2504032 College van B&W - Subsidieregeling Bescherming, behoud en beleving Joods erfgoed

Oplegger raad Raadsinformatie Onderwerp

Subsidieregeling Bescherming, behoud en beleving Joods erfgoed

Portefeuillehouder

Registratienummer

Wethouder van Vliet Brenda Hooiveld bhooiveld@delft.nl, Corine Lekkerkerker, Monique Melchior - van der Wee 6047337

Datum

14 januari 2025

Voorstel ingediend door

Concept-besluit(en) N.v.t. Waarom nu?

De raad besprak op 30 januari 2023 de resultaten van het onderzoek naar de verkoop van Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog. Toen is ook gesproken over hoe de gemeente heeft gehandeld en hoe de Joodse Delftenaren door de gemeente zijn behandeld in en na de oorlog. Wethouder Van Vliet heeft de gemeenteraad toegezegd (T230112.4.6.1.) om in samenspraak met de Joodse gemeenschap met een voorstel te komen. Dit voorstel zou richting bevatten voor mogelijk vervolgonderzoek, een aanpak waarmee de uitkomsten in de huidige tijd kunnen worden geplaatst en een invulling van een mogelijk financieel gebaar. Het heeft langer geduurd dan verwacht om u te informeren. We hebben tijd geïnvesteerd in het vormgeven van een zorgvuldig proces. Ondertussen was er de actualiteit die druk met zich mee bracht op de gemeenschap vanwege spanningen in de samenleving. Door het voeren van gesprekken, waarbij ook verschillen van inzicht zijn besproken, hebben wij een lijn ontwikkeld voor de doelen die kunnen worden gediend met het beschikbaar stellen van middelen vanuit de gemeente. Deze zijn vertaald naar een subsidieregeling gericht op Joods erfgoed in brede zin.

Met deze regeling maken we het mogelijk dat partijen die zich inzetten voor het Delftse Joodse erfgoed financiële ondersteuning kunnen krijgen. De regeling vormt de juridische grondslag en borgt de transparante verdeling van het beschikbare budget. Inhoud

Na het presenteren van het onderzoeksrapport naar het handelen van de gemeente rondom het Joods vastgoed in en na de Tweede Wereldoorlog, hebben we aan twee prominente Joodse inwoners van Delft die hierbij aanwezig waren gevraagd om een lokale vertegenwoordig samen te stellen. Dit zijn Dhr. Peters, secretaris stichting Behoud Synagoge Delft en Prof. dr. Waterman, overlevende van de Holocaust. Met deze vertegenwoordiging zijn we in 2023 gestart om als gemeente te overleggen over vervolgstappen. De gesprekken vonden in juni en oktober 2023 en in juni 2024 plaats en werden georganiseerd door Erfgoed Delft. Hieronder volgt een beschrijving van de uitkomst van de gesprekken, de conclusies en het voorstel. Aanvullend onderzoek niet noodzakelijk geacht Het beeld uit het eerste Delftse archiefonderzoek is duidelijk. Daarnaast is er al veel onderzocht in andere steden en het patroon is duidelijk. Volgens de gesprekspartners voegt meer van deze casuïstiek rond Delft weinig toe aan het eerdere beeld dat uit het onderzoek kwam.

Pagina 1 van 4

Wat is dan belangrijk? Het is belangrijk om aandacht te hebben voor de namen, de verhalen en het zichtbaar maken van het handelen van de instanties, maar ook van Delftse inwoners (bijvoorbeeld het aangeven van de Joodse leerlingen). Dit kan ondersteund worden met hard bewijs en bronnen uit het archief. Het besef dat niet alleen instanties, maar ook de gewone mensen er zelf aan meewerkten werd tijdens de gesprekken van groot belang geacht. Dit is een onderwerp voor educatie en bewustwording. Voor de gemeenschap is het belangrijk dat er erkenning is van de kilte die Joden meemaakten. En daarnaast het zichtbaar maken van de verhalen en het handelen van mensen in de Tweede Wereldoorlog. Het is ook belangrijk om iets te doen rond het behoud van (ontmoetings)plekken die ook nu nog van belang zijn voor de aanwezigheid van Joodse mensen in Delft. De synagoge als plek van het heden, van verbinding, contact en ontmoeting met Delftenaren en een monumentaal symbool voor de Joodse gemeenschap en de Joodse begraafplaats als symbool voor het verleden dat niet begraven mag worden. Voorstel Conclusie uit de gesprekken is dat het Joods erfgoed (zowel materieel als immaterieel) in Delft zorg en aandacht nodig heeft. Dit geven we vorm door subsidie ter beschikking te stellen. Van belang is oog te hebben voor de geschiedenis, actualiteit en positie van Joodse Delftenaren.

