Rapport_slavernijverleden_van_Delft.pdf

172 SAA, 518-2 (1728 11 25) en inleiding op dit archief (Familie Van Hoorn). Tamira Combrink, ‘De Amsterdamse economie en slavernij’, in: Slavernij in Oost en West, 271-279, hier 275. 173 NA, 1.04.02-14084, f. 63 (1768), 109 (1769), 169 en 225 (1770), 271 en 314 (1771), 374 (1772). 174 SAD, 161-1700, f. 232-236. 128

81

175

Bijvoorbeeld: SAD, 161-2746, f. 131 (1730 06 17); 161-3330, f. 20 (1783 01 17); 161-3331, f. 252-254 (1784 09 07); 161-3361, f. 260 (1791 04 09); 161-3262, f. 287 (1791 07 14). 175 SAD, 161-3346, f. 34 (1801 03 23). 176 SAD, 161-3346, f. 34 (1801 03 23). 177 SAD, 161-2550, f. 177 (1707 11 22). 178 SAD, 161-2741, f. 183 (1730 03 13). 179 SAD, 161-3325, f. 152 (1774 09 12). 180 SAD, 161-2521, f. 298. 181 SAD, 161-3185, f. 321-322. 182 Van der Vlis, Weeshuys, 66-68. 183 SAD, 201-377 en 201-378, f. 52. 184 NA, 1.04.02-13957, f. 6. 185 NA, 1.04.02-6890, nummer 593. 186 Van der Vlis, Weeshuys, 193 en 201. 187 Van der Vlis, Weeshuys, 58 188 SAD, 201-1031; TASTD, voyage-ID 10229. 189 SAD, 1-4083 en 4084. 190 Ulbe Bosma, The world of sugar. How the sweet stuff transformed our politics, health and environment over 2,000 years (Cambrigde, Masssachusetts en Londen 2023) 48-51. 191 SAD, 1-733, f. 71 (1593 03 30); 1-2384, f. 18 (1594 03 22); 14-2, f. 75v (1598 08 23). 192 SAD, 161-1639, f. 19-26. 193 SAD, 447-370, f. 70 (1640); SAD, 161-1963, f. 15 (1653 11 16) en 161-1964 (1654 02 05); Zandvliet, 500 Rijksten, 17-42; Van Beresteyn, Grafmonumenten Oude Kerk, nr 297. 194 Van Stipriaan, Rotterdam in slavernij, 171. 195 Schatten in Delft, 156-160, nummer 3 en 33. 196 Schatten in Delft, 159; Delft en de Oostindische Compagnie, 196-198.

197 Prosper de Jong, ‘De schouw uit de Ambonkamer’, in: Delf 2011/4, 20-21. 198 Schatten in Delft, 66-68 en 157-158; zijn portret: Jan Verkolje (I) - Portrait of Johan de la Faille - WGA24594 Johan de la Faille - Wikipedia. 199 Zandvliet, 500 Rijksten, 18-34. 200 Jeroen Vervliet, ‘General introduction’, in: Hugo Grotius Mare Liberum 1609-2009 (Leiden 2010) IX-XXX. 201 SAD, 161-1850, f. 488; ‘Achter de gevels’, Oude Delft 69. 202 SAD, 161-1634a, nr 115. 203 SAD, 161-1828, f. 345 en 161-1829 f. 361. 204 SAD, 161-1936. 205 Wijnandts van Resandt, Gezaghebbers, 129-130. 206 SAD, 161-2178, nr 172. 207 SAD, 161-2159, f. 207-286. 208 Van Roon, Macht en gewoonte, 234-236; Zandvliet, 500 Rijksten, 17-31. 209 ‘Achter de gevels’, Oude Delft 134 en 137-139. 210 SAD, 161-2625, nr 396. 211 Wijnandts van Resandt, Gezaghebbers, 198-200. 212 Wijnandts van Resandt, Gezaghebbers, 36-37. 213 SAD, 161-2636, f. 129; transcriptie: Anna Catharina de Roo b. 1699 d. 28 Feb 1741: Geneagraphie - Families all over the world (geraadpleegd 21 mei 2023). 214 ‘Kwartierstaten’, nr 198. 215 Jacques Moerman, Sion, klooster, buitenplaats en tuinbouwgebied. De rijke historie van het Rijswijkse Sion (Rijswijk 2010) 44-71 216 NA, 2.21.008.69-1 (1774) en 64 (1798) 217 Bert Paasman, ‘De Indisch-Nederlandse literatuur uit de VOC-tijd’, in: Theo D’haen (red.), Europa buitengaats.

