0 Raadsvoorstel deelname experiment kleiner stembiljet
Tekst van het document
Raadsvoorstel Registratienummer Raadsvergadering
079618479248 13 november 2025
Onderwerp
Deelname experiment nieuw stembiljet bij Gemeenteraadsverkiezingen 2026 Met deelname aan het experiment maken we de verkiezingen toegankelijker en overzichtelijker. Dit draagt bij aan onze ambitie om een meer inclusief ’s-Hertogenbosch te zijn.
Voorgesteld besluit Het college van Burgemeester en Wethouders stelt de gemeenteraad voor het volgende te besluiten: 1.
In te stemmen met deelname aan het experiment nieuw stembiljet bij de Gemeenteraadsverkiezingen 2026. www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie adres: Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch KvK nr 17278704
Bevoegdheid raad De ‘Tijdelijke Experimentwet nieuwe stembiljetten’ bevat de bepaling dat de minister na instemming van de gemeenteraad, een gemeente kan aanwijzen waar wordt geëxperimenteerd. Dit betekent dus dat de gemeenteraad, ongeacht om welke verkiezing het gaat, toestemming moet geven voor deelname aan een experiment in de eigen gemeente. Aanleiding en doel Aanleiding Het huidige stembiljet is groot en daardoor lastig te hanteren voor kiezers en stembureauleden. Het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK) werkt daarom aan de ontwikkeling van een nieuw en kleiner model stembiljet. De minister van BZK heeft onze gemeente uitgenodigd om als één van de gemeenten deel te nemen aan het experiment met een nieuw stembiljet bij de Gemeenteraadsverkiezing in 2026. Bij deelname aan het experiment: De kiezer maakt eerst een keuze voor de politieke partij en maakt daarvoor een vakje rood op het kleinere stembiljet. Vervolgens maakt de kiezer een keuze uit de kandidaat en maakt het vakje rood dat overeenkomt met het nummer van de kandidaat. In het stemhokje ligt een kandidatenlijst zodat de kiezer goed kan zien op welke kandidaat de stem wordt uitgebracht. In de folder in de bijlage staat het proces visueel uitgewerkt. Het experiment nieuw stembiljet is voor de eerste keer uitgevoerd bij de verkiezingen van het Europees Parlement in 2024.
Het experiment vond plaats in vijf gemeenten en wordt in 2026 uitgebreid naar tien
2
www.s-hertogenbosch.nl Correspondentieadres: Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch KvK nr 17278704
gemeenten. Uit de evaluatie en de ervaringen op de dag van stemming blijkt dat kiezers, stembureauleden en gemeenten enthousiast zijn over het nieuwe stembiljet. Doel Het experiment met het kleine stembiljet maakt het stemproces toegankelijker, overzichtelijker en efficiënter. Het wordt voor inwoners makkelijker om hun stem uit te brengen en zo gebruik te maken van hun democratische rechten. Ook verbetert het nieuwe stembiljet het stemproces voor blinde en slechtziende kiezers. Relevante besluitgeschiedenis Er is geen relevante besluitgeschiedenis. Argumentatie voorgestelde politieke keuzes 1. Het kleine stembiljet is eenvoudiger te hanteren door de kiezer Uit de evaluatie van de eerste pilot met het kleine stembiljet blijkt dat kiezers het stembiljet als gebruiksvriendelijker ervaren (4.7 om 4.4 bij het huidige biljet) en het formaat heel veel beter beoordelen (4.7 om 2.8 bij het huidige biljet). 2. Het kleine stembiljet is eenvoudiger te tellen Door het kleinere formaat is het nieuwe stembiljet eenvoudiger te tellen. De waardering van stembureauleden over het tellen van het nieuwe stembiljet ligt een stuk hoger dan de waardering van stembureauleden die met het huidige stembiljet hebben geteld. Andere voordelen van het tellen met het nieuwe stembiljet zijn dat het sneller gaat en er
3
www.s-hertogenbosch.nl Correspondentieadres: Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch KvK nr 17278704
minder fysieke ruimte nodig is. Dit maakt het tellen van de stemmen overzichtelijker en gestructureerd en dat verkleint de kans op fouten. 3. Het kleine stembiljet is beter te gebruiken voor blinde en slechtziende kiezers Het nieuwe stembiljet is kleiner en bevat grotere letters en een duidelijke indeling, waardoor het makkelijker te lezen en te begrijpen is voor mensen met een visuele beperking. Daarnaast past het stembiljet beter in een stemmal. Dat is een hulpmiddel met voelbare cijfers en braille waarmee blinden en slechtzienden zelfstandig kunnen stemmen. 4. Evenveel tot meer voorkeursstemmen Uit de uitslag van de vorige verkiezing blijkt dat er meer voorkeursstemmen worden uitgebracht met het nieuwe biljet (48,2% ten opzichte van 44,4%). Met dit resultaat is er geen aanleiding om te veronderstellen dat met het nieuwe stembiljet kiezers minder vaak een voorkeursstem uitbrengen op een kandidaat dan met het huidige stembiljet. Door middel van het overzicht van kandidaten kunnen kiezers de namen van de kandidaten ook nog steeds opzoeken. Dit kan thuis, in het stemlokaal en in het stemhokje. 5.
