Bijlage 1 Rapport Openbare Verlichting Delft Binnenstad

Openbare Verlichting | Delft binnenstad Vervangingsplan / -Strategie 15 september 2025

INHOUD Opgave

Plan van aanpak 1. Analyse 1.1.

Historie van Delft

1.3.

Huidige verlichting

1.2. 1.4.

Stedebouw en Openbare ruimte Delfts licht

2. Strategie – waardegestuurd ontwerp 2.1.

Sociaal culturele waarden binnenstad Delft

2.2.

Locatie specifieke waarden - avondwandeling

2.4.

Conclusies: van waarden naar lichtbeleving

2.3.

Waarde van donkerte

3. Programma van eisen: 1 op 1 vervanging armaturen 3.1.

Lichtbeleving : voetganger op één

3.2.

Delfts Licht : ecologisch & bio-dynamisch

3.4.

Beheer & onderhoud

3.3.

Beeldkwaliteit & vormgeving

4. Vervangingsplan Delft binnenstad 4.1.

Plattegrond + lichtprincipes

4.3.

Plattegrond + armaturen

4.2. 4.4.

Bijlagen

Plattegrond + doorsnedes

Deelgebieden met toelichting

A.

Avondschouw 1

C.

Lichtberekening principes

B.

D.

Avondschouw 2

Referenties

Atelier LEK info@atelierlek.nl Het onderzoek in dit rapport heeft plaatsgevonden tussen maart 2024 en maart 2025 en is gefinancierd door de Gemeente Delft 2

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

3

Opgave Vervanging openbare verlichting Centrum Delft In 2023 is gemeente Delft begonnen met een vier jaar durend project om de openbare verlichting te vervangen door led-armaturen. De nieuwe verlichting zal weer voor een periode van minimaal 30 jaar het avondbeeld van de straten van Delft bepalen.

Om de sfeer van het licht en de uitstraling van de armaturen te omschrijven is het van belang om breder te kijken naar de openbare ruimte en de omgevingskwaliteiten in de binnenstad, zowel overdag als in de avond. Hierbij is locatiebezoek gecombineerd met verdieping in de visies en beleidsplannen van Delft en is nauwe afstemming geweest met de ruimtelijk ontwerpers en de beheerder openbare verlichting in Delft. Deze samenwerking heeft geleid tot een gedragen visie door alle stakeholders op de kwaliteit van de beoogde sfeer en beleving van de verlichting, overdag en in de avond.

Dit rapport is een samenbundeling van de stappen die geleid hebben tot een programma van eisen voor de vervangingsopgave.

Scope armatuurvervanging

4

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

5

Plan van aanpak

Plan van aanpak Methode voor het Ontwerpen van Avondbeleving in de Stedelijke Omgeving

Het doel van de opgave is om een duurzame vervangingsstrategie op te stellen die een veilige en uitnodigende nachtelijke sfeer waarborgt, en tevens een lichtkwaliteit voorstelt met respect voor het dag-nachtritme van bewoners, flora en fauna.

STRATEGISCH

OMGEVINGSVISIE DELFT 2040

LICHTVISIE

'Samen maken we de stad!'

VISIE

Waar willen we naartoe en waarom? Vaststelling 15 juli 2021

Om dit doel te realiseren passen we een unieke methode toe welke we samen met de TU Delft hebben ontwikkeld, gebaseerd op ontwerpen voor waarden. De methode wordt specifiek toegepast op de verlichting van de binnenstad en combineert zowel conceptuele als technische analyses. Het richt zich op het identificeren van waarden en vertaalt deze naar praktische ontwerpeisen, zodat conflicten tussen verschillende waarden kunnen worden overwonnen. Het resultaat is een breed gedragen vervangingsplan welke voldoet aan zowel sociale als ecologische eisen, welke zijn vastgesteld door middel van locatieanalyse en consultaties met belanghebbenden.

conceptversie 1.0

Omgevingsvisie 2040

Beheerplan openbare verlichting 2020-2023

Aanpak Het plan van aanpak om te komen tot een vervangingsplan bestaat uit drie onderdelen: achtergrondonderzoek, een waardegestuurde ontwerpvisie en ontwerprichtlijnen voor het vervangingsplan. Het resultaat; het vervangingsplan op tekening met aantallen en omschrijving.

TACTISCH MASTERPLAN LICHT

STEDELIJKE KADERS & AGENDA'S

Wat gaan we doen om ons doel te bereiken? Wat zijn de kaders?

1. Ontwerponderzoek Het eerste onderdeel, ontwerponderzoek, omvat een grondige analyse van de locatie. Hierbij wordt de locatie zelf geanalyseerd, worden de wensen en eisen van de stakeholders geïnventariseerd, en wordt er een waardebepaling en specificatie uitgevoerd om de kernwaarden van het gebied te identificeren. 2. Strategie: Waardegestuurde Ontwerpvisie

17 juni 2009

Beeldkwaliteitsplan Spoorzone

Het tweede onderdeel richt zich op de strategie van waardegestuurde ontwerpvisie. Deze strategie beoogt het creëren van een overkoepelende visuele identiteit voor het centrum van Delft ‘by night’ op basis van de sociaal culturele waarden, de locatiegebonden kenmerken en op basis van ecologische netwerken en strategisch geplaatste donkere zones, bedoeld om natuurwaarden te beschermen. 3. Programma van Eisen + Ontwerprichtlijnen voor Armaturen

OPERATIONEEL

MATERIALENBOEK OPENBARE VERLICHTING

Programma van eisen openbare verlichting

PROGRAMMA'S + HANDBOEKEN

Hoe gaan we het doel bereiken?

Versie 5.0 10 oktober 2023 Stadsbeheer en Realisatie – Technische Systemen

0

Programma ven eisen Openbare Verlichting v4.0

Materialenboek Openbare verlichting v5.0

LICHTPLAN DEELGEBIEDEN

BEHEERPLAN OPENBARE VERLICHTING

Dit derde onderdeel, richt zich op de toekomstige ontwikkeling van verlichting op verschillende schaalniveaus binnen Delft. Het stelt technische criteria vast, zoals de minimale en maximale verlichtingssterkte, lichtniveau, uniformiteit, kleurtemperatuur, verblinding, en meer. Daarnaast worden er richtlijnen opgesteld voor de verschillende manieren van inpassing van verlichting, zoals hangende verlichting, geveloplossingen of lichtmasten, met een beoordeling van de voor- en nadelen van elke optie. Er wordt ook aandacht besteed aan beheeraspecten zoals de levensduur, het energieverbruik, de vervangbaarheid en de ecologische voetafdruk van de verlichting. Ten slotte worden de verlichtingsapparatuur en de benodigde hardware en software gedefinieerd, afhankelijk van de ruimte en functie van het gebied. Door deze gestructureerde aanpak zorgen we ervoor dat de verlichting niet alleen esthetisch aantrekkelijk is, maar ook rekening houdt met de praktische en ecologische behoeften van de stad en haar bewoners.

6

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

7

1.

Analyse 1.1.

Historie van Delft

1.3.

Huidige verlichting

1.2. 1.4.

Stedebouw en Openbare ruimte Delfts licht

1.1. Historie van Delft

Delft heeft zich door de eeuwen heen ontwikkeld van een handel- en nijverheidsstad aan het water (1246 tot tweede helft 18e eeuw), naar industriestad (eind 18e eeuw tot en met jaren ’80 van de vorige eeuw), tot kennisstad waar met name kennis-, en technologiegedreven dienstverlening een betekenisvolle plek heeft in de lokale economie. Al in de 13e en 14e eeuw ontstond de stedenbouwkundige structuur met grachten, straten en het centrale marktplein. De oude kaarten van Delft laten goed zien hoe het centrum is gevormd rond de waterwegen die als kransslagaders door de stad lopen. De Schie die van en naar Rotterdam goederen vervoerde en de Kromme Watering. De waterwegen vertakken zich in de stad en de lange doorlopende routes zijn dan ook de parallelstructuren van de rivieren. Tussen de waterwegen lopen haaks de verbindingswegen en bruggen, die nu nog steeds zo kenmerkend zijn voor Delft.

Verlichting door de jaren heen langs de hofdgrachten

Deze structuur heeft sindsdien maar relatief kleine veranderingen ondergaan. Zelfs de perceelindeling is sinds de Middeleeuwen voor een belangrijk deel hetzelfde gebleven. In 1976 heeft het Rijk de binnenstad van Delft aangewezen als beschermd stadsgezicht.

