent meer groen en dat is voor alle mensen, We beginnen met 20 tot 25 hectare nieuw bos. Dat doen

dieren en planten fijn. Daarnaast zorgt het ervoor dat we

we in de periode tot en met 2023. Het geld komt uit wat er

niet alleen de verandering van het klimaat tegengaan,

al apart is gezet voor De Groene Delta en het Programma

maar dat we ons er ook op aanpassen. Bossen houden

Duurzaam. Er is ook nog het ‘Groen Ontwikkelfonds

bijvoorbeeld water vast. Zo wordt de kans op waterover-

Brabant’ (GOB). Ook daar maken we gebruik van. Verder

last en droogte kleiner.

gaan we opzoek naar andere investeerders en partners.

4

‘ ME E R BOS IN 'S -HERTOGENBOSCH’

‘ME E R B OS I N 'S -H E RTOG E N B OSC H ’

5

Bos heeft vele voordelen. We zetten de voordelen voor u op een rij...

•

Aanpassen aan de verandering van het klimaat: bos geeft verkoeling. Ook houdt het water en CO2 vast;

•

Gezonde lucht en bodem: bos zorgt voor een betere kwaliteit van de lucht. Ook de bodem wordt gezonder.

•

Biodiversiteit: bos is het leefgebied voor veel planten en dieren en draagt bij aan bestrijden van ‘plagen’

•

Voedsel: een bos zorgt voor eetbare planten. Voorbeelden zijn voedselbossen en boslandbouw. Een

CIRCULAIRE HUB TRAMKADE

voedselbos is landbouw in de vorm van bos. Bij boslandbouw combineren ze bomen met de teelt van groente en vee; •

Hout: bossen leveren hout op voor huizen en meubels. Wat gekapt wordt, wordt vanzelfsprekend vervangen. Zo blijft het bos bestaan.

•

Recreatie en toerisme: het is fijn als mensen dichtbij huis kunnen genieten van het bos. Ook toeristen vinden een bos vaak plezierig.

•

Gezondheid: mensen voelen zich beter als ze vaak in een bos of andere groene omgeving zijn;

•

Stedelijk klimaat: juist in de stad is het belangrijk dat er groen is. Bossen worden wel de groene longen van de stad genoemd. Ze geven lucht;

•

Kunst, onderwijs en educatie: kunstenaars krijgen inspiratie van het bos. Scholen komen er ook graag, want de natuur is leerzaam.

6

‘ ME E R BOS IN 'S -HERTOGENBOSCH’

7

Natuurnetwerk

Het Natuurnetwerk Brabant (NNB) is het geheel van

het NNB komt uit het ‘Groen Ontwikkelfonds Brabant’;

natuurgebieden die met elkaar zijn verbonden. Dat

het GOB. Wie geld wil voor de aanleg of het beheer van

gebeurt met ecologische verbindingszones. Het woord

natuur klopt aan bij het GOB. Dat doet de gemeente dus

ecologie betekent dat planten, dieren én mensen er een

ook. Het fonds betaalt maximaal de helft van de kosten

rol hebben. Binnen het NNB neemt ʼs-Hertogenbosch een

voor de grond en de inrichting van bos en natuur.

bijzondere plek in. Want hier komen belangrijke natuur-

Het ene bos is het andere niet

gebieden en rivieren samen. Denk aan het ‘Het Groene

De gemeente heeft de weg al gevonden naar het GOB.

Woud’ tussen Eindhoven, Tilburg en ʼs-Hertogenbosch.

Zo betalen wij er voor een deel ons Uitvoeringsprogramma

Denk aan de Maas, de Dommel en de Aa. De natuur in

De Groene Delta 2 mee. Dat geld gaat naar het Kanaalpark,

en rond ʼs-Hertogenbosch is eigenlijk de verbindende

de Diezemonding en de Dungense Polder. Bij De Groene

schakel. Wij noemen het netwerk in en rond stad

Delta hoort ook de aanleg van nieuw bos. Het komt ook

‘De Groene Delta’.

voor dat in een natuurgebied een bos vanzelf ontstaat. Gewoon niet beheren; dan komt het bos vanzelf.