Koloniale en postkoloniale literaturen in Europese talen deel 1 (2002) 33-97, hier 90-94. 218 Rijswijk - Novo Sion (vanderkrogt.net) (geraadpleegd 7-6-2023). 219 Baay, Daar werd wat gruwelijks verricht, 35-48. 220 NA, 1.04.02-6883, nr 7989. 221 Jacobs, Koopman, 191. 222 ELO, 0506-2045, nr 109 en 110 en 2046, nr 11; NA, 1.04.02-5130 en 6849, nr 1028. 223 SAD, 72-161, nr 8.

82

224

SAD, 72-161 en 72-184. SAD, 72-177. 226 NA, 1.04.02-6856, nr 2896. 227 SAD, 72-161, nr 8. 228 CBG, Oost-Indische bronnen, inv.nr P 655 en B 1525 p. 9. 229 SAD, 72-161, nr 8. 230 CBG, Oost-Indische bronnen, inv.nr T 130. 231 CBG, Oost-Indische Bronnen, inv.nr M 549. 232 SAD, 72-161 en 72-184. 233 SAD, 847-425 en 432. 234 Reggie Baay, De Njai. Het concubinaat in Nederlands-Indië (Amsterdam 2008). 235 SAD, 14-13, f. 32v; Wijnandts van Resandt, Gezaghebbers, 165; NA, 1.04.02-6887, nr 8697. 236 SAD, 72-162. 237 NA, 1.04.02-6992, nr 7736. 238 SAD, 72-162. 239 SAD, 72-162. 240 SAD, 72-161 en 72-184; adoptie: CBG, Oost-Indische bronnen, inv.nr M 806. 241 SAD, 72-7576 en 72-470, f. 378v. 242 SAD, 72-152 en 72-165. 243 SAD, 72-152 en 72-165. 244 SAD, 14-59, f. 226v; NA, 1.04.02-13945, f. 24 en 6884-8112. 245 SAD, 72-152 en 164. 246 Van der Chijs, Nederlandsch-Indisch plakaatboek, 587-588, 273. 247 SAD, 72-161 en 72-184. 248 NA, 1.04.02-6890, nr 593. 249 NA, 1.04.02-6881, nr 7491. 250 NA, 1.04.02-6882, nr 7743. 251 SAD, 72-7576 (1692 01 26) en 72-470, f. 384v. 252 NA, 1.04.02-6882, nr 7735. 253 NA, 1.04.02-14020, f. 8 en 6882, nr 7788. 254 NA, 1.04.02-6882; SAD, 72-162 en 72-184. 255 NA, 1.04.02-6884, nr 8042. 256 Den Heijer, Nederlands slavernijverleden, 56; Van Stipriaan, Rotterdam in slavernij, 127. 257 Den Heijer, Nederlands slavernijverleden, 60-62 en 79.

258 Geciteerd bij Van Stipriaan, Rotterdam in slavernij, 146-150. 259 Den Heijer, Geschiedenis van de WIC, 123-124. 260 Den Heijer, Geschiedenis van de WIC, 125-128 [met schema organisatie]. 261 SAD, 161-2521, f. 109 (1709 06 04). 262 SAD, 14-59, f. 126v (1629 07 05); 14-45, f. 228 (1693 07 09). 263 SAD, 161-2524, f. 255 (1712 10 17); 14-49, f. 226v (1740 05 14). 264 SAD, 445-468, f. 649 (1710 november). 265 NA, 1.05.01.02-56 (1709 10 04); Den Heijer, Nederlands slavernijverleden, 85-86. 266 NA, 1.05.01.02-56 (1709 04 09, 1709 10 04 en z.d.). 267 SAD, 161-2404, f. 284 en 286 (1711 11 17). 268 SAD, 14-47, f. 21 (1711 05 16); SAD, 161-2581, f. 82 (1712 02 11). 269 Geciteerd bij Den Heijer, Nederlands slavernijverleden, 63-64. 270 NA, 1.05.01.01-56 (24); TASTD, voyage ID 11268. 271 NA, 1.05.01.01-56 (311); TASTD, voyage ID 11264. 272 SAD, 212-311, z.d. [ca. 1795]. 273 TASTD, voyage ID 11804. 274 NA, 1.05.01.02-226, f. 227 (met dank aan Tiemen Bosma). 275 Den Heijer, Nederlands slavernijverleden, 94-95. 276 Jeannette van Ditzhuijzen en Els Langenfeld, ‘Slavernij op Curaçao’ op www.historischnieuwsblad.nl (geraadpleegd 7-6-2023); Van Stipriaan, Rotterdam in slavernij, 190-192; www.canoncuracao.cw. 277 Algemeen Handelsblad, 28-6-1856. 278 NA 2.02.09.08-239, scans 141. 279 NA, 2.10.74-23, f. 3636; 2.10.74-31, f. 1278. 225

