Rapport-Luchtverontreiniging regio-Haaglanden

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden Wat is de impact op gezondheid van inwoners?

2

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden Wat is de impact op gezondheid van inwoners?

Eline Kolb, Adviseur Milieu en Gezondheid Janneke Mikkers, Adviseur Milieu en Gezondheid Hans Jansen, Senior adviseur Milieu en Gezondheid Jessica Michgelsen, Beleidsadviseur Michiel van den Dries, Epidemioloog Met dank aan allen die dit onderzoek mede mogelijk hebben gemaakt: Francissen Communicatie, Haagsblauw en Lichtverkeer. September 2023 Afdeling Leefomgeving, GGD Haaglanden

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

3

4

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

Inhoudsopgave Conclusie: Gezondheidsschade door luchtverontreiniging in de regio Haaglanden is groter dan gemiddeld in Nederland������������������������������������������������������������������������������������������� 6 1.

De eerste oorzaak: hoge blootstelling van inwoners aan stikstofdioxide������������������� 8

2.

De tweede oorzaak: ook hoge blootstelling van inwoners aan fijnstof����������������������13

3.

Lokale bronnen dragen bij aan hoge blootstellingscijfers���������������������������������������������20

4.

Aanbeveling: maak verschil met een gezamenlijke, regionale aanpak����������������������26

5.

Achtergrond: luchtkwaliteit niet goed én strengere wetten op komst�����������������������31

Lijst van afkortingen���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������33 Literatuur����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������34 Bijlage 1: Onderzoeksdoel, onderzoeksvragen en opzet van het onderzoek����������������������36 Bijlage 2: Toelichting werkingsmechanismen van NO2 en fijnstof op gezondheid�������������44 Bijlage 3: Blootstellingsconcentraties van NO2, PM10 en PM2,5, per gemeente��������������47 Bijlage 4: Emissies van NO2, PM10 en PM2,5 per gemeente�������������������������������������������������49 Bijlage 5: gezondheidseffecten van NO2, PM10 en PM2,5 per gemeente����������������������������57

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

5

> Conclusie: Gezondheidsschade door luchtverontreiniging in de regio Haaglanden is groter dan gemiddeld in Nederland In 2022 gaf GGD Haaglanden aan gemeenten in de regio het signaal af dat de luchtvervuiling – net als in de rest van Nederland – hoog is en dat dit veel gezondheidsschade tot gevolg heeft. Het signaal was gebaseerd op landelijke informatie over de luchtkwaliteit en de gezondheidseffecten daarvan. In Nederland voldoen we aan de Europese eisen voor luchtkwaliteit. Toch is van alle milieufactoren luchtverontreiniging de grootste veroorzaker van ziektelast: het veroorzaakt 3,5 procent van de ziektelast in Nederland (Hilderink & Verschuuren, 2018). Dit is vergelijkbaar met de ziektelast veroorzaakt door overgewicht. Landelijk is er veel aandacht voor de verbetering van de luchtkwaliteit. Zo is in 2020 het Schone Lucht Akkoord in het leven geroepen met als doel te streven naar 50 procent gezondheidswinst in 2030. In de regio Haaglanden heeft nog niet elke gemeente het Schone Lucht Akkoord ondertekend. GGD Haaglanden deed nader onderzoek naar de situatie in de regio. Wat is het effect van luchtverontreiniging op de gezondheid van inwoners. En wat zijn de belangrijkste oorzaken van die vervuiling?

Conclusie: grotere gezondheidsschade dan gemiddeld in Nederland, minder kwaliteit van leven De gezondheidsschade van luchtvervuiling in de regio Haaglanden in het jaar 20191 is vergelijkbaar met de schade veroorzaakt door het meeroken van vijf sigaretten per dag. Het gemiddelde cijfer hiervoor in Nederland is lager, namelijk 4,6 sigaretten per dag. Dat leidt ertoe dat inwoners van deze regio vroegtijdig overlijden: gemiddeld 375 dagen eerder dan bij wanneer zij schone lucht inademen. Landelijk is dit cijfer 341 dagen. Met name de kwaliteit van leven gaat daarbij achteruit. Zo veroorzaakt en verergert luchtvervuiling hart- en vaatziekten en longziekten zoals longkanker, astma en COPD. Kinderen, ouderen, zwangere vrouwen en mensen met bestaande hart- en vaatziekten, longaandoeningen en diabetes zijn daarbij extra gevoelig. Eén op de vijf hartinfarcten in regio Haaglanden is aan luchtvervuiling toe te schrijven. Ook is luchtvervuiling in de regio de oorzaak van astma bij bijna één op de vier kinderen met deze ziekte; landelijk is dat iets minder dan één op de vijf.

Gezondheidsschade komt ook door lokale uitstoot De gezondheidsschade was in 2019 in Haaglanden gemiddeld hoger dan in de rest van Nederland doordat veel inwoners in de regio worden blootgesteld aan hogere concentraties van de meest schadelijke stoffen: stikstofdioxide en fijnstof (PM10). Voor een deel stoten lokale bronnen deze stoffen uit, waarvan de belangrijkste in regio Haaglanden zijn: 1) wegverkeer (veroorzaker van stikstofdioxide én fijnstof); 2) mobiele werktuigen die onder andere in de bouw worden gebruikt (stikstofdioxide); 3) houtkachels (stikstofdioxide en vooral fijnstof); en 4) de glastuinbouw (stikstofdioxide). De meest representatieve gegevens komen uit 2018 en 2019. Dit betekent dat er recente ontwikkelingen kunnen zijn of nieuwe maatregelen zijn genomen die geen deel van dit onderzoek uitmaken.

1 Er is gekozen voor het jaar 2019 vanwege de impact van de coronaperiode op de luchtkwaliteit in 2020 en 2021 (De Smet, et al., 2022). Van het jaar 2022 zijn de cijfers nog niet gepubliceerd.

6

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

Een gezamenlijke regionale aanpak van lokale bronnen maakt verschil

Aanbeveling

Oorzaak luchtvervuiling

Om de gezondheid van inwoners te beschermen, is schonere lucht in de regio noodzakelijk. Elke verbetering van de luchtkwaliteit, hoe klein ook, is gezondheidswinst. Daarom doet GGD Haaglanden de gemeenten vijf aanbevelingen: (1) creëer een gezamenlijk actieplan; (2) neem brongerichte maatregelen (zet in op gezonde en emissieloze mobiliteit, ga over op schoon en emissieloos bouwen, ontmoedig houtstook door bewoners, faciliteer de energietransitie in glastuinbouw); (3) maak beleid dat gevoelige groepen zoals kinderen en ouderen beschermt; (4) onderteken het Schone Lucht Akkoord; en (5) positioneer GGD Haaglanden als regionale kennispartner en verbinder op thema luchtkwaliteit.

Stikstofdioxide

Stikstofdioxide

Stikstofdioxide Fijnstof

Fijnstof

Zet in op gezonde, emissieloze mobiliteit

Stikstofdioxide

Ga over op schoon, emissieloos bouwen

Ontmoedig houtstook door bewoners

Faciliteer de energietransitie in glastuinbouw

Infographic 1. De belangrijkste luchtvervuilende bronnen in regio Haaglanden met bijbehorende aanbevelingen

leeswijzer De hoofdstukken 1 t/m 3 lichten de conclusie toe aan de hand van de bevindingen uit het onderzoek. Hoofdstuk 4 bevat de daaruit voortvloeiende aanbevelingen. Hoofdstuk 5 geeft meer informatie over de achtergrond van het onderwerp luchtkwaliteit. De bijlagen beschrijven (1) het onderzoeksdoel, de onderzoeksvragen en de opzet van het onderzoek, (2) een toelichting op de werkingsmechanismen van stikstofdioxide en fijnstof op gezondheid en (3) de gegevens per gemeente: aanvullende resultaten van blootstelling aan luchtvervuiling (stikstofdioxide en fijnstof), (4) de emissies (stikstofdioxide en fijnstof) en (5) gezondheidseffecten.

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

7

1  De eerste oorzaak: hoge blootstelling van inwoners aan stikstofdioxide Een van de grootste oorzaken van luchtvervuiling is de uitstoot van stikstof­ dioxide (NO2). In de regio Haaglanden is de blootstelling van inwoners aan deze stof hoger dan gemiddeld in Nederland. Ook in vergelijking met de rest van Europa zijn we een van de regio’s met een relatief hoge blootstelling aan NO2. Dit leidt in Haaglanden tot veel gezondheidsschade zoals vroegtijdige sterfte, vermindering van de longfunctie bij kinderen én meer astma bij kinderen. Paragraaf 1.1 licht de hoge blootstelling aan NO2 toe. Paragraaf 1.2 belicht de gezondheidsschade. Hoofdstuk 3 gaat nader in op de lokale bronnen die dit mede veroorzaken: wegverkeer, glastuinbouw en mobiele werktuigen.