Het NNB hoort bij de Provincie Noord-Brabant. De provincie zorgt ervoor, maar werkt samen met eigenaren van

Het NNB moet in 2027 klaar zijn. Vanaf dat jaar komt er

gebieden, waterschappen en gemeenten. Het geld voor

geen geld meer uit het GOB.

Het is fijn als een bos meerdere doelen dient. Dat noemen we een multifunctioneel bos. In zo’n bos vind je bijvoorbeeld eten, maar je kunt er ook ravotten. Of je kunt er hout mee produceren en water vasthouden. Het ene bos is het andere niet. Hieronder een overzicht van soorten bossen. Maar eerst iets over het netwerk van bossen en andere natuur.

ʼS-HERTOGENBOSCH ALS SCHAKEL IN HET NATUURNETWERK BRABANT (B5; 2017)

8

‘ ME E R BOS IN 'S -HERTOGENBOSCH’

‘ME E R B OS I N 'S -H E RTOG E N B OSC H ’

9

Boslandbouw (agroforestry)

Voedselbos

Stadse en dorpse bosjes

De naam zegt het al. Voedselbossen leveren voedsel

Compacte bosjes van ongeveer 250 m2 met alleen bomen

En dan zijn er nog vogelbosjes. Die zijn ook klein. Ze zijn er

op. Een voedselbos zorgt voor vruchten, noten en

van hier. We noemen ze tiny forests, letterlijk vertaald:

speciaal voor vogels, vleermuizen, bunzings, hermelijnen

andere eetbare planten. De bossen zijn vol afwisseling.

kleine bossen. Ze kunnen in en dichtbij steden en dorpen

en wezels. De vogelbosjes leggen we vooral aan langs wegen

Sommige voedselbossen zijn van bedrijven, anderen

worden aangelegd. Ze zijn niet alleen goed voor de natuur.

en spoorwegen, maar ook in groenstroken en parken. De

worden beheerd door vrijwilligers. Het is niet de bedoeling

De tiny forests zijn ook plaatsen waar mensen elkaar

vogelbosjes vangen overigens ook prima regenwater op.

dat de gemeente zelf voedselbossen gaat aanleggen of

tegenkomen. Ze geven op warme dagen schaduw en

beheren. De gemeente heeft dus anderen nodig.

verkoeling. Je kunt ze ook adopteren. Dat houdt in dat

Tiny forests en vogelbosjes zijn stadse en dorpse bosjes

een school of groep mensen de zorg van het kleine bosje

die een wijk, dorp of stad groener maken. In het beste

Die anderen zijn er. Zo is er een plan voor een voedselbos

op zich neemt. De tiny forests zijn geschikt voor leerzame

geval sluiten ze ook nog eens aan op het Natuurnetwerk

van twee hectare in het Kanaalpark. Later komt er mogelijk

uitstapjes voor kinderen van scholen in de buurt.

Brabant (NNB).

nog een derde hectare bij. De gemeente blijft eigenaar van de grond en het GOB betaalt mee aan de aanleg. De nieuwe Stichting Voedselbos Woest gaat het aanleggen en beheren. De gemeente zoekt samen met de 'Voedselboskabouters' en het GOB naar een geschikte locatie voor een voedselbos nabij het Engelermeer. Voedselbossen maken het NNB sterker.

Bomen op akkers of graslanden. Daar draait het om bij boslandbouw. Of, zoals dat vaker wordt genoemd:

TINY FOREST HARENDONK

agroforestry. Een voorbeeld is dat er op een akker stroken met verschillende groenten naast elkaar liggen en dat één zo’n strook bestaat uit walnotenbomen. Die bomen leveren zelf producten op, maar zorgen ook voor een betere klimaat voor andere gewassen. Tegelijkertijd zorgen ze voor een verbetering van het landschap. Boeren staan nog niet te springen. De aanloopkosten zijn hoog en de opbrengsten laag. De winst komt pas na een jaar of tien en in de tussentijd moet de boer dus met geld worden geholpen. Dat kan. Soms is een bijdrage vanuit het GOB mogelijk. Dat kan alleen als het valt onder de noemer ‘ondernemen in het NNB’. Een goed voorbeeld van boslandbouw is te vinden bij Bosboerderij Janmiekeshoeve in Mariahout.