In 1711-1712 brengt de tweeling Kruikius, in opdracht van het Hoogheemraadschap Delfland, Delft en haar wijde omgeving in kaart. Deze Cruquiuskaart geldt als eerste zeer gedetailleerde opmeting. Deze kaart laat zien hoe Delft als een geconcentreerde stad in het land lag, als het ware door het land werd omspoeld. Hier woonde men veilig, door vestingwerken omgeven, beschermd tegen aanvallen van buitenaf.

8

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

9

1. Analyse 1.2. Stedebouw en Openbare ruimte

De historische binnenstad is de huiskamer van de stad, vooral door de gezellige sfeer in een kleinschalige en compacte, historische context. De binnenstad is de plaats waar Delftenaren elkaar ontmoeten en wordt drukbezocht. De binnenstad is rijk aan erfgoed en historie.

Sfeergebieden

Winkelen en recreëren Primair wonen Werken en verplaatsen

Typerend zijn de aaneengesloten rijen huizen en smalle straten. Mensen wonen dicht op elkaar. De woningtypen zijn divers, met veel historische panden. Het woonmilieu van het historisch hart van de stad en de directe omgeving is centrum-stedelijk. Hier wordt in een dynamische, historische setting gewoond, met een mix van functies: toerisme, cultuur, kleinschalige bedrijvigheid, detailhandel en horeca. Het ruimtelijk beeld is in hoofdzaak dat van laagbouw, straten, grachten en pleinen en verspreid liggende speelvoorzieningen. Door de nabijheid van alle functies is dit gebied voor velen aantrekkelijk.

Bron: Nota binnenstad vitaal en gastvrij, bijlage 'visiebeeld: naar sterkere ruimtelijke verbindingen'.

Historische grachtenroute

Specifiek voor de binnenstad zijn de verschillende gebruikersgroepen: bewoners, ondernemers en dag- en verblijfsbezoekers.

Sfeergebieden:

Monumenten en monumentale plekken

Iconen, landmarks

Waardenkaart monumenten

Rijksmonument Parkeergarage

Gemeentelijk monument

NS-station

Parkeergarage

Podium van de landmark Monumentale route

Tramlijn met tramhalte

NS-station

Bereikbaarheid en routing bezoekers

Transformatielocaties

Tramlijn met tramhalte Functionele hoofdstructuur

Bereikbaarheid en routing bezoekers

Functionele structuur (nota binnenstad vitaal & gastvrij)

Transformatielocaties

Routing & oriëntatie

Functionele hoofdstructuur

Winkelen en recreëren

hoofdgrachten hoofdroutes

Recreatie, winkelen, toerisme, kortom veel leven op straat. Verschillende groepen, voornamelijk voetgangers, delen de binnenstad. Op koopavonden, in weekenden en tijdens evenementen is het scenario aangepast.

P P

Primair Wonen

Parkeergarages Treinstation Entrees centrum

P

Over het algemeen rustiger gebied met voornamelijk woonfunctie. De straat wordt gebruikt door bestemmingsverkeer op de fiets, in de auto en in mindere mate ook te voet.

Bron: 'Nota Binnenstad vitaal en gastvrij' en 'Binnenstad Delfts principe'

P

Werken en verplaatsen Een mix van wonen en werken, met veel gebruik door mensen die te voet onderweg zijn tussen het station of parkeerplaats en hun bestemming in het recreatiegebied van de binnenstad.

P

Historische grachtenroute 10

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

Binnenstad vitaal en gastvrij | Visie en agenda binnenstad 2020

31

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

11

TOEPASSINGSSLEUTEL

1. Analyse Voetganger en fietser op één Ruimte in de binnenstad – februari 2024

Voor de materialisatie en inrichting van de openbare ruimte in de Binnenstad wordt onderscheidt gemaakt in: hoofdgrachten, grachten straten en stegen. Verder is van belang of de openbare ruimte zich binnen of buiten het “autoluw plus” deel van de Binnenstad bevindt en of het betreffende gebied onderdeel is van een Rijks beschermd stadsgezicht. De aangegeven parken en pleinen zijn bijzondere openbare ruimte waar van de standaard mag worden afgeweken. De afwijkingen ten opzichte van de standaardinrichting worden beschreven in het hoofdstuk “Parken en Pleinen”. Met behulp van onderstaande kaart kan worden vastgesteld welke inrichting en materialisatie van toepassing is.

Voor een stad die leefbaar, duurzaam en toegankelijk is, moeten de juiste balans gevonden worden in de inrichting van de openbare ruimte. Gemeente Delft streeft naar een stad die niet alleen functioneel is, maar ook een plek die uitnodigt tot ontmoeten, beleven en groeien. De Visie Openbare Ruimte Delft (VORD) en andere relevante beleidsstukken geven de volgende leidende principes voor de openbare ruimte in de Binnenstad (Binnenstad-Delfts Principe): • • • •

• • •

Herkenbare eenheid – Door stedenbouwkundige structuur, bebouwing en openbare ruimte Verblijfsgebied - De openbare ruimte is ingericht als verblijfsgebied waar fietsers en voetgangers de hoofdgebruiker zijn. Multifunctioneel - De openbare ruimte biedt voldoende ruimte voor ontmoeten, verblijven, recreatie en ontplooiing. Toegankelijk - De openbare ruimte is toegankelijk voor mensen met een beperking. Aandacht voor vrije doorgang en hoogteverschillen, met respect voor de cultuurhistorische inrichting (bijv. boogbruggen). Autovrij winkelgebied - Het winkelgebied is autovrij en biedt ruimte om zorgeloos te wandelen. Winkelreclame en uitstallingen op straat - Alleen mogelijk als dit niet ten koste gaat van de toegankelijkheid (vrije doorgang). Reclame-uitingen – Conform nota Reclameobjecten in de openbare ruimte

Binnenstad Beschermd stadsgezicht Binnenstad Beschermd stadsgezicht TU-Noord Autoluw Plus Hoofdgracht Gracht Gracht (gedempt) Weg Steeg 1

3 4 5 6 7

De huidige openbare ruimte is voornamelijk ingericht met de auto als uitgangspunt. De verkeerskundige functies en normen zijn vaak de bepalende factor, wat resulteert in een inrichting die niet altijd het beste uit de openbare ruimte haalt. Enkele knelpunten zijn:

12

•

De focus ligt te veel op auto’s: De inrichting van de ruimte is in veel gevallen primair gericht op autoverkeer, wat ten koste gaat van de ruimte voor voetgangers, fietsers en groen.

•

De relatie met het water is verloren gegaan: In veel gevallen is de relatie met het water verdwenen, terwijl dit juist een waardevolle eigenschap is van de stad. Dit moet worden hersteld om de stad aantrekkelijker te maken en om de beleving te verbeteren.

•

Inconsistentie in ontwerpprincipes: De ontwerpprincipes worden niet altijd consistent toegepast, wat zorgt voor een onsamenhangend straatbeeld. (vertalen naar verlichting!)

•

Stegen en doorgangen zijn onaantrekkelijk: Veel stegen zijn slecht ingericht of worden op ongewenste wijze gebruikt. Hier moet verbetering komen om ze weer onderdeel van de openbare ruimte te maken.

•

De kwaliteit van het groen in de stad staat onder druk en vraagt om herwaardering. Groene ruimte heeft niet alleen esthetische waarde, maar draagt ook bij aan de gezondheid en het welzijn van de stad

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

Parken en pleinen 1. Paardenmarkt 2. Bagijnhof 3. Doelentuin 4. Prinsenhof / Sint Agathaplein 5. HG. Kerkhof 6. Phoenixtuin 7. Markt 8. Beestenmarkt 9. Bastiaansplein

2

8

Observaties openbare ruimte • Hoge dichtheid aan functies en gebruikers, en een schaarste aan ruimte; • Verschillende pilots in de stad waarbij parkeren wordt opgeheven voor meer groenvakken; • Veel fietsen; daar waar auto's ruimte maken, komen er fietsen voor terug; • Het noorden van de Burgwal is een overspoelde fietsparkeerplaats • Groot contrast tussen de drukke winkelstraten en de intieme woonstraten en -sferen;

9

Binnenstad –– Delfts Delfts Principe Principe Binnenstad

4

Heldere indeling van de routes in de openbare ruimte

13

1. Analyse 1.3. Huidige verlichting

Avondschouw – zie bijlage A

In het centrum wordt op de verschillende routes consequent gebruik gemaakt van twee typen armaturen: een klassiek vormgegeven armatuur, dat rond landmarks en op bruggen wordt geplaatst, en een neutraal, tijdloos armatuur voor de overige delen van de stad. Elk plein heeft een eigen identiteit en lichtkwaliteit die past bij de omgeving. De lichtniveaus worden zorgvuldig afgestemd op de omgeving; in woonstraten mag het lichtniveau wat lager zijn om een rustiger sfeer te creëren.