Er zijn verschillende afwegingscriteria voor de plannen. Een voorstel of initiatief moet zowel ten goede komen aan het behouden of beleven van Joods erfgoed als aan de verbinding van het Joods erfgoed met Delft en haar inwoners. In de subsidieregeling is dat als volgt geformuleerd: activiteiten moeten bijdragen aan de verbinding van het Joods erfgoed met Delft en al haar inwoners: a. informatieve, educatieve, sociaal-maatschappelijke en culturele activiteiten die in Delft plaatsvinden; b. activiteiten die bijdragen aan het onderhoud, behoud of herstel van ontmoetingsplekken die een essentieel onderdeel uitmaken van het Delfts Joods erfgoed en openbaar toegankelijk zijn. Vier mogelijke onderwerpen: 1) Herstel en behoud Joodse begraafplaats. 2) Verduurzaming Synagoge 3) Verbinding en gesprek 4) Onderzoek naar nabestaanden en holocaustslachtoffers Gemeente Delft wil mogelijk investeren in het materiële erfgoed door bijvoorbeeld bij te dragen aan behoud en restauratie van de Joodse begraafplaats en de verduurzaming van de synagoge in Delft als plek van ontmoeting. 1. Herstel en behoud Joodse begraafplaats De muur van de Joodse begraafplaats heeft dringend onderhoud nodig vanwege instabiliteit. Herstel van de bestaande muur heeft de voorkeur. Hiervoor heeft het NIK al cofinanciering vanuit het Rijk gekregen.

De begraafplaats maakt onderdeel uit van de geschiedenis en het verhaal van de Joodse inwoners van Delft. De plek is erg onbekend binnen Delft, met het herstel en het aandacht geven aan de plek waar ook vrijwilligers werkzaam zijn, willen we de plek zichtbaarder maken. 2. Verduurzaming Synagoge De synagoge in Delft is een plek van verbinding en ontmoeting. Het is een plek waar mensen samenkomen en iedereen welkom is, waar aandacht is voor cultuur, zingeving en dialoog. Investeren in het gebouw is nodig om het toekomstbestendig te maken. Door goed gebruik blijft de synagoge het best behouden voor toekomstige generaties. Het bestuur van de synagoge heeft aangegeven te willen onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om de synagoge te verduurzamen. Het gaat hierbij om energiegebruik en comfort. Daarnaast wil de gemeente enkele projecten steunen die bijdragen aan verbinding, begrip, kennis en gesprek in het hier en nu. 3.

Verbinding en gesprek

Pagina 2 van 4

Dit sluit tevens aan bij het herdenkingsjaar 80 jaar vrijheid in 2025. Hier worden waarschijnlijk voorstellen uitgewerkt met advies en begeleiding vanuit DOK en Erfgoed Delft (educatie/communicatie). Je kunt hierbij denken aan theaterlessen, op pad langs plekken in de stad met Joodse verhalen, deze verhalen ook digitaal beschikbaar maken etc. 4. Onderzoek naar nabestaanden van holocaustslachtoffers Tot slot wordt de Stichting herinneringsstenen ondersteund door Erfgoed Delft, Stadsarchief bij hun onderzoek naar nabestaanden van Delftse holocaustslachtoffers. De Stichting Herinneringsstenen heeft tot doel om de herinnering aan de ruim 140 Joodse stadsgenoten die in de Tweede Wereldoorlog zijn weggevoerd levend te houden door het plaatsen van struikelstenen vóór de woningen van degenen die destijds zijn gedeporteerd. Om een steentje te kunnen leggen moet de stichting toestemming hebben van de nabestaanden. Die zijn niet allemaal bekend. Hiervoor is specialistisch onderzoek nodig in verschillende archieven, waarvan het merendeel zich buiten Delft of Nederland bevindt. Voor het onderzoek buiten Delft moet expertise ingehuurd worden, deze is aangesteld bij Stadsarchief Delft, een soort specialistisch onderzoeker. Dit wordt gedekt uit bestaand budget van de afdeling erfgoed. Het onderzoek is gestart en de eerste resultaten zijn behaald.