Wat zijn stikstof(di)oxiden? Stikstof (N2) is een gas dat overal om ons heen is, maar dat je niet ziet of ruikt. De lucht die we inademen bestaat voor 78 procent uit N2. (RIVM, z.d.). Het gas is van zichzelf niet schadelijk voor mens en milieu, maar sommige chemische verbindingen van stikstof zijn dat wel, waaronder stikstofoxiden (NOx). NOx zijn de belangrijkste gassen die bijdragen aan luchtverontreiniging, en ontstaan bij verbrandingsprocessen. Een deel van de NOx komen in de vorm van stikstofmonoxide (NO) vrij, dat in de atmosfeer wordt omgezet in NO2. Een ander deel komt direct als NO2 vrij. Blootstelling aan NO2 brengt gezondheidseffecten met zich mee (RIVM, z.d.).

1.1 Hoge blootstelling in de hele regio, en vooral in buurten in het centrum van Den Haag en gemeente Rijswijk De blootstelling aan NO2 van inwoners in de regio Haaglanden is dus hoger dan gemiddeld in Nederland.2 Daarbij komt dat Nederland als land hoog scoort in Europese vergelijkingen van gemiddelde blootstellingen aan NO2. Haaglanden is dan ook binnen Europa één van de regio’s met de een relatief hoge blootstelling. Op buurtniveau zijn de cijfers het hoogste in en rondom het centrum van Den Haag. Op gemeentelijk niveau is de gemiddelde blootstelling het hoogste in de gemeente Rijswijk. Zelfs op plekken waar de blootstelling in de regio relatief laag is (zoals in Wassenaar) blijft het gemiddelde hoger dan in heel Nederland.

Eén van de hoogste gemiddelden in Nederland Kaart 1 uit de landelijke Monitoringsrapportage over luchtkwaliteit in 2019 (De Smet, et al., 2020) laat met de donkerblauwe kleur direct zien dat de blootstelling aan NO2 in de regio Haaglanden hoger is dan gemiddeld in Nederland.

2 De in dit hoofdstuk genoemde blootstellingsconcentraties per buurt en gemeente zijn berekend door GGD Haaglanden met aangeleverde data van het jaar 2019 door adviesbureau Lichtverkeer. Gedetailleerde uitleg over de blootstellingsberekeningen is te vinden in bijlage 1. Blootstellingsconcentraties per gemeente zijn in te vinden in tabel B3.1 in bijlage 3.

8

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

NO2, 2019 concentratie in μg/m3 < 15 15 - < 18 18 - < 20 20 -25 > 25

Kaart 1 Blootstelling aan NO2 in Nederland in 2019 (De Smet, et al., 2020).

Landelijk lag het gemiddelde van NO2 in 2019 op 17,5 µg/m3 (De Smet, et al., 2020). GGD Haaglanden heeft berekend dat de gemiddelde blootstelling in datzelfde jaar in de eigen regio veel hoger lag, namelijk op 21,7 µg/m3.3

Nederland heeft in vergelijking met Europese landen ook een hoog gemiddelde In vergelijking met Europa is de gemiddelde blootstelling aan NO2 in Nederland aan de hoge kant. Kaart 2 laat zien dat met name in de grootstedelijke gebieden de concentraties verhoogd zijn door verkeer (Atlas Leefomgeving, 2020). Een grootstedelijke regio zoals Haaglanden, die in Nederland ten aanzien van blootstelling aan NO2 al boven het gemiddelde zit, is dus binnen Europa een van de regio’s met de hoogste cijfers.

Blootstelling ver boven advieswaarden WHO; hoogste in centrum Den Haag en Rijswijk Ook bracht de GGD per buurt in kaart wat de blootstelling aan NO2 is.4 Kaart 3 toont de buurtgemiddelden. Ondanks dat er in elke gemeente aan de wettelijke grenswaarden voldaan wordt, ligt de blootstelling nog ver boven de gezondheidskundige advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (van 10 µg/m3, WHO, zie hoofdstuk 5.2 voor een toelichting op deze grens- en advieswaarden). De gemiddelde blootstelling van inwoners aan NO2 is het hoogste in en rondom het centrum van Den Haag. Kaart 3 laat zien dat de blootstellingsconcentraties in 2019 hier tussen de 25 en 30 µg/m3 liggen. 3 Dit cijfer is berekend door GGD Haaglanden met aangeleverde data van adviesbureau Lichtverkeer. In bijlage 1 is uitleg te vinden over de onderzoeksmethode. In de volgende alinea’s wordt dit cijfer, en de gemiddelden per gemeente, verder toegelicht. 4 De in dit hoofdstuk genoemde blootstellingsconcentraties per buurt zijn in kaart gebracht door GGD Haaglanden met aangeleverde data van adviesbureau Lichtverkeer. Gedetailleerde uitleg over de totstandkoming van de kaarten is te vinden in bijlage 1. Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

9

NO2 annual mean in 2018 µg/m3 ≤ 10 10-20 20-30 30-40 40-50 > 50 Countries/regions not included in the data exchange process

Kaart 2 Concentraties NO2 in Europa (EEA, 2019).

Blootstelling aan NO2 (µg/m3) per buurt < WHO 10 - 14 14-18 18 - 20 20 - 22 22 - 23,5 23,5 - 25 > 25

Kaart 3 Blootstellingsconcentraties (µg/m3) aan NO2 in de regio Haaglanden per buurt in 2019.

10

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

44 42 40 38 36 34 32 30 28 26

Referentielijnen Europese grenswaarde

22

Mediaan Haaglanden

20

WHO advieswaarde

18 16 14 12 10 8 6 4

Gem: 23.4

Gem: 22.3

Gem: 22.4

Gem: 21

Gem: 21.2

Gem: 23.5

Gem: 18.2

Gem: 20.5

Gem: 20.8

2

ee

r

nd Zo

et

er

m

tla W es

ar na se W as

ijk jsw Ri

he n Vo da or m− bu rg M id De den lfl − an d Pi jn No ack ot er− do rp

sc Le

id

De

n

Ha

ag

lft

0

De

NO 2

24

Figuur 1 Statistische gegevens van blootstelling aan NO2 per gemeente in 2019. In de boxplot wordt de mediaan, 25% en 75% interval (box) en de spreiding getoond van blootstelling per adres in de gemeente. De gemiddelde blootstelling per gemeente wordt onder de boxplot getoond. Bijbehorende gegevens zijn ook in tabel B3.1 te vinden in bijlage 3.

In Figuur 1 zijn de gemiddelde blootstellingsconcentraties per gemeente weergegeven. Hier is te zien dat de gemeente Rijswijk de hoogste blootstelling van inwoners aan NO2 heeft (in 2019 was dit 23,5 µg/m3). In de gemeente Delft was de blootstelling bijna net zo hoog (23,4 µg/m3). Ook in Leidschendam-Voorburg (22,4 µg/m3) is de concentratie hoger dan het gemiddelde in de regio. Ondanks de hoge gemiddelde blootstelling aan NO2 in een aantal buurten in Den Haag, zijn er in deze stad ook buurten waar dit gemiddelde veel lager is. Den Haag heeft daarmee wel een hogere concentratie (22,3 µg/m3) dan gemiddeld in de regio, maar eindigt als gemeente op de vierde plek doordat dit een gemiddelde van de hele gemeente is. Een aantal buurten in Den Haag heeft een lagere blootstelling.

Zelfs op plekken met lage blootstelling (Wassenaar) is het gemiddelde hoger dan landelijk De blootstellingsconcentraties in de regio verschillen op buurtniveau aanzienlijk van elkaar. Dit komt door verschillen in lokale bronnen en in afstanden van woningen tot een bron. De laagste concentraties op buurtniveau zijn vastgesteld in Wassenaar. Ze liggen rond de 15 µg/m3. Geen enkel adres in de regio voldoet echter aan de gezondheidskundige advieswaarden van de WHO.

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

11

1.2

De gezondheidseffecten zijn dus ook groter dan gemiddeld

In de regio Haaglanden leidt de hoge blootstelling van inwoners aan NO2 tot relatief veel gezondheidsschade.5 NO2 veroorzaakt meer vroegtijdige sterfte, grotere afname van de longfunctie én meer astma dan gemiddeld bij kinderen in Nederland.6

De vroegtijdige sterfte ligt in Haaglanden gemiddeld één maand hoger Mensen sterven in de regio Haaglanden door luchtvervuiling gemiddeld zo’n 12,4 maanden eerder dan wanneer ze in schone lucht zouden leven. Landelijk is dit cijfer gemiddeld 11,2 maanden. Van de 375 dagen die inwoners van de regio Haaglanden gemiddeld minder leven, kunnen 137 dagen worden toegeschreven aan de langdurige blootstelling aan NO2. Gemiddeld voor Nederland is ditzelfde getal 110 dagen.