Huidige indeling principes (mast-gevel-hang)

Quote Nota Binnenstad Vi­ taal en Gastvrij:

Rond de landmarks zijn de klassieke armaturen voorzien van warm wit licht (ongeveer 2700K), wat bijdraagt aan de sfeervolle uitstraling van deze plekken. De vormgeving van de armaturen is zo gekozen dat deze goed past bij de verschillende omgevingen waarin ze worden geplaatst. Echter, er ontstaan hier en daar donkere plekken, vooral onder overspanningen en in stegen, die kunnen worden opgelost door het gebruik van andere lichtbundels.

Verlichting | We zien in andere steden de aan­ trekkingskracht van een uitgebalanceerde verlich­ ting van objecten, die het spannend maakt om in de stad te verblijven. Wij willen hier meer werk van maken en het decor van onze stad in de ‘schijnwerpers’ zetten. Passend bij Delft, door de koppeling van historie met techniek en innovatie.

ERVAAR DE KRACHT VAN LICHT

Locatie Armatuur

HTA

Langs grachten en woonstraten

BREED TOEPASBAAR DESIGN

'Emmertje' van Lightronics: elegant, eenvoudig, toepasbaar op verschillende manieren: op mast, aan spandraad en op de gevel.

De HTA is een hangend armatuur met een robuuste uitstraling en is uitvoerbaar met

verschillende lensconfigraties. Zo is er altijd voldoende licht waar en wanneer gewenst. De bovenkap is standaard uitgevoerd in zwart (RAL 9005) en is optioneel leverbaar in een andere RAL-kleur. De HTA (Hangend Tulp Armatuur) maakt deel uit van de GAM- en MAK-familie. HTA combineert een bijzondere uitstraling met de voordelen van moderne LED-lichttechniek.

Overspanning

Langs de grachten met hoge bebouwing zijn overspanningen geplaatst; hierdoor wordt in het smalle profiel het plaatsen van masten vermeden en ruimte behouden voor bomen en parkeren. Toepassingsgebieden

WOONWIJKEN

Lichtmast Kleur

Kromstaf (op mast en als uithouder op de gevel)

Locatie Armatuur

Rondom landmarks en historische kern

Lichtmast Kleur

Kenmerken

1024 STUKS IP 65

DORPSKERNEN

IK 10

Grachtengroen, RAL6009

Klassiek armatuur, vierkant met ontluchtingspijpje aan bo- KAP HOLLANDSE venzijde

Mast: - autoroutes - Fietsroutes - brede wandelroutes

als bijzonder kenmerk ronde snuiver met Klassieke lichtmast met laddersteunen, gietijzer of eenvergelijkopen kroonknop op de koperen bovenkap. baar.

Overspanning: Hoofdgrachten

Gevel: - Stegen - Winkelcentrum

Replica van een 19e-eeuwse gaslantaarn met

Grachtengroen, RAL6009

Zhaga

IK10

IP65

127 STUKS Ambachtelijk werk en traditie wordt gecombineerd met moderne, vernieuwende lichttechnieken en duurzame materialen. DE NOOD vindt u terug in veel gemeentes, bij koninklijke paleizen en monumentale panden, maar ook bij moderne villa’s en buitenhuizen. Een uniek bedrijf met een prachtige collectie straat- en buitenverlichting die behoort tot de absolute top in haar segment.

14

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

Moderne lichttechnieken

SmartCity Ready

Gemaakt in Nederland

DE NOOD voorziet alle armaturen (oud en

Dynamisch dimmen, bewegingssensoren,

Hollandse degelijkheid en oer-Hollandse

nieuw) van de laatste led-lichttechnieken.

extra sfeer met RGBW (multicolor)

producten. De combinatie van

Zo krijgt u de beste lichtbron,

verlichting, op afstand besturen, veilig

vakmanschap, ambacht en moderne

lichttechniek en lichtopbrengst voor uw

werken voor hulpdiensten: met Zhaga

technieken zorgt voor absolute

situatie.

bent u overal op voorbereid.

topkwaliteit.

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

15

1. Analyse Vormgeving

huidige situatie

KLASSIEKE LANTARENS:

127 STUKS

HTA ARMATUREN:

1024 STUKS

Masten historisch M1

Hangarmaturen modern M5

functioneel M9

H1

Wandarmaturen historisch W1

H2 M2

M6

M10

Schijnwerpers

modern W5

S1 M3

M7

M11

Kunstwerken K1 M4

M8

W7

M12

Armaturen

Klassieke armaturen

K1

Eigentijds

functioneel W9

Verbijzondering

M13 6,0m 5,5m

W15

4,3m 3,5m

16

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

17

1. Analyse Jacob Gerritstraat. Hier zou de historische sfeer van Markt en Burgwal doorgezet moeten worden.

LICHTKWALITEIT

VERDELING HISTORISCH / EIGENTIJDS

Profiel van de straat moet bepalend moet zijn voor de keuze van de inpassing (lichtmast - gevel - overspanning). De stijl van de bebouwing en (historische) waarde van de locatie bepaalt de identiteit van het armatuur: historisch-neutraal-modern.

Extra warm licht (2700K) - lantaarn op markt (<2200K) te geel. Specifieke locaties (ecologie): 2200K/2500K met hoge CRI. We willen dit zeker testen! Lichtintensiteit omlaag: moet per straat/zone ingesteld kunnen worden. De mogelijke rol van aanwezigheidsdetectie moet bij de uitwerking worden afgewogen.

VORMGEVING KLASSIEKE LANTAARN

LICHTPRINCIPE: MAST - HANG - GEVEL

Vierkant model: standaard voor Delft. Ook als gevelarmatuur Rondom de Oude Kerk staan grotere, zeshoekige lantaarns: erg groot, erg dicht op gebouw.

Korte termijn: geen nieuwe masten, hangverlichtnig blijft. Langere termijn: principes heroverwegen: • Veranderend profiel/inrichtingsplan/autoluw ambitie. • Masten erg dicht op de gevel staan. • Principe niet meer past bij de huidige inzichten van de ruimtelijke kwaliteit (winkelstraat liever gevel).

Opgave: Passend binnenwerk Eenheid in toepassing van zelfde klassieke lantaarn. Consequent toepassen in toeristisch hart van de stad

Brug op Molslaan

VORMGEVING NEUTRAAL ARMATUUR

vriendelijker en zeker zonder directe inkijk in de leds. De donut in de Peperstraat is iets te klein, maar zeker mooier dan alle andere opties die er al zijn geprobeerd.

Hoofdgrachten: hangverlichting blijft De armaturen tussen de bomen wordt als positief ervaren. Aandachtspunt: hoogte, soms teveel in de boomkruinen.

Voorstel is ook om de afdekplaat aan de onderkant meer verdiept aan te brengen.

Princiepe positie hangarmatuur

Bij vervangen van het armatuur zou het lichtgevend oppervlak meer afgeschermd mogen worden. Voor visueel comfort, maar ook om minder licht naar boven uit te stralen. Belangrijk is een familie van armaturen, voor kromstafmast, geveluithouder en overspanning.

STADSBEHEER DORDRECHT :

SCHAAL

:

DATUM

GETEKEND : FORMAAT toelichting

aantal armaturen

A

omschrijving

- Alle maten in het werk controlleren

C

A

# 0

B

omschrijving

code

WESTERSTRAAT 56 3016 DJ ROTTERDAM T. +31 (0)10 2130546 INFO@ATERLIERLEK.NL WWW.ATELIERLEK.NL

N

BLAD

Testlocatie waar nu drie armaturen tussen de bomen hangen.