83

280

Gebaseerd op voornamelijk in notariële akten gevonden verwijzingen naar het bezit van (obligaties in) bij naam genoemde plantages. 281 SAD, 14-11, f. 87v (1673 07 29); 161-2657, f. 548 (1720 10 17); 161-2658, f. 311 (1721 11 29). 282 SAD, 161-2658, f. 311 (1721 11 29). 283 NA, 1.05.03-249 (1722 03 21). 284 Dikland, ‘Houtplantage Berg en Dal’, www.suriname-heritage-guide.com (geraadpleegd 4-3-2023); FatahBlack, Sociëteit van Suriname, 79. 285 NA, 1.05.10.01-1, f. 53 (1729 07 04). 286 Over het leven van deze invloedrijke Van der Lith: Els Kloek (red.), 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis (Nijmegen 2013) 641-643. 287 Van Es, Familie (Clifford) Kocq. 288 Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen TM-A-6195c; zie ook Susan Legêne, De bagage van Blomhoff en Van Breugel (Amsterdam 1998). 289 Carl Haarnack, ‘Van Breugel – Dagreis naar Paramaribo (1842)’, bukubooks.wordpress.com/2011/12/05/breugel (geraadpleegd 3-4-2023). 290 SAD, 212-300 (1771, 1778). 291 SAD, 212-300 (1806 09 16, 1809 07 10, 1817 06 27). 292 SAD, 212-300 (1827 09 20). 293 www.stadsarchiefdelft.nl/delft365/een-ashanti-prins-in-delft (geraadpleegd 5-6-2023); Over het leven van deze twee jongemannen schreef Arthur Japin de succesvolle roman De zwarte met het witte hart (1994).

294 Mark Ponte, ‘Tussen slavernij en vrijheid in Amsterdam’, in Slavernij in Oost en West, 248-256; Nancy Jouwe, ‘Eduard, Sitie, Pieter en Lizette. Vier eeuwen zwarte aanwezigheid in Utrecht’, in: Slavernij en de stad Utrecht, 215-234 hier m.n. 281-221; Carl Haarnack en Dienke Hondius, ‘”Swart” in Nederland. Afrikanen en Creolen in de Noordelijke Nederlanden vanaf de middeleeuwen tot de twintigste eeuw’, https://bukubooks.wordpress.com/swart/ (geraadpleegd 6-6-2023); Valika Smeulders, ‘Leven als koloniale bediende in Den Haag’, in: Het koloniale en slavernijverleden, 33-49 hier 33-34. 295 SAD, 201-978, f. 4v (1655 12 24); 201-1031, f. 23v (1665 12 19). 296 NA, 1.04.02-5386, f. 91; SAD 1-2269, f. 943v2. 297 SAD, 161-2581, f. 423-433. 298 SAD, 161-2588, f. 156. 299 SAD, 72-8742 en 72-8744. 300 SAD, 72-9907. 301 NA, 1.05.03, inv.nr 201, fol. 370, 9-1-1750; op het hier vermelde schip uit Amsterdam kwamen onder andere twee slaafgemaakten Jimmie en Benni mee, zonder verdere vermelding van hun eigenaar. 302 Mark Ponte, ‘Tussen slavernij en vrijheid in Amsterdam’, in Slavernij in Oost en West, 255. 303 SAD, 14-36 (1603 03 06). 304 SAD, 14-47, f. 62 (1714 01 11). 305 Delft en de Oostindische Compagnie, 196-198. 306 Van Stipriaan, Rotterdam in slavernij, 312-313; Janneke Stegeman, ‘”De kinderen der heydenen”.