Wat verandert er? Er zal meer aandacht zijn voor het Joods erfgoed van Delft. Zowel voor de instandhouding als het zichtbaar maken ervan. Het is belangrijk, ook in het kader van 80 jaar vrijheid, om het gesprek over vrijheid, uitsluiting en samenleven met elkaar te blijven voeren. Beleidskaders In de raadsvergadering op 30 januari 2023 bij het punt van het onderzoek naar Joods vastgoed is gesproken over het handelen van de gemeente in en na de Tweede Wereldoorlog ten aanzien van Joodse Delftenaren. De wethouder heeft een toezegging gedaan T230112.4.6.1. De gemeenteraad heeft een eenmalig budget van 150.000 euro ter beschikking gesteld bij vaststelling van de kadernota in 2023 om in 2023/2024 te besteden. Dat wordt door middel van de subsidieregeling ter beschikking gesteld (zie bijlage voor de subsidieregeling). De claim had bij de vaststellen van de kadernota de volgende mogelijke onderdelen, deze zijn in de gesprekken uitgewerkt (zie de tekst onder participatie en inhoud) en daardoor veranderd. In eerste instantie was dit: vervolgonderzoek rechtsherstel, nabestaandenonderzoek t.b.v. Stichting Stolpersteine, Bewustwordingsprogramma, Gebaar richting Joodse gemeenschap. Financiën

Via de Kadernota 2023 is eenmalig € 150.000 (€ 50.000 in 2023 en € 100.000 in 2024) op taakveld Musea van programma Samenleven, onderwijs en cultuur beschikbaar gesteld voor onderzoek naar Joods Erfgoed. In 2023 is daarvan € 50.000 via de Jaarrekening gestort in de reserve cultureel erfgoed, zodat via een onttrekking de besteding in 2025 kan plaatsvinden. Bij de jaarrekening 2024 zal het voorstel gedaan worden om het niet-bestede budget 2024 van € 100.000 eveneens in de reserve cultureel erfgoed te storten. Hiermee zou voor de subsidieregeling in 2025 maximaal een budget van € 150.000 beschikbaar zijn op taakveld Musea van programma Samenleven, onderwijs en cultuur. Genoemde € 100.000 vereist wel de expliciete goedkeuring van de gemeenteraad bij de behandeling van de Jaarrekening. Dit is een risico, dat als klein gekwalificeerd kan worden. Indien het akkoord van de raad toch uitblijft, zal of het subsidieplafond van de regeling naar beneden bijgesteld moeten worden, of zal (extra) dekking gevonden moeten worden in de Erfgoed-begroting op taakveld Musea. Vervolg

Pas nadat de gemeenteraad geen bedenkingen of bezwaren heeft geuit, zal de regeling gepubliceerd worden. De subsidieregeling zal met ingang van de dag na de datum van uitgifte van het gemeenteblad waarin deze wordt geplaatst (begin 2025) in werking treden. Vanaf dat moment kunnen aanvragen ten behoeve van genoemde activiteiten worden ingediend en beoordeeld. In 2025, tijdens de herdenking en viering van 80 jaar

Pagina 3 van 4

vrijheid worden de meeste plannen zichtbaar gemaakt, gecommuniceerd of uitgevoerd na beschikking. Het archiefonderzoek startte al in 2024 en is geen onderdeel van de regeling. Bij de jaarrekening ligt het besluit voor om het geld te onttrekken aan de reserve cultureel erfgoed (zie financien) Participatie

De betrokken organisaties: Stichting behoud Synagoge Delft, OJG Klal- Yisraël, de Culturele Werkgroep Synagoge Delft, Stichting Herinneringsstenen Delft, de organisator van wandelingen door Joods Delft en het NIK (Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap), een landelijke koepelorganisatie. Communicatie

De afzonderlijke projecten worden onder de aandacht gebracht wanneer ze zijn afgerond of wanneer er iets te melden valt. Dit verloopt via de afdeling erfgoed. Ook binnen het project 80 jaar vrijheid zal er aandacht voor zijn. Bijlage(n) 1. 2.

Subsidieregeling Joods erfgoed beschermen, behouden en beleven 25062024_Verslag bijeenkomst Joodse gemeenschap Delft

Het besluit moet gepubliceerd worden in het Gemeenteblad ☐ Ja

☐ Nee

☒ Niet van toepassing

☒ Ja,

het college verzoekt de raad om T230112.4.6.1 als afgedaan te beschouwen

Motie / toezegging Heeft het voorstel betrekking op een motie en/of toezegging?

☐ Nee

Hoogachtend, Het college van burgemeester en wethouders van Delft,

M Berger Loco-secretaris

K Schrederhof Loco-Burgemeester 17-01-2025

Pagina 4 van 4