:

VAN

PROJECTNUMMER : TEKENINGNUMMER :

GEWIJZIGD Kenmerk bouwkundige tekening:

18

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

19

1. Analyse Conclusies huidige verlichting

De huidige verlichting is aan het einde van haar levensduur en moet vervangen worden. In de loop van de tijd zijn er bij vervangingen verschillende typen naast elkaar geplaatst en ook zie je al test-armaturen met nieuwe led-technieken tussen de oude armaturen staan. Momenteel is er dus een grote variatie op straat. Toch is er in de basis een heldere lijn te herkennen welke geleid heeft tot de huidige indeling. De twee-deling tussen klassieke lantaarns welke rondstralen en de iconische gevels aanlichten naast de gerichte verlichitng die het wegdek beschijnen en vooral niet naar binnen schijnen bij de woningen. Deze verdeling is gekoppeld aan de beeldkwaliteit van de armaturen. De oorspronkelijke indeling met een duidelijke filosofie willen we weer terugbrengen en tevens aanscherpen. Door de keuzes scherper te maken zal de strategie beter zichtbaar zijn en de routing en leesbaarheid in de binnenstad ten goed komen. Maar ook niet in de laatste plaats het beheer eenvoudiger maken.

Ruimtelijke sfeer

Uit de drie ruimtelijke analyses is meteen duidelijk dat de hoofdgrachten een dominantie positie innemen in het binnenstedelijk weefsel. Om de grachten heen wisselen wonen en winkelen elkaar af in een setting van toeristische trekpleisters. Er zijn grote verschillen tussen deze sfeergebieden, en waar ze elkaar raken is extra aandacht geboden. Hier moeten helder keuzes gemaakt worden en tevens de botsingen van belangen in acht worden genomen.

Principes

De wijze van inpassing, mast, gevel of hangverlichting, is gekoppeld aan de breedte van het straat-of pleinprofiel Basisprincipe is de lichtmast. De overspanningen zijn voornamelijk boven de hoofdgrachten toegepast, maar vormen ook geen volledige markering van bijvoorbeeld de Oude Delft. De gevelarmaturen zijn gekozen op enkele pleinen/hoven en in smalle straatprofielen.

Vormgeving

Klassieke armaturen zijn gegroepeerd geplaatst rondom historische iconen, maar zijn daarin niet consequent. (bijv Nieuwe Kerk, Armamentarium, toepassing op bruggen). Overspanningsarmaturen en kromstaf-armaturen zijn van hetzelfde model en vormen daarin een eenheid. De klassieke armaturen zijn veelal vierkant, maar er zijn ook afwijkende vormgevingen.

20

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

1. Er moet meer balans komen in de spreiding en helderheid van het licht: minder helder en zichtbaar licht van het armatuur en meer licht op de gevels en bomen. Dit zorgt voor een beter comfort en de sfeer van de plek komt beter ‘aan het licht’. 2. De hoofdgrachten zijn belangrijk voor de stad. Ze vormen een duidelijke eenheid, die behouden of moet blijven of zelfs verst­ erkt moet worden. 3. De historische identiteit van de stad moet behouden blijven in het straatbeeld. Dit gebeurt nu in vormgeving van de 'klassieke lantaarns' en door het rondstralende lichteffect op de gevels. 4. We willen bijdragen aan een consequenter keuze voor de in­ passing, met name in mast- versus gevelarmatuur.

Conclusies huidige verlichting naar nieuw lichtplan • onsamenhangende straatbeelden vragen om een verlichtingsplan wat meer eenheid creert door de onderliggende heldere waarden van de sfeergebieden te versterken en daarmee de aantrekkelijkheid en herkenbaarheid van de binnenstad te verbeteren; • De ervaring van de voetganger moet centraal komen te staan, daarom meer licht op de omgeving; • Meer balans in spreiding en helderheid van de verlichting zal zorgen voor een verbeterd lichtcomfort en versterking van de waarde van de plek; • De relatie met het water in de binnenstad kan met een nieuw lichtplan worden versterkt , waardoor ook de cultuurhistorische waarde van de hoofdgrachten weer zichtbaar wordt;

21

2.

Strategie: waardegestuurd ontwerp Welke waarden passen bij de verlichting die het avondbeeld vorm geeft? Om een waarde gestuurd ontwerp te maken hebben we samen Taylor Stone van de TU Delft een strategie ontwikkeld om op basis van verschillende waarden een vertaling te maken naar uitgangspunten voor een lichtontwerp. Deze strategie is ook samen met Ir. dr. Stone toegepast op de binnenstad van Delft.

2.1 Sociaal culturele waarden 2.2 Locatie specifieke waarden 2.3 Ecologie: waarde van donkerte 2.4 Waarden samengevat: Beeldend PvE

De primaire toepassing van openbare verlichting is van oudsher voor een gevoel van veiligheid. In de binnenstad kunnen we in veel gevallen terugvallen op etalages en aanlichting van gevels, welke in hoofdlijnen ook de sfeer bepalen. De openbare verlichting heeft in deze gebieden een ondergeschikte rol in de avonduren. Maar dit geldt ook niet overal. Naast veiligheid zoeken in verlichting ook geruststelling en ‘way-finding’. Met de komst van nieuwe technieken kunnen we verlichting steeds breder inzetten op verschillende functies, maar hier ligt het overmatig gebruik van licht op te loer. Zo is gebleken dat met de intrede van led verlichting het lichtniveau is gestegen in plaats van gedaald, het zogenaamde rebound effect. Welke keuzes maken voor de verlichting en hoe kunnen we deze keuzes zo goed mogelijk gestalte geven met armaturen en dynamische scenario’s? Het antwoord op deze vraag ligt voor ons bij de vraag welke waarde de verlichting op welk moment moet verwezenlijken. Kortom: het juiste licht op de juiste plek op het juiste moment bepalen op basis van de sociaal, maatschappelijk en ruimtelijke waarden die specifieke plekken in de stad vertegenwoordigen op basis van ruimtelijke, culturele en ecologische eigenschappen.

Om te komen tot waardevolle uitgangspunten voor de verlichting en de te gebruiken technieken kijken we naar de verschillende soorten waarden voor de stad Delft; • • •

De sociaal culturele waarden zoals geformuleerd in de ruimtelijke visie 2040 De locatie-specifieke waarden in het centrum van delft De ecologische waarde op basis van de ‘Design for Darkness’ strategie

Deze moeten elkaar versterken middels de inrichting van de openbare ruimte. (zie § paragraaf 1.2 analyse openbare ruimte) De geïdentificeerde waarden vormen een uitdaging en mogelijke conflicten tussen concurrerende belangen. Het kan echter ook worden gezien als een uitdaging om oplossingen te bedenken die gebruikmaken van zorgvuldige analyse, innovatieve verlichtingstechnologieën en creatieve ontwerpkeuzes om de geïdentificeerde waarden aan de behoeften van de locatie te voldoen en op elkaar af te stemmen. Een dergelijke aanpak vereist een ambitieuze visie voor het verlichtingsplan van Delft. Ons uitgangspunt was daarom om te beoordelen hoe de doelen het “probleem” in kaart brachten, en meer in het algemeen een kritische beoordeling van hoe en waarom we het stadscentrum na zonsondergang zouden moeten verlichten. In plaats van onze projectdoelen uitsluitend te baseren op beperkingen of voorzorgsmaatregelen, of een “technologie-gestuurd”-perspectief te hanteren, hebben we een waardegevoelige aanpak gekozen die bevraagt ​​hoe technologische innovaties en creatieve ontwerpinterventies een unieke nachtelijke sfeer voor Delft kunnen creëren. We formuleren daarom een ​​visie rond een duurzame en verantwoorde verlichtingsstrategie die uniek is afgestemd op de behoeften en belanghebbenden, mens en natuur, van Delft. 22

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

23

2. Strategie Sociaal culturele waarden

2.1 Sociaal culturele waarden binnenstad Delft

Koers historische binnenstad

De aantrekkingskracht van de historische binnenstad is uniek. Het gebied verbeeldt de kernwaarden van Delft als stad van historie en techniek. Kennis, innovatie, creativiteit, cultuur en historie zijn belangrijke troeven die de stad uitspeelt om het hart te veroveren van bewoners, ondernemers en bezoekers. De functie van de Openbare Ruimte is met de komst van nieuwe technieken in combinatie met de toename van onze vrije tijd een keuze geworden en geen ‘must’. Het ontwerpen van aantrekkelijke straten, pleinen en parken belangrijker dan ooit.

De binnenstad is in 2040 leefbaarder en levendiger. Delft streeft ernaar in 2040 meer openbare ruimte in de binnenstad beschikbaar te hebben voor ontmoeten en verblijven. In 2040 is de binnenstad verduurzaamd. In 2040 is de binnenstad beter bereikbaar. Sommige delen van de binnenstad zijn dan autoluw. Er blijft ingezet worden op het versterken en uitbreiden van stadslogistiek. De relatie met Stichting Centrummanagement is historische binnenstad en Nieuw Delftonderhouden. goed

en en uitdagingen

e historische kern van Delft en Nieuw Delft.