Utrecht, de kerk en slavernij’, in: Slavernij en de stad Utrecht, 173-182 hier 176-179. 307 Stegeman, ‘”De kinderen der heydenen”’. 308 Delft en de Oostindische Compagnie, 189-190. 309 SAD, 445-6. 310 SAD, 14-108 f 3v. Getuige was Margaretha Brasser, weduwe van [Nicolaas] van den Heuvel; zie voor zijn naam SAD, 72-8106 (charter 5823). 311 SAD, 72-7593. 312 SAD, 445-468, f. 637. 313 Zuiderweg, Batavia berijmd, 345-353. 314 Claessens, ‘Sporen van slavernij’, 22-23. 315 SAD, 14-15, f. 33 (1761 01 03). 316 SAD, 14-15, f. 74 (1767 01 28); 445-469, f. 421 (1767 02 x). 317 SAD, 14-62, f. 53 (1772 01 29); SAD, 445-479, fol. 29. 318 ‘Achter de gevels’, Oude Delft 134; M. Doortmont, ‘An African baptism in Delft, 1794’, www.doortmontweb.blogspot.com; www.cultuursporen.nl/2014/01/maria-zara-johanna-uit-guinea/ (geraadpleegd 9-5-2023). 319 ‘Achter de gevels’, Oude Delft 134; SAD, 161-3380, f. 308 (1802 09 01). 320 SAD, 161-3347, f. 308 (1802 08 10); ELO 162.1.08- 9 en 11 (1808 02 29).

84

321

Onderzoeksresultaten van Jacques Moerman op Bukubooks.wordpress.com/2011/10/30/hendrickdekock/ (geraadpleegd 7-5-2023). 322 Siteur, ‘Wange van Bali’, 115-132. 323 Baay, Daar werd wat gruwelijks verricht, hoofdstuk 3; Den Heijer, Nederlands slavernijverleden, hoofdstuk 4. 324 SAD, 847-430. 325 Nagtegaal, ‘Om de eer van de Cnollen’, 27-40. 326 Van Stipriaan, Rotterdam in slavernij, 298 e.v. 327 Marjoleine Kars, ‘Opstand in Berbice’, in: Slavernij in Oost en West, 225-233 hier 227-228. 328 SAA, 922-292, ‘1789 Mislukte revolte in Demerary’. 329 ‘Achter de gevels’, Oude Delft 134. 330 SAD, 14-62, f. 210 en 211v (1793 02 03, 1793 03 07); SAD, 161-3380, f. 308 (1802 09 01); ‘Achter de gevels’, Oude Delft 134. 331 Den Heijer, Nederlands slavernijverleden, 32-38. 332 Suze Zijlstra, ‘Ook gewone Amsterdammers lazen over slavernij’, in: Slavernij in Oost en West, 264-270; Den Heijer, Nederlands slavernijverleden, 47-48. 333 Den Heijer, Nederlands slavernijverleden, 52-54 en 211-213. 334 SAD, 464-70 [1778]. 335 SAD, 169-1, f. 4v-5 (1778 02 12). Over deze bijeenkomst ook: Pieter Altena, Gerrit Paape (1752-1803). Levens en werken (Nijmegen 2012) 110-111. 336 SAD, 169-3, f. 7-9v. (1778 03 06); 169-18 (1778 03 06). 337 SAD, 169-1, f. 8 (1778 04 07). 338 Het revolutionaire bewind in Frankrijk schafte in 1794 slavernij af, waarna het in 1802 door Napoleon weer ingevoerd werd.