Blootstelling aan NO2 leidt tot vermindering van de longfunctie bij kinderen

Met name voor kinderen heeft de luchtverontreiniging gevolgen, omdat zij extra kwetsbaar zijn (RIVM, 2023). Blootstelling aan NO2 heeft een negatief effect op hun longcapaciteit. In de regio Haaglanden is dit effect groter dan landelijk: de gemiddelde afname voor kinderen tussen de 0 en 18 jaar is hier door hoge blootstelling aan NO2 1,5 procent. Landelijk is dat 1,2 procent. Dit lijkt een klein getal, maar het gaat hierbij om een gemiddelde van alle kinderen tussen de 0 en 18 jaar. Dit betekent dat deze afname bij sommige kinderen veel groter is en zij hier merkbaar last van zullen hebben.

Hoger aantal kinderen met astma door hoge blootstelling aan NO2

Bij bijna één op de vier kinderen met astma is luchtvervuiling hiervan de oorzaak. Landelijk ligt dit gemiddeld lager: in heel Nederland is bij iets minder dan één op de vijf kinderen met astma luchtvervuiling de oorzaak. In totaal gaat het in de regio Haaglanden jaarlijks om bijna 450 kinderen die astma krijgen als gevolg van hoge blootstelling aan NO2.

Sommige groepen zijn extra gevoelig voor luchtvervuiling Kinderen, ouderen, zwangere vrouwen en mensen met bestaande gezondheidsproblemen (zoals astma of hart- en vaatziekten) zijn extra gevoelig (Van der Zee et al., 2022). Deze groepen kunnen eerder dan gemiddeld last krijgen van hun gezondheid door luchtvervuiling. Daarnaast is op sommige plekken de blootstelling aan luchtvervuiling hoger dan op andere plekken, waardoor mensen aan hogere concentraties vervuilende stoffen worden blootgesteld. Het RIVM spreekt van ‘hoogblootgestelde’ groepen (Gezondheidsraad, 2018).

5 In tabel B5.1 en B5.2 in bijlage 5 zijn de cijfers van vroegtijdige sterfte en gezondheidscijfers per gemeente en voor de hele regio Haaglanden te vinden. 6 Deze paragraaf bevat de belangrijkste cijfers van de regio Haaglanden gepresenteerd vanuit het GGD-onderzoek naar de gezondheidsimpact voor het jaar 2019. Bijlage 1 geeft meer informatie over hoe de blootstellingsconcentraties en gezondheidseffecten van blootstelling aan NO2 zijn berekend. Gedetailleerdere informatie over de gezondheidseffecten van NO2 op het lichaam is te vinden in bijlage 2. Een compleet overzicht van de blootstelling en gezondheidsimpact van luchtvervuiling in de regio en alle gemeenten is te vinden in respectievelijk bijlage 3 en 5.

12

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

2

 e tweede oorzaak: ook hoge D blootstelling van inwoners aan fijnstof Een andere component in luchtverontreiniging die veel gezondheidseffecten veroorzaakt is fijnstof. Dit zijn alle deeltjes in de lucht kleiner dan 10 micrometer. In de regio Haaglanden is de blootstelling van inwoners aan fijnstof iets hoger dan gemiddeld in Nederland. De centra van Den Haag en Delft hebben de hoogste cijfers. Ook de blootstelling aan fijnstof leidt tot gezondheidsschade, zoals vroegtijdige sterfte, hart- en vaatziekten, longkanker, COPD, vermindering van de longfunctie, astma en een lager geboortegewicht van baby’s. Paragraaf 2.1 licht de hoge blootstelling aan fijnstof toe. Paragraaf 2.2 belicht de gezondheidsschade. Hoofdstuk 3 gaat nader in op de lokale bronnen die dit mede veroorzaken: houtstook en wegverkeer.

Wat is fijnstof (PM10 en PM2,5) en waar komt het vandaan? Met fijnstof worden alle vaste en vloeibare deeltjes in de lucht bedoeld die klein genoeg zijn om in te ademen (Gezondheidsraad, 2018). Het is een verzamelnaam van deeltjes van verschillende grootte, tot maximaal 10 micrometer (µm) doorsnede. Fijnstof wordt aangeduid als Particulate Matter (PM) met een getal erachter. Dit getal geeft de grootte van het deeltje aan. De twee belangrijkste ‘maten’ voor fijnstof zijn PM10 (Particulate Matter, fijnstof dus, met een grootte tot 10 micrometer) en PM2,5 (fijnstof met een grootte tot maximaal 2,5 micrometer). De herkomst van fijnstof varieert sterk en kan een natuurlijke oorsprong hebben, of ontstaan zijn door menselijk handelen. Daarbij kan fijnstof primair zijn gevormd (directe uitstoot naar de lucht) of secundair ontstaan (na een reactie in de lucht).

2.1 Hoge blootstelling in hele regio; hoogste in en rondom centrum van Den Haag en Delft In vergelijking met de rest van Nederland is de blootstelling van inwoners in de regio Haaglanden aan fijnstof (PM10) iets hoger dan gemiddeld. In vergelijking met andere Europese landen is Nederland een middenmoter. Vooral in de dichtbevolkte buurten van de regio Haaglanden zijn de cijfers hoger ten opzichte van het Nederlands gemiddelde en ook ten opzichte van het gemiddelde in de regio.

Net iets boven het Nederlandse gemiddelde Op kaart 4 is te zien dat gemiddeld de blootstelling aan PM10 in de regio Haaglanden met 18,3 μg/m3 net iets hoger ligt dan het landelijk gemiddelde 17,6 μg/m3 (De Smet, et al., 2020).7 Figuur 3 toont de gemiddelde blootstelling aan PM2,5 in de regio en de gemeenten. Gemiddeld ligt de PM2,5 blootstelling op 10,2 µg/m3.

7 De in dit hoofdstuk genoemde blootstellingsconcentraties per buurt en gemeente zijn berekend door GGD Haaglanden met aangeleverde gegevens van adviesbureau Lichtverkeer. Gedetailleerde uitleg over de blootstellingsberekeningen is te vinden in bijlage 1. Blootstellingsconcentraties per gemeente zijn beschreven in tabellen B3.2 (PM10) en B3.3 (PM2,5) in bijlage 3.

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

13

De blootstelling aan PM2,5 wordt niet meegenomen in de jaarlijkse landelijke monitoringsrapportage over luchtkwaliteit van het NSL. Een vergelijking van regio Haaglanden met Nederland voor PM2,5 is daarom niet mogelijk. Er zijn te veel onzekerheden waar rekening mee gehouden dient te worden om hier een uitspraak over te kunnen doen.

PM10 2019 concentratie in μg/m3 < 15 15 - < 18 18 - < 20 20 -25 > 25

Kaart 4 Blootstelling PM10 in Nederland in 2019 (De Smet, et al., 2020).

In Europa is Nederland een middenmoter als het gaat om fijnstofconcentraties (PM2,5) De verschillen tussen de Europese landen zijn niet beschikbaar voor PM10, maar wel voor PM2,5. De PM2,5 concentraties in Europa zijn te zien in Kaart 5. De verschillen tussen de landen komen voor een deel door verschillen in energieopwekking. Hout en kolen zorgen -met name in Oost- en Zuidoost-Europa- voor meer fijnstof in vergelijking met energieopwekking door gas, zon- en windenergie in andere delen van Europa (Atlas Leefomgeving, 2020).

Blootstelling op buurtniveau is het hoogst in en rondom het centrum van Den Haag en Delft Ook per buurt is door GGD Haaglanden in kaart gebracht wat de blootstelling aan fijnstof is. Vooral in de dichtbevolkte buurten zijn de cijfers hoger ten opzichte van het Nederlands gemiddelde van PM10, en ook ten opzichte van het gemiddelde in de regio (van zowel PM10 als PM2,5). Kaart 6 en Kaart 7 tonen de gemiddelden van fijnstof (PM10 en PM2,5) in de buurten in Haaglanden. Ondanks dat er in elke gemeente aan de wettelijke grenswaarden voldaan wordt, ligt de blootstelling nog ver boven de gezondheidskundige advieswaarden van de WHO voor PM10 (15 µg/m3 ) en voor PM2,5 (5 µg/m3). In hoofdstuk 5.2 worden de verschillende grens- en advieswaarden voor luchtkwaliteit verder toegelicht.