In het centrum zijn in volgorde van prioriteit de volgende waarden van belang: 1. Cultuur: We versterken en behouden de erfgoed¬waarden van de historische binnenstad. Met Nieuw Delft vertellen we een nieuw verhaal passend bij de kernwaarde technologie, innovatie en creativiteit. Voor toerisme blijft het centrum een belangrijke trekker.

• • • • •

Erfgoed-waarden Innovatie Huiskamer van de stad Klimaatadaptatie Fietser en voetganger op 1

2. Innovatie 3. Het centrum als huiskamer van de stad: leefbaarheid, levendigheid en ontmoeting 4. Klimaatadaptatie en de ontwikkeling van groen en blauw structuren 5. Fietser en voetganger op de eerste plaats, de auto krijgt minder plek.

Historische binnenstad

is de huiskamer van de stad, vooral door de gezellige sfeer in een historische context. De binnenstad is de plaats waar Delftenaren elkaar bezocht. De binnenstad is rijk aan erfgoed en historie. Specifiek voor de lende gebruikersgroepen: bewoners, ondernemers en dag- en en veel studenten, waardoor het percentage eenpersoonshuishoudens binnenstad zijn de aaneengesloten rijen huizen en smalle straten. lkaar. De woningtypen zijn divers, met veel historische panden. Het isch hart van de stad en de directe omgeving is centrum-stedelijk. Hier historische setting gewoond, met een mix van functies: toerisme, cultuur, detailhandel en horeca. Het ruimtelijk beeld is in hoofdzaak dat van n en pleinen en verspreid liggende speelvoorzieningen. Door de nabijheid ed voor velen aantrekkelijk.

De historische binnenstad is deel van het centrum van de stad en is omgeven door Nieuw Delft. De binnenstad wordt gezien als huiskamer van de stad, vooral door de gezellige sfeer in een kleinschalige en compacte, historische context.

intunnel is een gebied naast de historische binnenstad ontstaan dat Bij de ontwikkeling van Nieuw Delft wordt ingezet op onder andere inschalige bedrijvigheid en ontmoetingsruimtes, zowel inpandig als in de

Er is een grote diversiteit aan functies en bijbehorende grsgroepen: wonen, toerisme, cultuur, kleinschalige bedrijvigheid, detailhandel en horeca.

Deelgebied historische binnenstad en Nieuw Delft

Basiskwaliteiten

20% van de 10.000 banen krijgen een plek in het centrum. In het centrum versterken we het concept de Stad is de campus, de Campus is de stad. Het centrum blijft het kernwinkelgebied en veel horeca is hier gevestigd. Deze combinatie zorgt ervoor dat we fors inzetten op het perspectief innovatie,- kennis-, en technologiestad.

In het afwegingskader voor het centrum (links) zien we de hoogste score bij Cultuur (erfgoedwaarden), daarna volgen Ontmoeting en Innovatie. Deze laatste komt voornamelijk tot uiting in Nieuw Delft, in de binnenstad wordt met name vanwege toerisme vol ingezet op Cultuur en komt de Innovatie minder tot uiting. In het centrum zetten we vol in op cultuur. We versterken en behouden de erfgoedwaarden van de historische binnenstad. Met Nieuw Delft vertellen we een nieuw verhaal passend bij de kernwaarde technologie, innovatie en creativiteit. Voor toerisme blijft het centrum een belangrijke trekker. Het centrum is de huiskamer van de stad en in onze huiskamer zetten we fors in op leefbaarheid, levendigheid en ontmoeting.

In het centrum zetten we meer dan gemiddeld in op klimaatadaptatie en de ontwikkeling van groen- en blauwstructuren. Het is niet het deelgebied waar we starten met het loskoppelen van het aardgas (energietransitie). Nieuw Delft is volledig aangesloten op duurzame warmtebronnen De historische binnenstad is het decor voor cultuurvoorzieningen. Voorzieningen met betrekking tot zorg, onderwijs, welzijn en sport versterken we kwalitatief maar we zetten in het centrum niet in op kwantiteit. De bereikbaarheid naar het centrum toe is zeer belangrijk maar in het centrum zelf geven we de auto minder plek, en gaan we meer autoluwe zones inrichten. We zetten in op parkeerplekken voor fietsers en de voetganger en fietser staat in het centrum op de eerste plaats.

Afwegingskader historische binnenstad en Nieuw Delft 107

24

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

25

2. Strategie 2.2 Locatie specifieke waarden - avondwandeling

Om de lokatiespecifieke waarden boven water te halen is een locatiebezoek(en) in de avond georganiseerd. Tijdens de wandeling zijn gesprekken gevoerd over hoe wordt licht nu beleefd in verschillende delen van de binnenstad en op verschillende lijnen, plekken en profielen/functiegebieden. Deze wandelingen vond plaats met verschillende disciplines, zoals stedebouw, ecologie, cultuurhistorie, ondernemers en beheerder.

Locatie specifieke waarden

Variaties en experimenten PL lamp

Led? (hier defect)

• • • •

De dialoog tijdens een avondwandeling en het gesprek over de rol van kunstlicht in onze openbare ruimte heeft geleid tot het benoemen van gedeelde waarden en de juiste ruimtelijke uitgangspunten voor veilige, sfeervolle en natuur-inclusieve verlichting. Deze waarden zijn vertaald naar uitgangspunten voor de verlichting.

• Tijdens een avondscan op 21 augustus 2024 met de gemeente zijn de volgende waarden / conclusies (?) naar boven gekomen: In het centrum wordt op de routes grotendeels consequent gebruik gemaakt van 2 typen armaturen: een klassiek vormgegeven armatuur (rond landmarks en op bruggen) en een neutraal, tijdloos armatuur; Pleinen hebben een eigen identiteit en lichtkwaliteit; Lichtniveaus passend bij omgeving, lichtniveau mag in woonstraten wat minder Rond de landmarks: klassieke armaturen zijn voorzien van warm wit licht (2700K?) Vormgeving armaturen past zich goed aan bij verschillende type omgeving Bij de overspanningen vallen er hier en daar (donkere) gaten In de stegen vallen ook donkere gaten; op te lossen met andere lichtbundel? Balans moet beter tussen verlichting van armatuur en licht op de omgeving: meer licht op omgeving, minder zichtbaar / helder armatuur (betere lichtcomfort!)

•

Quote: ’De balans op de straten moet liggen op de waardevolle gevels; deze hebben grote zeggingskracht en mogen niet over­ straald worden door de armaturen zelf.’ Uit ‘verkennend over­ leg 21 mei 2024.’

• • • • • • •

Minder heldere lichtbron, Meer licht op de omgeving Hoofdgrachten als eenheid versterken; Historische identiteit, koesteren van vormgeving en lichtbeleving van de openbare verlichting; Meer consequente toepassing van (led-)lichtbronnen en lichtprincipes (mast-gevel-hang)

Led optiek symmetrisch

Samengevat: meer balans in spreiding en helderheid: minder licht bij het armatuur, meer in de omgeving: gevels, bomen, kade, etc. Omgeving bepaald de sfeer, niet het armatuur 1. Meer samenhang: consequente keuzes! • • •

Hoofdgrachten éénheid Consequente keuze inpassing: mast vs gevel Consequente toepassing vormgeving irt historisch hart en historische iconen

2. Meer sfeer, minder licht • • •

26

Meer comfort van licht, minder inkijk minder verstoring van nacht-ecologie

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

27

2. Strategie Ecologische waarden

2.3 Ecologie: waarde van donkerte

Een verantwoorde lichtstrategie, moet niet alleen technische en esthetische overwegingen meenemen, maar ook bredere morele aandachtspunten over de impact van verlichting ‘s nachts. Lichtvervuiling, veroorzaakt door slecht ontworpen of overmatige verlichting, is een groeiende zorg. Dit heeft niet alleen gevolgen voor de energieconsumptie en gemeentekosten, maar ook voor de gezondheid van mensen en ecosystemen, met name nachtelijke dieren. Slechte verlichting kan de zichtbaarheid verminderen door verblinding en sterke contrasten tussen licht en donker. Daarnaast leidt de constante luchtgloed (skyglow) in verstedelijkte gebieden tot verlies van de sterrenhemel, wat culturele waarde heeft.