10

‘ ME E R BOS IN 'S -HERTOGENBOSCH’

DEZE AANPLANT WAS NOG PRIL TOEN IN 2020 DEZE FOTO VAN EEN BOSJE AAN DE RAND VAN DE VUTTER WERD GEMAAKT

‘ME E R B OS I N 'S -H E RTOG E N B OSC H ’

11

Compensatiebos CO2 Aanpassen aan een ander klimaat CO2, ook wel koolstofdioxide, is een gas dat dankzij onze

CO2 compensatie is in Nederland nog niet verplicht.

landbouw, industrie en verkeer te veel in de lucht komt.

Gelukkig willen veel bedrijven er toch in investeren.

Hoe we ook ons best doen, we moeten

Het zorgt ervoor dat zonnewarmte de aarde wel bereikt,

Uit principe of vanwege het positieve beeld dat er

rekening houden met een verandering

maar niet meer weg kan. Dit leidt tot het opwarmen van

zo over hen ontstaat. Daarom zien bedrijven graag dat

van het klimaat. Bij die verandering gaat

de aarde. Behalve het verminderen van uitstoot helpt

de compensatiebossen in de buurt van het eigen bedrijf

het niet alleen om hogere temperaturen,

het ook om die uitstoot op te vangen. Bomen doen dat.

komen; in ieder geval in de eigen stad of gemeente.

maar ook wateroverlast. Een bos houdt

Ze nemen het koolstofdioxide op en maken er zuurstof

Dat maakt het soms lastig: juist in of dicht bij de stad

water vast. Bossen zorgen er verder voor

van. Bossen die speciaal met dat doel worden aangelegd,

is de grond duur.

dat water verdampt en daardoor wordt het koeler. Bij nieuwe bossen kunnen we

noemen we ‘compensatiebossen CO2’.

het goed combineren met het opslaan van water. Maar ook in bestaande bossen is dat mogelijk, zowel in de stad als in het buitengebied.

Houtproductie

Hout is beter voor de bouw dan beton. Bomen nemen CO2 op en in een huis leg je het daarmee voor lange tijd vast. Het maken van beton stoot juist veel CO2 uit. Daarom groeit de belangstelling voor productiebossen. Dat zijn bossen, bedoeld om hout op te leveren. Ook hier geldt dat het fijn is als die bossen dichtbij zijn, dat het hout niet van een grote afstand komt. Het produceren en gebruiken van hout kan duurzaam. Het vraagt wel om een bepaalde omvang. Ook duurt het lang voor zo’n bos gebruikt kan worden. De verwachting is dat de bossen in ʼs-Hertogenbosch geen grote rol spelen in de houtbouw.

12

‘ ME E R BOS IN 'S -HERTOGENBOSCH’

13

Waar?

windturbines. Die kun je gebruiken om met de opbrengst van de energie nieuwe bossen te betalen. Tot slot leidt nieuwbouw vaak tot verplichte compensatie. Dat kan dus

Nieuwe bossen komen onder meer in enkele natuurgebieden

ook bos zijn. Of het nu gaat om plannen voor wonen,

van De Groene Delta zoals de Hooge Heide, Kanaalpark en

werken, waterberging of het opwekken van schone energie.

Diezemonding. Daarnaast gaan we meer groen aanleggen

We vragen ons steeds af of er een kans is voor nieuw bos.

langs snel- en spoorwegen en aan de randen van wijken. De vogelbosjes en plekken waar we andere kleine bosjes planten staan niet op de kaart. Tiny Forests wel. In open

‘Daarom doen bedrijven ook mee’

gebieden buiten de bebouwde kom kiezen we vaak niet voor bos. De gemeente geeft veel geld uit aan ‘Meer bos in ʼs-Hertogenbosch’. Maar we vragen ook anderen om

Hoe gaan we het doen?