339 SAD, 212-311, z.d. [ca. 1795]. 340 Online: https://www.dbnl.org/tekst/hoge007kras01_01/index.php. 341 Gebundeld in: Bericht van den tegenwoordigen toestand der Bataafsche bezittingen in Oost-Indien en den handel op dezelve (1801). Over de geschriften van Dirk en Willem: Baay, Daar werd wat gruwelijks verricht, 1516 en 167-169. 342 E. du Perron, ‘Het leven van Dirk van Hogendorp’, in: Verzameld werk 7 (Amsterdam 1959) 226-234, hier 232233. 343 Bert Paasman, ‘De Indisch-Nederlandse literatuur uit de VOC-tijd’, in: Theo D’haen (red.), Europa buitengaats. Koloniale en postkoloniale literaturen in Europese talen deel 1 (2002) 33-97, hier 90-94; Dirk J. Tang, Met Hollandse bedaardheid. Hoe Nederland tussen 1800 en 1873 slavernij in de koloniën afschafte (Zutphen 2021) 45-49; Ronald Frisart, ‘Dirk van Hogendorp was zijn tijd ver vooruit’, www.historiek.net (geraadpleegd 2-6-2023). 344 Het navolgende is gebaseerd op: Lex Bosman, ‘De lotgevallen van Justus Gerardus Swaving (1784-1835)’, in: Literatuur jrg. 11 (1994) 329-337; Justus Swavings wondere bestaan. Wereldreiziger van 1784 tot 1835 verteld door Salvador Bloemgarten (Amsterdam 2015) 9-17; ‘Achter de gevels’, Oude Delft 189. 345 Den Heijer, Nederlands slavernijverleden, 224-226. 346 Delftsche Courant (1860 04 24, 1860 10 09, 1860 10 12). 347 Delftsche Courant (1861 04 02, 1862 10 07, 1862 11 28).

348 Delftsche Courant (1862 12 12). 349 Delftsche Courant (1864 07 08). 350 Zie NA, 2.10.02-1006 nr 27. 351 SAD, 14-95, f. 138 en 15-210, nr 127. 352 Baay, Daar werd wat gruwelijks verricht, 196-206. Baay noemt een aantal van 4739. 353 Mitchell Esajas, ‘Een Amsterdamse lobby voor ‘herstelbetalingen’ voor plantagehouders’, in Slavernij in Oost en West, 335-343 hier 341-342. 354 NA, Vrijverklaarde slaven (Emancipatie 1863), David en Eva Delft. 355 NA, index Suriname en Nederlandse Antillen: Vrijverklaarde slaven (Emancipatie 1863), Sophia Cornelia Delft. 356 NA, 2.02.09.08-238; SAD 924-170, 17-10-1863. 357 NA, 2.02.09.08-228, borderel van aangifte plantage ’t IJland; SAD, 16-55, f. 64, 1861-1874 (wijk 3 huisnummer 53). 358 NA, Nadere toegang ‘Curaçao: Slavenregister en emancipatieregisters’, NT00462.2 54, f. 263-265. 359 NA 2.02.09.08-239, scans 136-155. 360 NA 2.02.09.08-239, scans 136-155.

85

361

Van Leur, Indische Instelling, 23. Lezing historicus Bart Verheijen over burgerschap in negentiende-eeuws Nederlands-Indië, 8-6-2023, KNAW. 363 Ibidem. 364 Zie ook Van Beurden, Herplaatsing collectie. 365 Van Beurden, Herplaatsing collectie, 23. 366 Zie Raad voor Cultuur, Koloniale Collecties en Erkenning van Onrecht (2020) 46. 367 Streefland, The Shared History, 9. 368 Streefland, The Shared History, 9. 369 Poeze, In het land van de overheerser, 30. 370 Poeze, In het land van de overheerser, 75. 371 Chotkowski, 750 jaar migratie naar Delft, 80. 372 Chotkowski, 750 jaar migratie naar Delft, 59. 373 Oostindie en Maduro, In het land van de overheerser, 202. 374 Jouwe, ‘Een misdaad tegen de menselijkheid’, 32. 375 Jones, ‘De Slavernij is onze geschiedenis (niet)’, 63. 376 Jouwe, ‘Van wie is de slavernijgeschiedenis?’ 373-381. 377 https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/onderzoek-naar-de-betrokkenheid-van-protestantse-kerkenbij-slavernij-en-kolonialisme~becd8f04/ 378 Jouwe, ‘Van wie is de slavernijgeschiedenis?’, 376. 362

86