•

•

De toenemende bewustwording van lichtvervuiling biedt echter ook kansen om onze benadering van verlichting te herzien. Het onderzoek “Design for Darkness” (TU Delft) richt zich niet alleen op de negatieve aspecten van kunstlicht, maar benadrukt ook de waarde van donkerte. Donkerte kan worden gezien als een waarde die ecologische doelen kan ondersteunen en die moet worden geïntegreerd in lichtstrategieën. Donkerte, als ontwerpwaarde, omvat ecologische zorgen die worden aangetast door kunstlicht. Het streven naar lagere verlichtingsniveaus kan niet alleen energie besparen, maar ook de toegang tot de sterrenhemel behouden. Om een sfeervolle en natuurinclusieve avondbeleving in de binnenstad van Delft te creëren, is het belangrijk om te bepalen welke waarden het meest relevant zijn voor deze specifieke context.

•

• •

Alleen licht aan wanneer het nodig is, met name op de vleermuisroutes (dimbare verlichting, eventueel met kleur-shift); Voorkomen lichtvervuiling (sky-glow); Voorkomen lichthinder (verblinding, naar binnen schijnen in woningen); Zo laag mogelijk lichtniveau; Zo min mogelijk blauw in het licht;

25 maart 2024 circa rond 20 / 21uur in de avond

LEGENDA DONKERTE HABITATS

onverlichte openbare ruimte ofwel addaptief licht tbv verblijfplaatsen & vliegroutes vleermuizen

OVERGANG ZONES

Stedelijk groen en water

VLEERMUIS VERBLIJGSPLAATSEN

onverlichte/donkere vliegroutes vleermuizen

28

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

DONKERTE CORRIDOORS:

waterwegen en groenstroken VERLICHTE (OPENBARE) RUIMTE

Woon- en werkgebieden en verkeerszones binnen de bebouwde kom (BBK)

CONFLICTZONES:

zones waar voetgangersroutes en potentiele vleermuizroutes elkaar kruisen. Hier lichttoepassingen vermeiden of subtiel (lage lichtpunten, laag lichtniveau) maken.

SNELWEG

Hoog lichtniveau

29

2. Strategie 2.4 De waarde van kunstlicht in de openbare ruimte

De armaturen in de binnenstad van Delft, welke al meer dan 30 jaar de binnenstad verlichten, worden allen vervangen door nieuwe armaturen met een led-lichtbron. Op basis van de analyse en de waardestelling is er een programma van eisen opgesteld om te komen tot de juiste keuze van armaturen. Het programma van eisen is een vertaling van cultureel maatschappelijke, ruimtelijk-architectonische en ecologische waarden naar de kwaliteiten van het avondbeeld.

Functioneel PvE

Vanuit functioneel oogpunt worden lichtsystemen primair toegepast om de ruimte te verlichten voor (verkeers)veiligheid, maar verlichting heeft een bredere impact op de avondbeleving als het gaat om sfeer, identiteit en oriëntatie. In het functionele PvE wordt omschrijven welk type licht er moet komen, op basis van de context en functie van de verkeersruimte, en de bijbehorende geldende regelgeving voor openbare verlichting.

We onderscheiden 3 niveaus als het gaat om de kwaliteit van het avondbeeld:

Ruimtelijk ontwerp Niveaus avondbeleving

1. KERN product

Onderdeel

Lichtbeleving:

Uitwerking in PvE

Functioneel PvE • Functie van het licht in de omgeving • Perceptie van licht uit het armatuur • Perceptie van de lichtbron • Dimprotocol

2. TOEGEPAST product

Inpassing in de context

Ruimtelijk ontwerp • Inpassing in de openbare ruimte (gevel/mast/hang) • Hoogte, positie, onderlinge afstand

2. UITGEBREIDE product

Armatuur + uithouder

Vormgeving • Uitstraling van het armatuur: stijl • Materiaal, kleur, afwerking, passend bij bredere huisstijl, etc

3. EIGENLIJKE product

Led-systeem

Technisch PvE: Duurzaam in Beheer en onderhoud • Systeemeisen voor verlichting • Eisen voor telemanagement • Ontworpen voor éénvoudige reparatie/vervanging van onderdelen

Ontwerp piramide

De ruimtelijke inpassing moet in nauwe afstemming gebeuren mat alle andere inrichting in de openbare ruimte: bomen, parkeervakken, rijbanen, draaicirkels, etc. Hierbij is afstemming nodig met landschapontwerpers en andere betrokken vakdiciplines. In het geval van dit vervangingsproject gaan we 1 op 1 de huidige posities handhaven en alleen de armaturen vervangen. De masten blijven gehandhaafd. Het ruimtelijk ontwerp is dus een gegeven. (zie paragraaf 1.3) Wel zetten we een lange termijn ambitie neer als kader voor toekomstige ontwikkelingen. In de wetenschap dat de openbare ruimte steeds meer autoluw wordt in de binnenstad en de focus komt te liggen op langzaam verkeer (fietser en voetganger op 1) en groen komt er ook ruimte vrij voor ambitie ten aanzien van verlichting.

Beeldkwaliteit en vormgeving

Als onderdeel van de inrichting van de openbare ruimte heeft het lichtsysteem impact op de beeldkwaliteit. De keuze voor het lichtsysteem als object is dus ook één welke in nauwe afstemming gebeurt met de afdeling stedebouw, zodat ze past binnen de bredere kaders van beeldkwaliteit openbare ruimte in de gemeente Delft. Het gaat daarbij om de vraag wat de uitstraling is van het armatuur en op welke wijze ze is ingepast in de openbare ruimte. Samen bepalen ze de bijdrage en impact op de beeldkwaliteit overdag.

Technisch PvE

Strategie Technische uitwerking

TOEGEPAST product

UITGEBREID product

Volgorde ontwerpproces

KERN product

In het technisch PvE zijn de randvoorwaarden voor duurzaam beheer opgesteld. Deze moeten zorgen voor een lange levensduur, telemanagement en eenvoudige vervanging van onderdelen.

EIGENLIJK product

30

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

31

or ze verder 2. Strategie ie, innovatie, een grote rol in

Om de positie van de historische en culturele stad te versterken, investeert Delft in kwalitatieve cultuurvoorzieningen, attracties, evenementen, een verantwoorde ontwikkeling van toerisme en in het verbeteren van de kwaliteit van de openbare 2.5 Conclusies: van waarden naar lichtbeleving ruimte. Delft koestert zijn erfgoed en zet ook bij nieuwe stedelijke ontwikkelingen inOm op het rijke historie Delft. Erfgoed in Delft is bekendinvesteert Delft dedoorvertalen positie van van de de historische envan culturele stad te versterken, 1. Historie, creativiteit kleurt cultuur en toerisme in Delft en ‘beleefbaar’, waar jeinnovatie ook bent in den stad.

ze verder d op weg. De nnovatie, r mogelijk grote rol in

van de pn en weg. De en voor een ogelijk ijs op mbo, nsen van het omie en biedt nde belangrijke

kunnen nne- We enaar.

hte nruimte in en als nu. We zodat Delft uurvriendelijk r de elft

-efficiënte,

ar. We

mte in en nu. We vriendelijk

eit av ti

eit obreV nav tdi eV obr dn

en stad

eirotsiH

voor de mte-efficiënte,

igolonhce T ni ,e on ivitaerc & et

igolonhce T ni ,e on ivitaerc & t en e stad

eirotsiH

n oor een g te kunnen op mbo, n zonnevan het e en biedt ren, zodat Delft elangrijke

Keuzeproces lichtontwerp: Lichtbeleving

Ruimtelijke inpassing

in kwalitatieve cultuurvoorzieningen, attracties, evenementen, een verantwoorde Het centrum huiskamer de stad: leefbaarheid, levendigheid en ontmoeting. ontwikkeling van als toerisme en in van het verbeteren van de kwaliteit van de openbare Ter versterking van de wijkeconomie en het borgen van de duurzame vitaliteit van Kortom: Meer sfeer, met minder licht ruimte. Delft koestert zijn erfgoed en zet ten ookminste bij nieuwe ontwikkelingen wijken bij nieuwe gebiedsontwikkelopgaven 10% vanstedelijke het te 1. wordt Meer comfort van licht, in op doorvertalen vanlichtbron de voor rijke werk historie van Delft. Erfgoed in Delft is bekend realiseren aanbod inzichtbare de wijk bestemd en maatschappelijke 2. het Minder voorzieningen. We streven naar een vitale mix van wonen en werken, zowelruimte in de bieden voor zicht op gevels en3.‘beleefbaar’, waar je ook bent de stad. Langs hoofdgrachten en in iconen moet de inpassing X wijken in de werkgebieden. Hierdoor kan er een klimaat ontstaan van kwaliteit: 4. alsInpassing moet met respect voor architectonische dynamische stedelijke gemengde gebieden. 5. Vormgeving passend bij de unieke identiteit van de oude stadskern Ter versterking van de wijkeconomie en het borgen van de duurzame vitaliteit van X 6.