14

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

PM2.5 annual mean in 2018 µg/m3 ≤5 5-10 10-15 15-20 20-25 > 25 Insufficient data Countries/regions not included in the data exchange process

Kaart 5 Concentraties PM2,5 in Europa (EEA, 2019).

Blootstelling aan PM10 (µg/m3) per buurt < WHO 15 - 16 16 - 17 17 - 18 18 - 19 19 - 20 > 25

Kaart 6 Blootstellingsconcentraties (µg/m3) aan PM10 in de regio Haaglanden per buurt in 2019.

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

15

Blootstelling aan PM2,5 (µg/m3) per buurt <5 (WHO advieswaarde) 5-9 9 - 9,5 9,5 - 10 10 - 10,5 10,5 - 11 > 11

Kaart 7 Blootstellingsconcentraties (µg/m3) aan PM2,5 in de regio Haaglanden per buurt in 2019.

In de centrumdelen van Den Haag is de blootstelling aan fijnstof het hoogst van alle buurten in Haaglanden. Dit geldt zowel voor PM10 als PM2,5. Voor PM10 lagen deze waarden tussen de 19,5 en 20,0 µg/m3 en voor PM2,5 tussen de 11,2 en 11,4 µg/m3. Ook in het centrum van Delft is te zien dat de blootstelling aan PM10 en PM2,5 hoger is dan de gemiddelde blootstelling in de regio. Voor PM10 gaat het dan om 19,8 µg/m3 en voor PM2,5 om 11,1 µg/m3.

Als gemeente heeft Den Haag de hoogste gemiddelde blootstelling aan PM10, Delft aan PM2,5 De blootstelling aan PM10 is gemiddeld het hoogste in de gemeente Den Haag (18,8 µg/m3), gevolgd door Delft (18,7 µg/m3). Dit is te zien in Figuur 2. In het Westland ligt de gemiddelde waarde net zo hoog als het landelijk gemiddelde (17,6 µg/m3), de overige gemeenten zitten allemaal boven dit landelijk gemiddelde. In Delft is de blootstelling aan PM2,5 gemiddeld het hoogste: 10,5 µg/m3. Erna volgt Den Haag met 10,4 µg/m3. Dit is te zien in Figuur 3. De gemiddelde blootstelling aan PM2,5 is het laagste in de gemeente Westland. Hier ligt het gemiddelde voor PM2,5 op 9,5 µg/m3.

Geen enkel adres in de regio haalt de WHO-advieswaarden voor fijnstof De hierboven genoemde blootstellingsconcentraties voor PM10 en PM2,5 liggen fors hoger dan de gezond­ heidskundige advieswaarden die de WHO bepaalde in 2021, namelijk respectievelijk 15 µg/m3 en 5 µg/m3.

16

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

44 42 40 38 36 34 32

PM10

30

Referentielijnen

28

Europese grenswaarde

26

Mediaan Haaglanden WHO advieswaarde

24 22 20 18 16 14

Gem: 18.7

Gem: 18.8

Gem: 18.3

Gem: 17.9

Gem: 17.9

Gem: 18.3

Gem: 17.7

Gem: 17.6

Gem: 18.1

12

ee Zo

et er

m

tla W es

W as

r

nd

ar se

na

jsw ijk Ri

he n Vo da or m− bu rg M id De den lfl − an d Pi jn No ack ot er− do rp

Le id

sc

De n

Ha

De l

ag

ft

10

Figuur 2 Statistische gegevens van blootstelling aan PM10 per gemeente in 2019. In de boxplot wordt de mediaan, 25% en 75% interval (box) en de spreiding getoond van blootstelling per adres in de gemeente. De gemiddelde blootstelling per gemeente wordt onder de boxplot getoond. Bijbehorende gegevens zijn ook in tabel B3.1 te vinden in bijlage 3.

26 24 22 20 18 16

PM2,5

Referentielijnen 14

Europese grenswaarde Mediaan Haaglanden

12

WHO advieswaarde 10 8 6 4

Gem: 10.5

Gem: 10.4

Gem: 10.2

Gem: 10

Gem: 10.1

Gem: 10.2

Gem: 9.6

Gem: 9.5

Gem: 10.3

2

r ee er m et Zo

tla nd W es

r aa en

ijk jsw

W as s

sc id Le

Ri

he n Vo da or m− bu rg M id De den lfl − an d Pi jn No ack ot er− do rp

ag Ha De

n

De lft

0

Figuur 3 Statistische gegevens van blootstelling aan PM2,5 per gemeente in 2019. In de boxplot wordt de mediaan, 25% en 75% interval (box) en de spreiding getoond van blootstelling per adres in de gemeente. De gemiddelde blootstelling per gemeente wordt onder de boxplot getoond. Bijbehorende gegevens zijn ook in tabel B3.1 te vinden in bijlage 3.

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

17

2.2 Gezondheidseffecten van fijnstof zijn in de regio dus ook hoger dan gemiddeld In de regio Haaglanden leidt de blootstelling van inwoners aan fijnstof nog tot veel gezondheidsschade. Langdurige blootstelling aan fijnstof veroorzaakt vroegtijdig overlijden, hart- en vaatziekten, longkanker en een lager geboortegewicht van baby’s (RIVM, 2023). De grootte van de (fijnstof)deeltjes is bepalend voor de gezondheidseffecten: hoe fijner het deeltje, hoe verder het in het lichaam doordringt. Met name PM2,5 heeft een negatieve invloed op de gezondheid, omdat deze deeltjes tot in de bloedbaan kunnen doordringen. Dit is de reden dat deze paragraaf met name inzoomt op de gezondheidseffecten van PM2,5. Het is niet mogelijk hier een vergelijking te maken met het Nederlands gemiddelde, zoals dit gedaan is bij NO2. Dit komt omdat er geen blootstellingscijfers van PM2,5 zijn voor Nederland zijn meegenomen in de NSL Monitoringsrapportage.8 In Figuur 4 is de vroegtijdige sterfte van fijnstof (en gecombineerd met NO2) weergegeven. In de regio Haaglanden leidt de blootstelling aan PM10 tot 231 verloren levensdagen, waar dit in Nederland gemiddeld 222 dagen is.9 Gecombineerd met NO2 is dit gemiddeld in de regio 375 dagen. In Delft ligt de vroegtijdige sterfte veroorzaakt door PM10 gecombineerd met NO2 het hoogste, namelijk op 391 dagen. In Wassenaar is dit het laagste, namelijk 346 dagen.

Vroegtijdige sterfte in dagen door luchtvervuiling 400 350 300 250 200 150 100 50 0 NO2

PM10 Nederland

PM10 en NO2

Haaglanden

Figuur 4 Vroegtijdige sterfte door luchtvervuiling (NO2 en PM10) in Nederland en in Haaglanden. Zie tabel B5.1 in bijlage 5 voor de cijfers per gemeente.

Langdurige blootstelling aan fijnstof veroorzaakt hartinfarcten en beroertes In Figuur 5 is het aandeel PM2,5 dat bijdraagt aan de ziektelast in de regio Haaglanden weergegeven. Dit is berekend door GGD Haaglanden. Bijna één op de vijf van het totaal aantal jaarlijkse hartinfarcten in deze regio is te relateren aan de langdurige blootstelling aan PM2,5. Dit komt overeen met meer dan 800 inwoners per jaar. Ook krijgen iets meer dan 200 mensen jaarlijks een beroerte door blootstelling aan PM2,5 (9,3 procent van het totaal aantal beroertes).

8 Deze paragraaf bevat de belangrijkste cijfers van de regio Haaglanden gepresenteerd vanuit het GGD-onderzoek naar de gezondheidsimpact voor het jaar 2019. Bijlage 1 geeft meer informatie over hoe de blootstellingsconcentraties en gezondheidseffecten van blootstelling aan fijnstof zijn berekend. Gedetailleerdere informatie over de gezondheids­ effecten van fijnstof op het lichaam is te vinden in bijlage 2. Een compleet overzicht van de blootstelling en gezondheidsimpact van luchtvervuiling in de regio en alle gemeenten is te vinden in respectievelijk bijlage 3 en 5. 9 In tabel B5.1 en B5.2 in bijlage 5 zijn de cijfers van vroegtijdige sterfte en gezondheidscijfers per gemeente en voor de hele regio Haaglanden te vinden.

18

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

Langdurige blootstelling aan fijnstof is een belangrijke oorzaak van longkanker Blootstelling aan PM2,5 kan een oorzaak zijn van het ontstaan van longkanker. Bij zo’n 14 procent van alle mensen die jaarlijks longkanker krijgen in deze regio, is de ziekte te relateren aan langdurige blootstelling aan PM2,5.