Hoe?

mee te doen. Dat kunnen particulieren zijn en bedrijven. De bedrijven compenseren er hun uitstoot van CO2 mee. Op dit moment is dat vrijwillig, maar mogelijk wordt dat

We gaan aan de slag zodra het geld er is. Dat is al het geval

in de toekomst verplicht. In ruil voor hun financiële bij-

voor 20 tot 25 hectare. We kunnen er dit en volgend jaar

drage krijgen bedrijven dan een certificaat. Dat bewijst

mee beginnen. Dat het zo snel kan, komt omdat het vooral

dat zij hun uitstoot CO2 compenseren door aanleg van

om gronden gaat die al van de gemeente zijn. Het geld

nieuw bos.

komt van het GOB en uit verschillende gemeentelijke ‘potjes’: De Groene Delta, de Vergroeningsopgave en

Nieuwe wetten en afspraken tussen landen gaan ervoor

Duurzaamheid. Er komen nog andere plekken bij. Welke

zorgen dat het recht om CO2 uit te stoten schaars wordt.

dat zijn, weten we nu nog niet. De keuze hangt af van

Door in bos te investeren kan een bedrijf een deel van dat

andere gemeentelijke plannen die we voor bepaalde

recht behouden. Het Bossche bedrijf ‘The Wheatermakers’

gebieden nog maken. Maar het ligt ook aan wat andere

rekent de waarde van nieuwe natuur om naar geld. Daarbij

grondeigenaren, bedrijven en organisaties van plan zijn.

kijken ze niet alleen naar het vastleggen van CO2. Ze drukken de natuur zelf ook uit in euro’s. Net als het feit dat die natuur water vasthoudt en zuivert. Dat doen ze nu al

‘Is dit plan ook een bosplan?’

voor de Diezemonding binnen De Groene Delta. We vragen aan de Nationale Koolstoffenmarkt of ze die methode goedkeurt. Als dat gebeurt, bieden we bedrijven de kans

Als er een plan wordt gemaakt voor een bepaald gebied,

om mee te betalen aan die nieuwe natuur. We verwachten

is het goed meteen de vraag te stellen of de aanleg van

hierover in de loop van 2021 meer te weten.

een bos(je) daar mogelijk is. Een mooi voorbeeld is Landgoed Haverleij. Bij dit nieuwe woongebied legden

‘En we vergeten natuurlijk het onderwijs niet! Sommige

we tegelijkertijd veel groen aan waaronder bos. Er komen

scholen adopteren nu al ‘Tiny Forests’. Helicon, HAS en

steeds vaker kansen om groen in combinatie met wonen

Avans besteden in studie en praktijk al veel aandacht

en werken. Denk bijvoorbeeld aan boeren die stoppen

aan ‘duurzaamheid, groen en biodiversiteit’. We gaan

met hun bedrijf. Zo’n vrijkomend agrarisch bedrijf is te

met ze in gesprek om te zien wat zij voor ‘Meer bos in

veranderen in enkele huizen in een bos. En dan zijn er nog

ʼs-Hertogenbosch’ kunnen betekenen. Avans is van plan

de aanleg van velden met zonneparken en de bouw van

om voor iedere afgestudeerde een boom te planten.

OP DEZE PLAATSEN KOMT ‘MEER BOS IN ʼS-HERTOGENBOSCH’

14

‘ ME E R BOS IN 'S -HERTOGENBOSCH’

‘ME E R B OS I N 'S -H E RTOG E N B OSC H ’

15

Wat en waar?

Wat voor bos?

Hoe groot?

Wanneer?

Tiny Forests bij:

Kleine bosjes met heel veel soorten

Alles bij elkaar

2020-2021

Voor het programma ‘Meer bos in ʼs-Hertogenbosch’

1. Haren – De Reit

op een kleine oppervlakte.