Afstemming van openbare verlichting met aanlichting van landmarks X wijken wordt bij nieuwe gebiedsontwikkelopgaven ten minste 10% Delft in 2040 hoogwaardige, passende en toegankelijke voorzieningen die van het te 7.heeft Unieke eigen identiteit: Delfts licht. realiseren aanbod in de cultuur, wijk bestemd werkDelft en streeft maatschappelijke nodig zijn voor zorg, welzijn, onderwijsvoor en sport. naar een goede spreiding vanWe voorzieningen en clustert waar mix mogelijk voorzieningen. streven naar een vitale van wonen en werken, zowel in de De 2. Delftse koers; Delft als stadeen vansamenvatting innovatie en technologie De Delftse koers; een samenvatting wijken als in de werkgebieden. Hierdoor kan er een klimaat ontstaan van Prettig samen leven vinden weinzetten belangrijk om in Delft. 2040 lichtkwaliteit is Delft een stad te waar Nieuwe technieken de In juiste realiseren op het juiste moment dynamische stedelijke gemengde gebieden.

De kwaliteiten die van Delft een aantrekkelijke stad maken behouden we door ze verder Om de positie van zijn; de historische en culturele stad te versterken, investeert Delft iedereen ertoe doet, meedoet, elkaar kan ontmoeten en de kans krijgt zich te en nieuwste kennis inzetten om keuzes te maken die toekomstbestendig Deverrijken kwaliteiten van DelftDe eenDelftse aantrekkelijke stad zijn: maken behouden we door ze verder Om de positie en culturele stad te versterken, investeert Delft te en tedie versterken. kernwaarden historie, technologie, innovatie, in kwalitatieve cultuurvoorzieningen, attracties, evenementen, een verantwoorde ontwikkelen. In ertoe doen en gezien van daaruit ontmoeten, 1. Door de intreding van worden led alsenkleine lichtbron is het licht beter te sturen,vanisdeerhistorische creativiteit enen de te verbonden stad.De HetDelftse Delftsekernwaarden erfgoed (oud zijn: en nieuw) speelt een grote rol in ontwikkeling van toerisme en in het verbeteren van de kwaliteit van de een openbare te verrijken versterken. historie, technologie, innovatie, in kwalitatieve cultuurvoorzieningen, attracties, evenementen, verantwoorde Delft heeft 2040 hoogwaardige, passende en toegankelijke voorzieningen die meer vormvrijheid en isdehet licht flexibel in te regelen.

Verlichitng kanerfgoed dus in ook bij nieuwe stedelijke ontwikkelingen ontwikkelen enin meedoen ligt namelijk sleutel totmeer prettig samen leven. De de aantrekkelijkheid, identiteitstad. het deen stad. ruimte. Delft koestert creativiteit en de verbonden Hetvestigingsklimaat Delftse erfgoedvan (oud nieuw) speelt een grote rol in ontwikkeling vanzijn toerisme eneninzet het verbeteren van kwaliteit van de openbare verschijningsvorm endie inwe lichtkwaliteit nog beter aansluiten bij deen context van een ruimte enzorg, voorzieningen realiseren, dragen aan bij. Westreeftinnaar nodig zijn voor cultuur, onderwijs enhier sport. Delft op ruimte. het doorvertalen van dezijn rijke historienvan Erfgoed in Delft is bekend deopenbare aantrekkelijkheid, identiteit enwelzijn, het vestigingsklimaat van de stad. Delft koestert erfgoed zetDelft. ook bij nieuwe stedelijke ontwikkelingen locatie, een profiel en een gebruiker. Delft zet tot 2040 in op het toevoegen van 15.000 woningen. We zijn al goed op weg. De is en ‘beleefbaar’, waar je ook bent in de stad. maken meervoudig gebruik van de beschikbare openbare ruimte en deze in op het doorvertalen van de rijke historie van Delft. Erfgoed in Delft is bekend goede spreiding van voorzieningen en clustert waar mogelijk X nieuwe woningen dragen een kwaliteitsverbetering in de wijken. Waar mogelijk 2.

als hoge prioriteit, de leds direct zichtbaar zijnin de stad. Delft zet totLichtcomfort 2040 in op bij hetaan toevoegen vanveilig 15.000 woningen. We priemende zijn al goed op weg. De mogen niet en ‘beleefbaar’, waar je ook bent doelmatig onderhouden en sociaal ontworpen.

X X X

Lichtbeleving

Vormgeving

X X

Techniek en dynamiek X X

X

3. Schaarse ruimte goed benutten

•

X

X

X

X

X

X X X

X

X

X

verlichting dimbaar en stuurbaar maken;

X

5. Gezondheid & Biodiversiteit

X X

X X X

X

X

Vervanging openbare verlichting CENTRUM | DELFT

ATELIER LEK | ONAFHANKELIJK LICHTONTWERP

• • • •

•

• •

X

X

X X

Meer comfort van licht Minder zichtbare lichtbronnen Vormgeving passend bij de unieke identiteit van de oude stadskern Unieke Delftse identiteit: Delfts licht Benutten kansen van led tbv flexibiliteit en vormvrijheid Integrale benadering voor beste resultaat Beschikbaarheid verschillende bundels binnen 1 familie Geen lichthinder voor omgeving Consequente keuzes tbv eenheid

Techniek-dynamiek-aansturing • • •

7

Langs hoofdgrachten en iconen zicht op gevels Inpassing met respect voor architectonische kwaliteit Unieke eigen identiteit: Delfts licht Lichtcomfort als hoogste prioriteit; geen zichtbare leds Inpassing afstemmen op straatprofiel, bomen en parkeren; Integrale benadering voor beste resultaat Focus op fietser en voetganger Geen lichthinder voor omgeving

Vormgeving

• •

functioneert dan als een circulair systeem voor grondstoffen.

32

•

• • •

4. Efficiëntie + Duurzaamheid

Meer eenheid in de openbare ruimte door meer consequente en éénduidige toepassing van lichtprincipes en vormtaal, passend bij gebruik, context (profiel, materiaal, bebouwing) en sfeer van de ruimte. Deze samenhang maken de ruimte goed leesbaar, overzichtelijk en daardoor ook sociaal veiliger voor gebruikers van de ruimte: 1. Hoofdgrachten, iconen en entrees meer éénheid; 2. Consequente keuze inpassing: mast vs gevel; 3. Consequente toepassing vormgeving irt historisch hart en historische iconen

• •

• • •

doelmatig onderhouden en sociaal veilig ontworpen.

6. Samenhang en continuïteit in de openbare ruimte

•

•

partner is inhard 2040opzowel sociaal als fysiek beter meten deklimaatbestendig stad verbonden.te kunnen van voorzieningen clustert waaris mogelijk Delft is inen2040 weg om in 2050 energieneutraal Prettiggoede samenspreiding leven vinden we belangrijk inenDelft. In 2040 Delft een stad waar 7 zijn. Om daar te komen, zet Delft in op energiebesparing, een warmtenet en zonneiedereen ertoe doet, meedoet, elkaar kan ontmoeten en de kans krijgt zich te Delft is in 2040 hard op weg om in 2050 energieneutraal en klimaatbestendig te kunnen Prettig samen leven vinden we worden belangrijk Delft. In 2040 is Delft een stad waar energie. ontwikkelen. doenis: en alle gezien eninvan daaruit ontmoeten, kleur van goed. licht aanpassen aanwe waar enmoeten wanneer hetIn ertoe nodig In 1. DelftHoeveelheid is ook ruimteeneen schaars Daarom zullen goed zijn. Om daar te komen, zet Delft in op energiebesparing, een warmtenet en zonneiedereen doet,ligtmeedoet, kantot ontmoeten en deleven. kansDe krijgt zich te ontwikkelen enertoe meedoen namelijk elkaar de sleutel prettig samen