Fijnstof heeft ook een negatief effect op het geboortegewicht Bij ongeveer 7,6 procent van alle kinderen die in deze regio geboren worden met een te laag geboortegewicht, is de blootstelling van de moeder aan PM2,5 hiervan de oorzaak. Dit komt overeen met 48 kinderen per jaar in de regio Haaglanden. Deze kinderen hebben een verhoogd risico op ziekten, bijvoorbeeld diabetes op latere leeftijd. Bij het inademen van schone lucht hadden zij dit hogere risico niet gehad.

Gezondheidseffecten van fijnstof (PM2,5) in Haaglanden

Aandeel van het totaal %

30% 25% 19,0%

20%

14,0%

15% 10%

9,3%

7,6%

5% 0% PM2,5

PM2,5

PM2,5

PM2,5

Laag geboortegewicht

Incidentie hartinfarct

Incidentie beroerte

Longkanker (50+) %

(%)

(45+) %

(45+) (%) Aandoening

Figuur 5 Gezondheidseffecten (aandeel van het totale percentage) van luchtvervuiling in de regio Haaglanden in 2019. Zie tabel B5.2 in bijlage 5 voor het complete overzicht van de cijfers per gemeente.

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

19

3

L okale bronnen dragen bij aan hoge blootstellingscijfers Van de totale luchtverontreiniging in Nederland is zo’n 40 procent te verklaren door uitstoot van binnenlandse bronnen (RIVM, 2021). In de regio Haaglanden dragen ook lokale bronnen substantieel bij aan de verhoogde uitstoot van zowel stikstofdioxide als fijnstof. Voor NO2 gaat het vooral om wegverkeer, de glastuin­ bouw en mobiele werktuigen. Voor fijnstof zijn houtstook en het wegverkeer de grootste veroorzakers. Dit hoofdstuk beschrijft eerst de lokale bronnen voor NOx (3.1) en vervolgens die voor fijnstof (3.2) in de regio Haaglanden voor het jaar 2018.10

3.1 Drie grote lokale bronnen voor stikstofdioxide: wegverkeer, landbouw, mobiele werktuigen De belangrijkste lokale bronnen voor NOx-uitstoot11 zijn het wegverkeer, de land- en glastuinbouw en mobiele werktuigen (bouwmachines, aggregaten of landbouwvoertuigen). Andere bronnen met een (kleinere) bijdrage zijn de diensten- en overheidssector (bijvoorbeeld de uitstoot van een rioolwaterzuiveringsinstallatie) en consumenten (o.a. in de vorm van houtstook).12

Wegverkeer is de belangrijkste bron Het wegverkeer is verantwoordelijk voor zo’n 44 procent van de totale emissie van NOx in Haaglanden. Er is een aantal verklaringen voor deze grote bijdrage aan de uitstoot in de regio: de aanwezigheid van een aantal (snel)wegen met veel verkeer, de bevolkingsdichtheid en (bijkomend) veel werkgelegenheid voor mensen van buiten de regio. Het verschilt per gemeente aanzienlijk hoe groot de uitstoot van het wegverkeer is. Kaart 8 laat dit zien. De totale emissie NOx - absoluut - is het hoogst in Den Haag en het laagst in Wassenaar. In verhouding tot andere bronnen - relatief - is het aandeel van het wegverkeer in de uitstoot het grootste in Wassenaar en Leidschendam-Voorburg. Ook in Delft, Rijswijk en Zoetermeer is de sector ‘verkeer’ verantwoordelijk voor meer dan de helft van deze totale emissie. In tabellen B4.2 tot en met B4.10 in bijlage 4 is per gemeente te vinden wat de emissies en bijdragen in percentages in 2018 waren. Dit zijn op dit moment de meest recente gegevens per gemeente beschikbaar via de GCN-app van het RIVM. In het vorige hoofdstuk werd duidelijk dat de concentraties stikstofdioxide waaraan inwoners worden blootgesteld, in de centrumdelen van Den Haag het hoogst zijn. Een verklaring hiervoor is dat wegverkeer in Den Haag de belangrijkste bron is én dat veel woningen in deze buurten relatief dicht bij drukke wegen staan.

Ook de hoogste gemiddelde blootstelling in Rijswijk is te verklaren door het wegverkeer: belangrijke verkeersaders zoals de A4 en de A12 omsluiten deze gemeente.

10 Dit zijn op dit moment de meest recente gegevens per gemeente beschikbaar via de GCN-app van het RIVM. 11 Landelijk wordt uitstoot in NOx (ton/jaar) berekend. Om die reden wordt bij de emissie van bronnen over NOx gesproken, waar het in de paragrafen over de blootstelling en gezondheidseffecten over de concentratie NO2 gaat. NOx komen vrij bij verbrandingsreacties, en bestaat uit NO en NO2. In de lucht wordt NO ook omgezet tot NO2. 12 De data in deze paragraaf zijn afkomstig van emissieregistratie en het RIVM. Deze bronnen zijn openbaar, en via de GCNapp is voor elke gemeente op te halen hoe het ervoor staat. In bijlage 1 is informatie te vinden over de methodiek van het onderzoek van GGD Haaglanden. Bijlage 4 bevat gedetailleerde informatie over de totale emissie en bronnen in de regio en per gemeente.

20

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

Ondanks de grote relatieve bijdrage van verkeer aan de totale NOx-emissie is in Wassenaar de blootstelling­ concentratie het laagste in de regio. De lagere concentratie komt door de afwezigheid van grote snelwegen en de aanwezigheid van duin- en natuurgebied.

Gemeentegrens Bouw Landbouw Industrie Energie Afval Consumenten (o.a. houtstook) Wegverkeer Mobiele werktuigen Luchtvaart Rail Zeescheepvaart Visserij Binnenvaart Recreatievaart Handel, diensten en onderwijs 1500 ton/jaar 1000 500

Kaart 8 Emissie NOx per gemeente in ton over het jaar 2018. Zie tabellen B4.2 tot en met B4.10 in bijlage 4 voor de emissies per gemeente. In tabel B1.4 staan de sectoren uit de legenda toegelicht.

Ook landelijk blijft wegverkeer de grootste bron De uitstoot van wegverkeer in Nederland is in de afgelopen dertig jaar gedaald, zoals Figuur 6 laat zien. Desondanks heeft het verkeer nog steeds de grootste bijdrage in de totale emissie NOx. Volgens het Compendium voor de Leefomgeving is de uitstoot van NOx met 72 procent afgenomen sinds 1990. De daling komt met name door emissie-eisen aan auto’s en vrachtverkeer, en door maatregelen in de industrie en de energiesector (CLO, 2019). Het Schone Lucht Akkoord (SLA) heeft per sector berekend wat luchtvervuiling doet voor de gezondheid (SLA, 2023).

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

21

800

Nationale NOx uitstoot

kton

700 600

Industrie, Energie en Raffinaderijen Verkeer

500

Mobiele werktuigen

400

Houtstook

300

Consumenten

200

Landbouw

HDO en Bouw

100 0

1990

1995

2000

2005

2010

2015

2019

Figuur 6 Emissie NOx in Nederland in de periode 1990 t/m 2019. Gemaakt door de GGDen in Gelderland (Van de Weerdt, Zuurbier, Willems, & Dijkema, 2022).

Landbouwsector geeft hoge emissies in Westland, Midden-Delfland en Pijnacker-Nootdorp De sector landbouw (waaronder de glastuinbouw) zorgt voor hoge NOx emissies in het Westland, en levert ook in Midden-Delfland en Pijnacker-Nootdorp een belangrijke bijdrage. In het Westland is de NOx-uitstoot voor bijna driekwart afkomstig uit de landbouw. Daarbij is het Westland een van de grootste uitstoters van NOx (in ton/jaar) van de regiogemeenten. De verklaring is dat het Westland een groot kassengebied is met warmtekrachtinstallaties (WK) die zorgen voor een forste uitstoot van NOx. Ook in Midden-Delfland en Pijnacker-Nootdorp was de landbouw in 2018 de belangrijkste bron van NOx-emissie. De landbouwsector (glastuinbouw) neemt meer dan 25 procent van de totale uitstoot van NOx in de regio voor zijn rekening.13

Andere bronnen: mobiele werktuigen en (in mindere mate) dienstensector en consumenten Kaart 8 laat zien dat in de meeste gemeenten ook mobiele werktuigen een aanzienlijk aandeel hebben in de uitstoot van NOx. Het gaat om werktuigen zoals bouwmachines, aggregaten of landbouwvoertuigen. De regio heeft momenteel te maken met een grote bouwopgave, wat een mogelijke verklaring kan zijn voor dit grote aandeel. In Den Haag, Zoetermeer, Rijswijk en Delft is de bijdrage van mobiele werktuigen aan de emissie het grootst. Ook de diensten- en overheidssector – onder andere rioolwaterzuiveringsinstallaties en de winning en distributie van drinkwater – beslaat een aanzienlijk deel van de NOx-uitstoot. Ook de inwoners zelf (sector consumenten) leveren een bijdrage aan de NOx-emissie. Dit komt o.a. door het stoken van hout of het roken van sigaretten.