Rechten van kiezer blijven behouden De wetgever heeft in de ‘Tijdelijke experimentenwet nieuwe stembiljetten’ in artikel 4 van deze wet de bescherming vastgelegd dat de experimenten altijd moeten voldoen aan de vereisten die verkiezingen met zich meebrengen: Het mag geen afbreuk doen aan het geheime karakter van de stemming; De transparantie, controleerbaarheid en betrouwbaarheid van de verkiezing mogen niet worden verminderd. Hiermee blijven de rechten van kiezers minimaal zo goed beschermd als bij verkiezingen met het huidige stembiljet. 6. Geschikt om in de toekomst elektronisch te tellen
4
www.s-hertogenbosch.nl Correspondentieadres: Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch KvK nr 17278704
Het nieuwe kleine stembiljet bereid ons voor op toekomstige ontwikkelingen, zoals het elektronisch tellen van de stemmen. Door deel te nemen aan het experiment kiezen we voor een gezamenlijk ontwikkel- en leertraject. Eventuele risico’s welke met het experiment gepaard gaan worden geminimaliseerd door de genomen beheersmaatregelen.
Risico’s en risicobeheersing 1. Iets meer ongeldige stemmen Tijdens het eerste experiment, waar wij niet aan meededen, zijn er meer ongeldige stemmen uitgebracht. 0,74% van de stemmen was ongeldig. Met het huidige stembiljet werden slechts 0,16% ongeldige stemmen uitgebracht. Uit de analyse van de redenen van ongeldigheid blijkt dat met name het selecteren van een niet bestaand kandidaatsnummer en het selecteren van een kandidaatsnummer zonder het inkleuren van een stemvakje voor de partij, zorgde voor de meeste fouten. De kiezers vonden het nieuwe stembiljet makkelijk en handig. Het advies van de Kiesraad en de VNG om te regelen dat bij het aankruisen van een niet bestaand kandidaatsnummer de stem wordt toegewezen aan de lijsttrekker, werd niet overgenomen door de minister. Het ministerie van BKZ en deelnemende gemeenten nemen maatregelen om het aantal ongeldige stemmen terug te brengen en test dit uitgebreid onder verschillende groepen. Het gaat om de volgende maatregelen: • Communicatie en voorlichting over het gebruik van de kandidatenlijst in het stemhokje wordt aangescherpt en opnieuw getest; • Communicatie en voorlichting voorafgaand aan de verkiezingen wordt op basis van de evaluatie verbeterd. Er komt met name meer uitleg over het stemmen op een ‘te hoog’ kandidaat nummer.
Uit de evaluatie bleek dat er veel ongeldige stemmen op een ‘te hoog’ nummer plaatsvonden, waar geen kandidaat van de betreffende partij op te kiezen was;
5
www.s-hertogenbosch.nl Correspondentieadres: Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch KvK nr 17278704
• • • •
De stembureau-instructie wordt gewijzigd. Hierdoor kunnen stembureauleden de kiezer beter informeren over de geldigheid van de stem; Er wordt een communicatiestrategie opgesteld met de deelnemende gemeenten en er komen communicatiemiddelen ter beschikking; Het ministerie stelt trainingsmateriaal ter beschikking om stembureauleden extra op te leiden; Er komt een draaiboek voor het organiseren van verkiezingen met het nieuwe stembiljet.
2. Partijlogo’s dienen voor 22 december 2025 geregistreerd te zijn Op het nieuwe stembiljet komt naast de naam van de politieke partij ook het partijlogo te staan. Deze logo’s worden bij het centraal stembureau van ‘s-Hertogenbosch geregistreerd en vastgelegd in het register met logo’s. Als het partijlogo is vastgelegd in het logoregister van de Tweede Kamer is registratie in het register van ’s-Hertogenbosch niet nodig. De registratie van het logo vindt uiterlijk 22 december 2025 plaats. Financiën Meerkosten als gevolg van deelname aan het experiment nieuw stembiljet worden vergoed door het ministerie BZK. De extra middelen zetten we onder andere in voor de inzet van een extra stembureaulid om uitleg te geven aan de kiezer. Personele meerkosten voor bijvoorbeeld het organiseren van informatieavonden worden niet vergoed. Duurzaamheid Het nieuwe stembiljet is handzamer en neemt minder ruimte in. Dit zorgt voor een vermindering van transportbewegingen, opslagmateriaal en ruimte.