0,1 ha

zijn vele potjes in beeld. Het gaat om geld van de gemeente

2. Graafsewijk Noord.

zoals De Groene Delta, Vegroeningsopgave en Duurzaam-

3. Johan van Vladerackenpark

heid. Maar ook geld van het GOB en geld dat komt uit

4. Sint Janslyceum Een open plek in het Eikenburgbos

0,4 ha

2021

0,3 ha

2021-2022

4 ha

2021

4,5 ha

2022

Een bos vol fruit, noten en kruiden

2 ha met doorgroei

2021

als entree naar het Kanaalpark

naar 3 ha

Er liggen kansen voor een eetbaar

4,5 ha

2022

0,3 ha

2021-2022

5 ha

2021

3,5 – 5 ha

2020 e.v.

Boom gekapt? Dan nieuwe boom geplant

compensatie. Soms gaat het over compensatie van bos dat elders verloren gaat. Daar planten we nu nieuw bos

5. Maliskampsebos

voor terug. Daarnaast kan iemand in het buitengebied op

is al gevuld met nieuwe bomen voor

een bepaalde plek woningen bouwen en is dan verplicht om

de toekomst.

ook in groen te investeren. Dat heet de ‘Landschapsinvesteringsregeling’. Soms kan dat niet op de plek zelf.

6. Wasweg

We denken om deze reden aan een gemeentelijk groen-

Bos geeft het kleinschalig landschap nog meer karakter.

fonds. Dan kan iemand daar geld instorten. En wij betalen er dan op onze beurt weer nieuwe bos van.

7. Kanaalpark 2 fase

Bos in het Kanaalpark als decor en genenbron voor een begraasd

Wil je weten waar we bos gaan planten?

natuurlandschap.

Kijk dan in onderstaand schema en op de kaart. 8. Kanaalpark Rosmalense Plas**

Kansen voor een bosrijke rand tussen Maximakanaal en Empel versterkt indirect het Kanaalpark en de Rosmalense Plas

9. Voedselbos Kanaalpark

10. Voedselbos Engelermeer

bos binnen in een toekomstig natuurgebied. 11. T  iny Voedelbos

Past er nog een voedselbosje

Schutskamppark

in het Schutskamppark?

12. Diezemonding A59

Een natuurbos pakt de A59 en past perfect bij de robuuste natuur in de Diezemonding

Spontaan bos

Her en der ontstaat spontaan bos binnen begraasde natuurgebieden in Kanaalpark en Diezemonding.

** Omvang en ligging nieuw bos afhankelijk van besluitvorming ontsluiting Emplina

16

‘ ME E R BOS IN 'S -HERTOGENBOSCH’

‘ME E R B OS I N 'S -H E RTOG E N B OSC H ’

17

Communicatie

‘Meer bos in ʼs-Hertogenbosch’ begint dit jaar met het aanplanten van vijf hectare bos in de Diezemonding. Daar maken we een bescheiden maar feestelijk moment van. Tot de gasten behoren de Provincie en het GOB. De mensen van het GOB zijn enthousiast over de Bossche aanpak. Ze zien het als een voorbeeld voor andere gemeenten. 'De gemeente krijgt bijzondere hulp bij de aanleg van bos. De Stichting Life Terra wil wereldwijd 500 miljoen bomen aanplanten. Zij betrekt daar burgers, scholen en bedrijfsleven bij. We starten dus in de Diezemonding. Afgestudeerden van de Avans Hogeschool planten er duizenden bomen aan. Voor ieder afgestudeerde een boom. LifeTerra organiseert het evenement en zorgt voor brede communicatie. Vanzelfsprekend laten we ook op andere momenten van ons horen. Over de groei van bomen, bos en natuur informeren en motiveren wij bewoners en andere partijen. Die communicatie staat niet op zichzelf. Het is een onderdeel van hoe de gemeente het publiek betrekt bij ‘Groen en Klimaatbestendig ʼs-Hertogenbosch’.

Opmaak: Studio Daad

18

‘ ME E R BOS IN 'S -HERTOGENBOSCH’

‘ME E R B OS I N 'S -H E RTOG E N B OSC H ’

19

20

‘ ME E R BOS IN 'S -HERTOGENBOSCH’