3.2

Twee lokale bronnen voor fijnstof: houtstook en wegverkeer

In de regio Haaglanden is de sector ‘consumenten’ (zoals de rook van houtkachels, vreugdevuren, kampvuurtjes, barbecues en sigaretten) de belangrijkste bron van fijnstof (voor PM10, en nog sterker voor PM2,5). Daarna komt het wegverkeer als grootste veroorzaker van fijnstof.

13 In bijlage 4 zijn de emissiegegevens per gemeente en het totaal van de regio Haaglanden gepresenteerd.

22

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

Houtstook: flink aandeel in de uitstoot, in Den Haag zelfs het grootste aandeel Kaart 9 en Kaart 10 laten zien dat ‘consumenten’ de grootste bron van fijnstofuitstoot zijn.14 Dat komt doordat fijnstof vooral wordt veroorzaakt door houtstook. Deze bron is verantwoordelijk voor zo’n 45 procent van de totale emissie van PM10, en voor zo’n 64 procent van PM2,5. In de dichtbevolkte regio die Haaglanden is, zorgt houtstook dus voor een flink aandeel in het totaal van de uitstoot. Kaart 9 toont de emissiebijdragen van PM10 van de verschillende sectoren in 2018. In de gemeente Den Haag is de totale emissiebijdrage (in ton/jaar) het grootste. Hier beslaat de sector consumenten voor PM10 meer dan de helft van de totale emissie (54 procent), en meer dan twee derde van de emissie van PM2,5. In Wassenaar en Pijnacker-Nootdorp is het aandeel consumenten absoluut kleiner, maar relatief bijna even groot. De sector consumenten zorgt ook in de overige regiogemeenten voor een groot aandeel in de totale PM10-emissie en voor een nog groter aandeel in de PM2,5-emissie. In alle gemeenten in de regio had de sector consumenten voor PM2,5 het grootste aandeel in de fijnstofuitstoot in 2018.

Gemeentegrens Bouw Landbouw Industrie Energie Afval Consumenten (o.a. houtstook) Wegverkeer Mobiele werktuigen Luchtvaart Rail Zeescheepvaart Visserij Binnenvaart Recreatievaart Handel, diensten en onderwijs 300 ton/jaar 200 100

Kaart 9 Emissie PM10 per gemeente in ton over het jaar 2018 (RIVM). Zie tabel B4.2 tot en met B4.10 in bijlage 4 voor de emissies per gemeente. In Tabel B1.4 staan de sectoren uit de legenda toegelicht.

Wegverkeer: relatief het grootste aandeel in Wassenaar, Rijswijk en LeidschendamVoorburg Wegverkeer is na houtstook de grootste bron van fijnstof in de regio met een aandeel van 23 procent in de totale emissie PM10 en 14 procent in PM2,5. Voor deze grote bijdrage is (zoals eerder genoemd bij NO2) een aantal verklaringen: de aanwezigheid van een aantal (snel)wegen met veel verkeer, de dichtbevolkte buurten en gemeenten en (bijkomend) veel werkgelegenheid voor mensen buiten de regio. Waar het verkeer NO2uitstoot door verbrandingsprocessen in voertuigen, ontstaat fijnstof vooral door bandenslijtage.

14 Landelijk wordt uitstoot in fijnstof (ton/jaar) berekend. Meer informatie over hoe deze kaarten tot stand zijn gekomen is te vinden in bijlage 1. Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

23

Het verschilt per gemeente aanzienlijk hoe groot de fijnstof uitstoot van het wegverkeer is. Met name in de gemeenten Wassenaar, Rijswijk en Leidschendam-Voorburg neemt het verkeer een aanzienlijk deel van de totale emissie fijnstof voor zijn rekening (een derde voor PM10 en een kwart voor PM2,5).

Gemeentegrens Bouw Landbouw Industrie Energie Afval Consumenten (o.a. houtstook) Wegverkeer Mobiele werktuigen Luchtvaart Rail Zeescheepvaart Visserij Binnenvaart Recreatievaart Handel, diensten en onderwijs 200 ton/jaar 150 50

Kaart 10 Emissie PM2,5 per gemeente in ton over het jaar 2018 (RIVM). In tabel B1.4 staan de sectoren uit de legenda toegelicht.

Andere veroorzakers van fijnstof zijn mobiele werktuigen en industrie In alle gemeenten zorgen ook mobiele werktuigen en de bouw voor een fors aandeel in de totale fijnstof­ emissies van zowel PM10 als PM2,5. In Delft is de industrie verantwoordelijk voor een flink deel van de totale emissie PM10 (43,5 procent). In de andere gemeenten is er geen grote industrie.

Ook landelijk zijn houtstook en het verkeer de belangrijkste bronnen voor fijnstof Figuur 7 en Figuur 8 laten zien dat de totale emissie van fijnstof over de afgelopen 30 jaren gedaald is tot een derde van wat het was in 1990. De uitstoot van een aantal bronnen, zoals industrie en verkeer, is flink gedaald. Die van houtstook en consumenten (door de GGDen in Gelderland apart geclassificeerd) zijn echter vrijwel gelijk gebleven – bronnen die (ook lokaal) aan te pakken zijn.

24

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

90

Nationale PM10 uitstoot

kton

80 70 60

Industrie, Energie en Raffinaderijen Verkeer

50

Mobiele werktuigen Houtstook

40

Consumenten

30

HDO en Bouw Landbouw

20 10 0

1990

1995

2000

2005

2010

2015

2019

Figuur 7 De uitstoot van PM10 in Nederland in de periode 1990 t/m 2019. Gemaakt door de GGDen in Gelderland (Van de Weerdt, Zuurbier, Willems, & Dijkema, 2022).

70

Nationale PM2,5 uitstoot

kton

60 Industrie, Energie en Raffinaderijen Verkeer

50 40

Mobiele werktuigen Houtstook

30

Consumenten HDO en Bouw

20

Landbouw

10 0

1990

1995

2000

2005

2010

2015

2019

Figuur 8 De uitstoot van PM2,5 in Nederland in de periode 1990 t/m 2019. Gemaakt door de GGDen in Gelderland (Van de Weerdt, Zuurbier, Willems, & Dijkema, 2022).

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

25

4

 anbeveling: maak verschil met A een gezamenlijke, regionale aanpak De gezondheidsschade die inwoners van de regio Haaglanden oplopen door luchtverontreiniging, is hoger dan gemiddeld in Nederland. Elke verbetering van de luchtkwaliteit levert gezondheidswinst op. GGD Haaglanden adviseert de gemeenten in de regio om deels lokaal en deels gezamenlijk te werken aan schonere lucht. Dit hoofdstuk geeft vijf handreikingen daarvoor: (1) creëer een gezamenlijk actieplan; (2) neem vier brongerichte maatregelen (zet in op gezonde en emissieloze mobiliteit, ga over op schoon en emissieloos bouwen, ontmoedig houtstook door bewoners en faciliteer de energietransitie in de glastuinbouw); (3) maak als gemeente een ‘gevoelige bestemmingen beleid’; (4) onderteken het Schone Lucht Akkoord (SLA); en (5) positioneer GGD Haaglanden als regionale kennispartner en verbinder op het thema luchtkwaliteit.

Doel van de aanbevelingen: voorkom het meeroken van 5 sigaretten per dag De gezondheidsschade van luchtvervuiling van zowel fijnstof als stikstofdioxide in de regio Haaglanden is vergelijkbaar met de schade veroorzaakt door het meeroken van 1825 sigaretten per jaar. Dat is vijf sigaretten per dag, terwijl het gemiddelde in Nederland 4,6 sigaretten per dag is. Dat leidt ertoe dat inwoners van deze regio vroegtijdig overlijden, gemiddeld 375 dagen eerder dan bij het inademen van schone lucht. In Figuur 9 staat de vergelijking van luchtvervuiling met het aantal sigaretten per dag per gemeente aangegeven.