nadenken welke keuzes we maken bij in de fysieke leefomgeving. energie. ontwikkelen. ertoe doen en worden dragen en vanhier daaruit ontmoeten, Delft zet in op eenover mobiliteitstransitie. Het mobiliteitssysteem gaat ingrepen veranderen, zodat Delft openbare ruimte enInvoorzieningen diegezien we realiseren, aan bij. XWe 2. Spreiding vanleefbaar het licht laten aanlsuiten bij de benodigde functie en sfeer; ontwikkelen en meedoen ligt namelijk de sleutel tot prettig samen de komende decennia bereikbaar, en verkeersveilig blijft. De ruimte voor de maken meervoudig gebruik van de beschikbare openbare ruimte en deze is leven. De Deze moeten indien mogelijk altijd bijdragen aan de versterking van meerdere 3. in op Efficiënte lichttechniek en beschikbaarheid van bundels (binnen 1 veilig familie) infrastructuur ineen de stad wordt beter benut voorrang te geven aanveranderen, ruimte-efficiënte, doelmatig onderhouden envoorzieningen sociaal ontworpen. Delft zet mobiliteitstransitie. Hetdoor mobiliteitssysteem gaat zodatverschillende Delft openbare ruimte en die we realiseren, dragen hier aan bij. We vanbereikbaar, de stadleefbaar en het gebied. blijft. De ruimte voor de schone, slimmedecennia veilige mobiliteit. de kwaliteiten komende en verkeersveilig maken meervoudig gebruik van de beschikbare openbare ruimte en deze is In Delft is ook ruimte een schaars goed.

Daarom zullen we goed moeten infrastructuur in de stad wordt beter benut door voorrang te geven aan ruimte-efficiënte, doelmatig onderhouden en sociaal veilig ontworpen. De fysieke leefomgeving moet bijdragen aan de gezondheid van iedere Delftenaar. We nadenken over welke keuzes we maken bij ingrepen in de fysieke leefomgeving. schone, slimme en veilige mobiliteit. dringen negatieve milieueffecten terug en richten ons op een gezond ingerichte Deze In moeten indien mogelijk altijd bijdragen aan de versterking meerdere Delft is ook ruimte een schaars goed. Daarom zullen van we goed moeten Klimaatadaptatie en de ontwikkeling van groen en blauw structuren leefomgeving. Het buitengebied is altijd goed bereikbaar. In 2040 is de buitenruimte in en kwaliteiten van de stad en het gebied. De fysieke leefomgeving moet bijdragen aan de gezondheid van iedere Delftenaar. We nadenken over welke keuzes we maken bij ingrepen in de fysieke leefomgeving. om de 1. stad voor mens, plant en dier op minimaal kwaliteitsniveau als nu. We Dimbaarheid van verlichting eisingerichte dringen negatieve milieueffecten terug en richtenhetzelfde ons opis eeneen gezond Deze moeten indien mogelijk altijd bijdragen aan de versterking van meerdere X bevorderen biodiversiteit, door buitenruimten en nieuwe bebouwing natuurvriendelijk 2. de Minder verstoring vanbereikbaar. nacht-ecologie: waar nodig aan leefomgeving.

Het buitengebied is altijd goed In 2040 is de buitenruimte in en lichtkleur aanpassen kwaliteiten van de stadecologie en het gebied. in te richten en te realiseren. In 2040 bestaat het begrip ‘afval’ niet meer. Delft 7 blauw uit het spectrum) om de stad (dimmen/ voor mens, plantuitschakelen en dier op minimaalen hetzelfde kwaliteitsniveau als nu. We functioneert dan als een circulair systeem voor grondstoffen. bevorderen de biodiversiteit, door en nieuwe natuurvriendelijk 3. Verlichting magbuitenruimten niet storend zijnbebouwing voor omwonenden en aanpalende functies 7 in te richten en te realiseren. In 2040 bestaat het begrip ‘afval’ niet meer. Delft

• • •

Inpassing met respect voor architectuur Afstemming van OVL met aanlichting landmarks Unieke identiteit: Delfts licht Lichtcomfort als hoogste prioriteit; geen zichtbare leds Integrale benadering voor beste resultaat Focus op fietser en voetganger Spreiding van het licht laten aansluiten bij functie en sfeer Rekenschap met ecologie middels lichtniveau en lichtkleur Eenheid in lichtsfeer langs hoofdgrachten, iconen en entrees

Ruimtelijke inpassing

bouwen we in hogere dichtheden. nieuwe woningen dragen bij aan een kwaliteitsverbetering in de wijken. Waar mogelijk

Ter versterking van de wijkeconomie en het borgen van de duurzame vitaliteit van wordt bij nieuwe minstevan 10% het te vitaliteit van bouwen we in hogere dichtheden. Ter versterking vangebiedsontwikkelopgaven de wijkeconomie en hetten borgen devan duurzame Prettigis samen leven vinden we belangrijk in Delft. In 2040 is Delft eenwijken stad waar In Delft ruimte goed. Daarom zullen we van goed Delft voorziet ook tot 2040 in eeneen groeischaars van 10.000 banen. Delft maakt gebruik de moeten realiseren aanbod in de wijk bestemd voor werk en maatschappelijke wijken wordt bij nieuwe gebiedsontwikkelopgaven ten minste 10% van het te iedereen doet, meedoet, kan ontmoeten en de kans krijgt zich te We streven naar een vitale mix van wonen en werken, zowel in de substantiële kansen toe van kennisintensieve bedrijven elkaar en een kennisgedreven en leefomgeving. voorzieningen. nadenken welke keuzes bijvan ingrepen in degebruik fysieke Delft voorzietover tot 2040 in een groeiwe van maken 10.000 banen. Delft maakt van de realiseren aanbod in de wijk bestemd voor werk en maatschappelijke ambachtelijke ‘maakindustrie’.moet Deze nieuwe maakindustriezijn biedtmet arbeidskansen voor een van het straatprofiel: wijken als in de werkgebieden.

Hierdoor kan er een klimaat ontstaan van 1.moeten Inpassing afgestemd de bomen, parkeren Deze mogelijk altijd bijdragen aan de versterking van meerdere ontwikkelen. Inkennisintensieve ertoe doen en gezien worden en indeling van daaruit ontmoeten, substantiële kansenindien van bedrijven en van een kennisgedreven en voorzieningen. We streven naar een vitale mix van wonen en werken, zowel in de brede doelgroep in Delft en de regio. Het feit dat in Delft technisch onderwijs op mbo, dynamische stedelijke gemengde gebieden. en‘maakindustrie’. verkeersstromen in de smalle ambachtelijke Deze nieuwe maakindustrie biedtstraatprofielen; arbeidskansen voor een kwaliteiten van de en het gebied. enstad meedoen ligtDelft namelijk de sleutel tot van prettig samen leven. wijken De als in de werkgebieden. Hierdoor kan er een klimaat ontstaan van hboontwikkelen en academisch iveau aanwezig is maakt uniek en versterkt de kansen het brede 2. doelgroep in Delft enbenadering de regio. Het feitdoor dat in Delft technisch onderwijs op mbo, dynamische stedelijke gemengde gebieden. X Integrale vroegtijdig de verlichting meenemen in planontwikkeling Delftse bedrijfsleven.

Delft koestert de huidige bedrijven, kleinschalige economie en biedt Delft heeft in 2040 hoogwaardige, passende en toegankelijke voorzieningen die ruimte en voorzieningen dieenwe realiseren, dragen We hboopenbare en3.academisch niveau aanwezig is maakt Delft uniek versterkt de kansen van het hier aan bij. ('Ruimte X een Toekomstplannen gaan richting een autoluw centrumgebied in de waar mogelijk groeiruimte aan bestaande bedrijvigheid. De TU is en blijft een belangrijke nodig zijn voor zorg, welzijn, cultuur, onderwijs en sport. Delft streeft naar Delftse bedrijfsleven. Delft koestert de huidige bedrijven, kleinschalige economie en biedt Delft heeft in 2040 hoogwaardige, passende en toegankelijke voorzieningen die maken meervoudig gebruik van de beschikbare openbare ruimte en deze is binnenstad' 2024): Fietser en voetganger (langzaam verkeer) centraal: partner en is in 2040 zowel sociaal als fysiek beter met de stad verbonden. goede preiding van voorzieningen en clustert waar mogelijk waar mogelijk groeiruimte aan bestaande bedrijvigheid. De TU is en blijft een belangrijke nodig zijn voor zorg, welzijn, cultuur, onderwijs en sport. Delft streeft naar een