6
www.s-hertogenbosch.nl Correspondentieadres: Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch KvK nr 17278704
Participatie en communicatie Participatie Het ministerie van BZK test het nieuwe stembiljet uitvoerig met diverse doelgroepen voordat een nieuwe versie beschikbaar wordt gesteld aan gemeenten die deelnemen aan het experiment. Formeel heeft de gemeente hier slechts een beperkte rol in. Bij instemming van deelname aan het experiment betrekken we diverse belangenorganisaties, zoals het Gehandicaptenplatform, bij het opstellen van de communicatiecampagne en training van de stembureauleden. Communicatie Indien uw raad instemt met de deelname aan het experiment, wijst de minister de gemeente ‘s-Hertogenbosch formeel aan als deelnemende gemeente. Vervolgens begeleidt het ministerie BZK ons bij de uitvoering van het experiment. Het (vooraf) informeren van verschillende groepen kiesgerechtigden is een belangrijk onderdeel van het experiment. Bij het experiment gaan kiezers stemmen met een nieuw stembiljet. Veel mensen zullen daaraan moeten wennen. Omdat een landelijke campagne over ‘stemmen met een nieuw stembiljet’ niet mogelijk is, zal in de gemeente gerichte voorlichting plaatsvinden. Hiervoor wordt een communicatieplan ontwikkeld door de gemeente in nauwe samenwerking met BZK. Een belangrijk aandachtspunt is het bereiken van bepaalde groepen kiesgerechtigden.
Denk aan blinde en slechtziende kiezers vooraf laten oefenen, kiezers die minder goed de Nederlandse taal beheersen oefensessies aanbieden met papieren oefenmateriaal in bijvoorbeeld de bibliotheek en ouderen via buurthuizen of verzorgingshuizen informeren. Uit de evaluatie
7
www.s-hertogenbosch.nl Correspondentieadres: Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch KvK nr 17278704
van het experiment tijdens de Europees Parlementsverkiezing in 2024 is gebleken dat 90% van de kiezers op de hoogte waren van het experiment. In het kader van de experimentenwet zullen alle stappen uitvoerig worden gemonitord en geëvalueerd. In de voorbereiding zal er wekelijks overleg plaatsvinden met de andere deelnemende gemeenten en het ministerie. Ook op de dag van stemming, bij de telling en bij de afronding zal een monitoringsplan beschikbaar zijn. Gezien het experimentele karakter van de wet zal na de verkiezingen een uitgebreide evaluatie plaatsvinden bij zowel partijen, kiezers, stembureauleden als de ambtelijke organisatie. Het verslag van het eerste experiment is toegevoegd als bijlage bij dit voorstel. Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van ‘s-Hertogenbosch, De gemeentesecretaris,
De burgemeester,
drs. B. van der Ploeg
drs. J.M.L.N. Mikkers
Bijlagen 1. Uitnodiging voor deelname aan experiment met een nieuw stembiljet 2. Informatiefolder over het nieuwe stembiljet 3. Verslag eerste experiment nieuw stembiljet
8
www.s-hertogenbosch.nl Correspondentieadres: Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch KvK nr 17278704
Registratienummer Portefeuillehouder Commissie Sector/Afdeling Inlichtingen
079618479248 J.M.L.N Mikkers Bestuur: 27 oktober 2025 DB/PDvL J.J.A. van Hoof j.vanhoof@s-hertogenbosch.nl 06-46971044
9
www.s-hertogenbosch.nl Correspondentieadres: Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch KvK nr 17278704
Besluit van de raad Registratienummer 079618479248 Raadsvergadering 13 november 2025 Onderwerp
Deelname experiment nieuw stembiljet bij Gemeenteraadsverkiezingen 2026
De gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch, gezien het voorstel, van het college, van 7 oktober 2025 besluit: In te stemmen met deelname aan het experiment nieuw stembiljet bij de Gemeenteraadsverkiezingen 2026.
Aldus besloten in de openbare vergadering van de gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch van 13 november 2025, De gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch,
10
www.s-hertogenbosch.nl Correspondentieadres: Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch KvK nr 17278704
De Griffier,
De voorzitter,
ValidSigned door drs. W.G. Amesz op 14-11-2025
drs. W.G. Amesz
drs. J.M.L.N. Mikkers
11
www.s-hertogenbosch.nl Correspondentieadres: Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch KvK nr 17278704