4.1 Aanbeveling 1: creëer een gezamenlijk actieplan voor luchtkwaliteit in de regio Om in de regio Haaglanden echt een verschil te maken in het verminderen van luchtverontreiniging, is regionale samenwerking nodig. Luchtkwaliteit houdt geen rekening met gemeentelijke grenzen. Houtrook waait bijvoorbeeld van de ene naar de andere gemeente. Bezitters van oude brom- en snorfietsen die Den Haag niet meer in mogen vanwege de ingestelde milieuzone, kunnen in aangrenzende gemeenten nog wel rondrijden en zo ook de lucht in Den Haag vervuilen. Een maatregel die het wegverkeer in de ene gemeente inperkt, moet niet leiden tot een toename van voertuigen in een andere, aangrenzende gemeente. Om merkbaar effect te creëren voor inwoners in de regio, adviseert GGD Haaglanden dan ook om een gezamenlijk actieplan op te stellen. Gezamenlijk hebben gemeenten een grotere impact, en meer capaciteit en financiële middelen. Ze kunnen bovendien van elkaar leren. GGD Haaglanden adviseert om deze acties op te nemen: stel gezamenlijke ambities vast, neem brongerichte maatregelen (zie verder aanbeveling 2) en bescherm gevoelige groepen extra tegen blootstelling (zie verder aanbeveling 3).

26

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

Aantal meegerookte sigaretten in 2019 2000

1935

1898

1862

1862

1789

1800

1789

1789

1716

1643

1600 1400 1200 1000 800 600 400 200

ar na W as

tla W es

er m et Zo

se

nd

r ee

d an lfl nde

M id

ac Pi

jn

De

oo ke r-N

oo -V m da en

ch Le i

ds

or p td

rb u

rg

ag Ha n De

ijk jsw Ri

De

lft

0

Aanbeveling

Oorzaak luchtvervuiling

Figuur 9 Het gemiddeld aantal meegerookte sigaretten per persoon als vergelijking van de luchtvervuiling per gemeente in regio Haaglanden in 2019 (GGD rekentool, 2021)

Stikstofdioxide

Stikstofdioxide

Stikstofdioxide Fijnstof

Fijnstof

Zet in op gezonde, emissieloze mobiliteit

Stikstofdioxide

Ga over op schoon, emissieloos bouwen

Ontmoedig houtstook door bewoners

Faciliteer de energietransitie in glastuinbouw

Infographic 2 De belangrijkste luchtvervuilende bronnen in regio Haaglanden met bijbehorende aanbevelingen

4.2

Aanbeveling 2: neem vier brongerichte maatregelen

Maatregelen om uitstoot van schadelijke stoffen aan de bron aan te pakken zijn het meest effectief. De GGD adviseert om eerst in te zetten op bronmaatregelen voordat ander soorten maatregelen genomen worden. Een aanpak aan de bron komt de gezondheid van inwoners altijd ten goede. De vier hieronder aanbevolen maatregelen zijn bedoeld voor de belangrijkste lokale bronnen in de regio Haaglanden: mobiele werktuigen, wegverkeer, houtstook en glastuinbouw. Het zijn maatregelen waarmee gemeenten direct en gezamenlijk aan de slag kunnen. Bovendien dragen deze maatregelen ook bij aan het beperken van de uitstoot van broeikasgassen en van de depositie van stikstof in natuurgebieden.

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

27

Eerste bronmaatregel: zet in op gezonde en emissieloze mobiliteit Het stimuleren van inwoners om schoner vervoer te nemen, is de meest effectieve manier om de uitstoot van wegverkeer te beperken. De gemeente kan bij een nieuwe wijk hierin gerichte keuzes maken. Dit kan via de omgevingsvisie en een -programma terechtkomen in het omgevingsplan. In een nieuwe wijk kan de gemeente in de nabije omgeving openbaar vervoer realiseren, barrièrevrije loop- en fietsroutes aanleggen en ook parkeerplaatsen in de openbare ruimte voor (elektrische) fietsen. De toekomstige bewoners zullen dan minder gebruik maken van de auto. Vervolgens kunnen de parkeernormen verlaagd worden. Door deelauto’s te stimuleren, wordt het privébezit minder, waardoor er ruimte op straat overblijft voor een aantrekkelijke groene buitenruimte. Een maatregel die regelmatig in stadscentra genomen wordt, is de instelling van een milieuzone. De meest vervuilende vervoersmiddelen mogen er niet in en dit stimuleert milieuvriendelijke alternatieven. Op dit moment hebben Delft, Den Haag en Rijswijk een milieuzone ingesteld in een deel van de gemeente.

Tweede bronmaatregel: ga over op schoon en emissieloos bouwen Schoon en emissieloos bouwen (SEB) is nodig om te kunnen blijven bouwen in de regio Haaglanden. Gemeenten kunnen daar een belangrijke stap in nemen door af te spreken dat alleen mobiele werktuigen zonder uitstoot worden toegestaan bij bouwwerkzaamheden. De rijksoverheid heeft hiervoor het programma SEB (www.opwegnaarseb.nl) dat gemeenten en bedrijven hierbij ondersteunt, waardoor deze maatregel relatief makkelijk is in te voeren. Gemeenten kunnen zich in het najaar van 2023 aansluiten bij SEB en vervolgens direct aan de slag. Als alle gemeenten deze eisen gaan stellen aan aannemers, wordt het voor de markt aantrekkelijker om de omslag te maken naar een emissieloos wagenpark.

Derde bronmaatregel: ontmoedig houtstook door bewoners Gemeenten krijgen onder de Omgevingswet meer mogelijkheden om houtstookmaatregelen lokaal te regelen. In het omgevingsplan kunnen regels komen, zoals houtstook alleen toestaan als er geen stookalert is afgegeven, een vergunningsplicht instellen voor houtstook, of dit helemaal verbieden. Mensen die hout stoken weten vaak niet hoe groot de bijdrage ervan is op de luchtvervuiling in de buurt, en wat voor impact stoken heeft op de gezondheid van henzelf en de buren. Een bewustwordingscampagne voor stoken en de barbecue is daarom zeer gewenst. Een gemeente kan hiervoor landelijk beschikbaar gesteld voorlichtings­ materiaal gebruiken, zie bijvoorbeeld het voorlichtingsmateriaal over 2022/2023 van Informatiepunt Leefomgeving (iplo.nl).

Vierde bronmaatregel: faciliteer de energietransitie in de glastuinbouw In de glastuinbouw wordt veel gas gestookt en dit veroorzaakt luchtverontreiniging in gemeenten met veel glastuinbouw. Met het Convenant Energietransitie Glastuinbouw 2022-2030 gaat de sector aan de slag om maatregelen te nemen voor energiebesparing en verduurzaming om in 2040 energieneutraal te zijn. Op de korte termijn levert het beter inregelen van de warmtekrachtinstallatie (WK) al veel winst. Door een betere afstelling kan het rendement flink omhoog, waardoor er minder verbranding hoeft plaats te vinden. De gemeenten kunnen bedrijven hulp aanbieden van een installatiespecialist voor voorlichting of uitvoering. De gemeente kan met de Omgevingsdienst Haaglanden bepalen hoe hierop te controleren.

Nog meer mogelijkheden Deze vier maatregelen zijn een aantal van de vele mogelijkheden om aan luchtkwaliteit te werken. In de factsheet over luchtkwaliteit van het RIVM zijn de determinanten die van invloed zijn op luchtkwaliteit systematisch in kaart gebracht (RIVM, 2021). Voor veel meer inspiratie voor maatregelen kijk op schoneluchtakkoord.nl of samenvoorzuiverelucht.eu.

28

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

4.3 Aanbeveling 3: maak als gemeente een ‘gevoelige bestemmingen beleid’ GGD Haaglanden adviseert om mensen die het meest gevoelig zijn voor luchtverontreiniging te beschermen door een gevoelige bestemmingen beleid op te stellen. Dergelijk beleid houdt in dat nieuwe locaties waar gevoelige groepen lang verblijven, niet worden gerealiseerd op plekken met grote luchtvervuiling. Dit beleid kan vervolgens terechtkomen in regels van het omgevingsplan. Locaties waar het in dit geval om gaat zijn woningen, scholen, kinderdagverblijven en verzorgings- en verpleegtehuizen. Het zijn immers kinderen en ouderen die het meest gevoelig zijn voor luchtverontreiniging. Ook mensen met bestaande hart- en vaataandoeningen of luchtwegaandoeningen, mensen met diabetes én ongeboren kinderen zijn er gevoelig voor. Dat wil dus bijvoorbeeld zeggen dat een nieuw kinderdagverblijf (gevoelige bestemming) waar kinderen verblijven (gevoelige groep) niet aan een drukke weg komt. In de GGD-richtlijn luchtkwaliteit en gezondheid worden adviesafstanden genoemd (RIVM, 2023).

4.4

Aanbeveling 4: onderteken het Schone Lucht Akkoord

Als gemeenten het (landelijke) Schone Lucht Akkoord ondertekenen, onderstrepen ze dat het verbeteren van de luchtkwaliteit belangrijk is en op de politieke agenda staat. Daarnaast geven gemeenten hiermee het goede voorbeeld aan bewoners en bedrijven: ze zijn actief op dit onderwerp. Ten derde zijn er diverse mogelijkheden om ondersteuning te krijgen vanuit het SLA-programma. Er is bijvoorbeeld hulp bij het opstellen van regionale of lokale uitvoeringsplannen en -agenda’s, er is veel voorbeeldmateriaal uit andere regio’s beschikbaar en er zijn inspirerende bijeenkomsten. Ten slotte is er financiering vanuit het Rijk voor pilotprojecten, voor de uitvoering van specifieke maatregelen én voor de uitvoering van maatregelen in samenwerkingsverband. In de regio Haaglanden hebben vijf gemeenten zich al aangesloten: Delft, Den Haag, Leidschendam-Voorburg, Pijnacker-Nootdorp en Rijswijk.

Schone lucht akkoord De rijksoverheid werkt actief aan het verbeteren van de luchtkwaliteit in Nederland en heeft in 2020 het SLA tot stand gebracht. Dit is een akkoord tussen het Rijk, provincies en een groot aantal gemeenten. Doel van het SLA is om met de aanpak van binnenlandse bronnen een gezondheidswinst van ten minste 50 procent te halen in 2030 (ten opzichte van 2016).

4.5 Aanbeveling 5: Positioneer GGD Haaglanden als regionale kennispartner en verbinder op thema luchtkwaliteit GGD Haaglanden kan samen met de Omgevingsdienst Haaglanden een regionale aanpak op luchtkwaliteit faciliteren. Hiervoor zijn diverse opties: 1) Faciliteren van proces om tot een regionale en gezamenlijk actieplan te komen op luchtkwaliteit. 2) Organiseren van regionale themabijeenkomsten voor gemeenten. Voorkeuren voor te behandelen thema’s kunnen gemeenten van tevoren aangeven. 3) Ondersteuning bieden bij het schrijven van zowel regionaal als lokaal beleid op luchtkwaliteit. 4) Het uitrekenen van specifieke scenario’s aan de hand van data. Bijvoorbeeld de gezondheidseffecten van verlaging van de snelheid op een snelweg. 5) Het leveren van advies op maat (per gemeente) over de vele mogelijke luchtkwaliteit verbeterende maatregelen.

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

29

Leren met én van elkaar GGD Haaglanden kan ook het proces om regionaal meer met én van elkaar te leren, faciliteren. Verschillende varianten zijn hierin mogelijk. Een globale illustratie van de te zetten stappen is te zien in infographic 3 hieronder.

Aan de slag met regionale aanpak luchtkwaliteit Procesvoorstel om met & van elkaar te leren in regio Haaglanden Thema bijeenkomst + vervolg bepalen Terugblik op wat heeft gewerkt en wat je een volgende keer anders gaat doen. Tevens samen vervolg bepalen van dit leertraject.

Aan de slag Lokaal aan de slag en tussentijds delen wat goed werkt en waar je tegenaan loopt.

04

03 Thema bijeenkomst Informeren, inspireren & delen: Waar sta je nu en waar wil je heen? Wat is daarvoor nodig? Waar kunnen we krachten bundelen?

Actieplan Samen urgente onderwerpen en bijbehorende acties bepalen.

02 01

Infographic 3 Procesvoorstel om regionaal aan de slag te gaan met het verbeteren van de luchtkwaliteit in regio Haaglanden

30

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

5

 chtergrond: luchtkwaliteit niet goed A én strengere wetten op komst GGD Haaglanden adviseerde in de ‘Regionale kernboodschap luchtkwaliteit 2022’ al om aan een betere luchtkwaliteit te blijven werken. Er zijn er nog steeds veel gezondheidseffecten te verwachten, zoals (ook) dit rapport laat zien. In de afgelopen decennia is wel een flinke verbetering opgetreden; de kwaliteit voldoet aan de huidige Europese normen. Toch hanteert de WHO (nog veel) strengere advieswaarden en werkt ook de Europese Commissie aan strengere wetgeving op luchtkwaliteit.

5.1

Betere luchtkwaliteit door forse afname emissies

Forse afname zwaveldioxide, grof stof en benzeen Sinds de jaren zeventig wordt in Nederland de hoeveelheid schadelijke stoffen in de lucht gemeten (RIVM, z.d.). Naast NOx en fijnstof, bestaat luchtverontreiniging uit andere gassen zoals ammoniak, ozon, koolmonoxide, zwaveldioxide en vluchtige verbindingen die schadelijke gevolgen hebben, zoals benzeen. Vroeger waren zwaveldioxide, grof stof en benzeen een groot probleem. De gemiddelde concentraties van deze stoffen zijn de laatste jaren flink gedaald. De afname van benzeen bijvoorbeeld, is te danken aan de komst van katalysatoren begin jaren negentig, aan technische verbeteringen van personenauto’s en aan een lager benzeengehalte in benzine. Zwaveldioxide in de lucht – dat leidt tot verzuring van natuurgebieden – is ook erg afgenomen doordat Nederlandse huizen niet meer met kolen worden verwarmd. Bovendien gebruikt de industrie zwavelarme brandstoffen en stoot dus minder zwavel uit (RIVM, 2023).

Ook concentraties NO2 en fijnstof in de lucht nemen af, maar geven nog steeds problemen

De verwachting is dat ook de dalende trend van concentraties stikstofdioxide en fijnstof in de lucht zich voortzet (Figuur 10). Deze verbetering van de luchtkwaliteit komt doordat de uitstoot van bepaalde bronnen is afgenomen, mede dankzij luchtkwaliteitsbeleid van Europa, Nederland, de provincies en de gemeenten. Als gevolg van de verbetering is er een toename in de gemiddelde levensverwachting (RIVM, 2023). Gericht beleid voeren, ook op het niveau van de regio en de gemeenten, helpt. Dat beleid is nodig omdat stikstofdioxide en fijnstof in de lucht – ondanks de dalende concentraties – nog steeds gezondheidsklachten bij mensen veroorzaken. Daarnaast heeft de neerslag van stikstofoxiden en ammoniak een groot effect op natuurgebieden in Nederland. Luchtvervuiling tast de biodiversiteit van bepaalde ecosystemen aan, zoals de beschermde Natura 2000-duingebieden langs de kust (Witte, Fujita, Bartholomeus, Raterman, & Rood, 2017). De vervuiling heeft ook effect op de gebouwde omgeving en kan leiden tot schade aan cultureel erfgoed (EEA, 2021). Een voorbeeld hiervan is de verkleuring van de klokkentoren van de Nieuwe Kerk in Delft door zure regen (Oude en Nieuwe Kerk Delft, 2023).

5.1  Nederland voldoet niet aan nieuwe, strengere advieswaarden van de WHO Op dit moment voldoet de luchtkwaliteit in de regio Haaglanden aan de wettelijke grenswaarden voor NO2 en fijnstof (PM10 en PM2,5). Dit zijn de grenswaarden die in Europa van kracht zijn sinds 2008. Wettelijk gezien hoeven de gemeenten dus niet te streven naar een betere luchtkwaliteit. De grenswaarden zijn echter een compromis tussen haalbaarheid en gezondheid, en bij vaststelling van deze grenswaarden waren er al advieswaarden van de WHO uit 2005 die met name voor fijnstof veel strenger waren.

Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden; de impact op gezondheid van inwoners

31

Concentratie (µg/m3)

30 25 20 15 10 5 Metingen

0

2010 NO2

2015 PM10

Prognoses 2020

2025

2030

Jaar

Figuur 10 Afname van de gemiddelde blootstellingsconcentratie van NO2 en PM10 in de periode 2010-2019 en prognose voor 2030 (De Smet, et al., 2020).

In september 2021 heeft de WHO nieuwe advieswaarden uitgebracht die aanzienlijk naar beneden zijn bijgesteld ten opzichte van 2005. Aan deze (nieuwe) WHO-advieswaarden voor stikstofdioxide en fijnstof voldoet Nederland nog lang niet (RWS, 2023). Tabel 1 vergelijkt de wettelijke grenswaarden met de WHO-advieswaarden uit 2005 en 2021. De eerste halen we in Nederland vrijwel overal. Aan de nieuwe WHO-advieswaarden voldoen we in Nederland niet. Tabel 1. De huidige grenswaarde, gezondheidskundige advieswaarde 2005 van de WHO, en de nieuwe advieswaarde voor de jaargemiddelde concentratie NO2, PM10 en PM2,5.