2051959 Referendumkamer Delft - gewijzigd raadsvoorstel Referendumverordening Delft 2020

Referendumkamer Delft Secretariaat: Griffie Delft, Postbus 78, 2600 ME Delft, 015-2602419, cmadern@delft.nl

Aan de gemeenteraad van Delft

Delft, 15 december 2020

Betreft: Gewijzigd raadsvoorstel Referendumverordening Delft 2020

Geachte raad, Aan u is een gewijzigd raadsvoorstel ‘Referendumverordening Delft 2020’ voorgelegd. In de procedurevergadering van de commissie Economie, Financiën en Bestuur (EFB) op 3 december 2020 is besloten om het voorstel te agenderen voor de commissievergadering op 7 januari 2021. Hierbij bieden wij u ons advies over dit voorstel aan. Eerdere versies van het raadsvoorstel Er zijn in de commissie twee eerdere versies van het raadsvoorstel aan de orde geweest. Ter verduidelijking van ons advies gaan wij kort in op het voorafgaande. In de oorspronkelijke versie, die in mei 2020 in procedure werd gebracht en later het registratienummer 2020370 kreeg, werd voorgesteld om de Referendumverordening Delft op vijf punten te wijzigen. Die onderwerpen duiden wij hierna aan met de letters A tot en met E: A. digitale ondersteuning; B. referenda op initiatief van de raad; C. schrappen geldigheidsdrempel uitslag; D. een subsidieregeling voor burgers en maatschappelijke organisaties; E. het vereiste aantal ondersteuningsverklaringen bij referendumverzoeken. In ons advies van 7 juni 2020 hebben wij aangegeven dat wij ons konden verenigen met de vijf hoofdpunten. Wij voegden daaraan toe dat in de tekst van de voorgestelde verordening en de bijbehorende toelichting diverse verbeteringen wenselijk waren. Onze voorstellen tot aanpassing van de tekst noemden wij in het advies.

Het raadsvoorstel werd besproken in vergaderingen van de commissie EFB op 18 en 23 juni. De conclusie van de commissie was dat er een aangepast raadsvoorstel moest komen waarin onze wijzigingsvoorstellen zouden moeten worden verwerkt. De tweede versie van het raadsvoorstel, dat later het registratienummer 2024797 kreeg, werd in september in procedure gebracht. Aan de opstellers hebben wij meegedeeld dat wij ons konden vinden in de wijze waarop onze wijzigingsvoorstellen waren verwerkt. Het voorstel werd besproken in de procedurevergadering van de commissie EFB op 29 oktober 2020. De commissie verzocht om aan de gemeenteraad een aangepast voorstel voor te leggen zonder de hiervoor genoemde elementen B en C. Het huidige raadsvoorstel Het voorliggende raadsvoorstel beperkt zich tot de elementen A, D en E. Over die onderwerpen hebben wij positief geadviseerd in onze brief van 24 december 2019. Over de uitwerking van element D hebben wij voorstellen gedaan in onze brief van 12 februari 2020. Die voorstellen zijn adequaat overgenomen in het huidige raadsvoorstel. Hierna gaan wij in op het schrappen van de elementen B en C.

-2Referenda op initiatief van de raad De huidige Referendumverordening van Delft kent uitsluitend de mogelijkheid dat kiesgerechtigden het initiatief nemen tot het houden van een referendum. Zo’n referendum wordt ook wel aangeduid als een ‘raadgevend’ referendum. Veel andere gemeentelijke referendumverordeningen noemen daarnaast de mogelijkheid dat de raad het initiatief neemt tot wat soms een ‘raadplegend’ referendum wordt genoemd. De modelverordening van de VNG laat in dit opzicht verschillende varianten open. In het advies van het college van 14 november 2019 werd gesuggereerd om de mogelijkheid dat de raad besluit tot het houden van een referendum op te nemen in de verordening. De opstellers van de oorspronkelijke versie van het raadsvoorstel hebben deze suggestie overgenomen. Zoals wij hebben aangegeven in onze adviezen van 24 december 2019 en 7 juni 2020 kunnen wij ons in die uitbreiding vinden. Het is echter aan u om een keuze te maken over het al dan niet opnemen in de verordening van de mogelijkheid van een referendum op initiatief van de raad. Terzijde merken wij op dat de raad altijd kan besluiten om over een onderwerp een referendum te organiseren, ook wanneer die mogelijkheid niet expliciet in de Referendumverordening is opgenomen. Een voordeel van het wel opnemen is dat de procedures dan niet ad hoc hoeven te worden uitgewerkt en vastgesteld.

Het al dan niet schrappen van de geldigheidsdrempel In de oorspronkelijke versie van het raadsvoorstel werd voorgesteld om de drempel voor de bepaling van de geldigheid van de uitslag van een referendum te schrappen. Dat werd gemotiveerd met de overweging dat een referendum in alle gevallen tot een advies aan de raad leidt en dat de raad dan ook altijd het laatste woord heeft. Wij zijn het eens met die overweging en prefereren nog altijd het niet in de verordening opnemen van enige geldigheidsdrempel. Het hanteren van een dergelijke drempel kan onder meer ten onrechte de verwachting wekken dat de raad bij het overschrijden van die drempel verplicht is om de uitkomst van het referendum te volgen. Anderzijds kan het de indruk wekken of versterken dat bij het niet halen van de drempel de raad zich niets gelegen zou hoeven te laten liggen aan de uitkomst van het referendum. Voor het geval u desalniettemin kiest voor het hanteren van een geldigheidsdrempel geven wij u dringend in overweging om het daarbij gehanteerde percentage aan te passen.

De geldende Referendumverordening Delft 2018 bepaalt in artikel 17: “Voor een geldige uitslag is nodig dat het aantal stemmen op de antwoordcategorie die de meerderheid heeft gekregen, ten minste vijfentwintig procent omvat van alle stemmen die bij het referendum konden worden uitgebracht.” Diezelfde tekst staat in artikel 23, tweede lid, van het voorliggende raadsvoorstel. Tot de vaststelling in 2018 van een nieuwe verordening was het voor het halen van de drempel voldoende als het totale aantal geldig uitgebrachte stemmen meer bedroeg dan 25% van het aantal kiesgerechtigden. Doordat nu alleen gelet wordt op het aantal kiezers dat gestemd heeft op het alternatief dat de meerderheid heeft gekregen, is de drempel in de praktijk aanzienlijk verhoogd. In gevallen waarin de aantallen voor- en tegenstanders elkaar vrijwel in evenwicht houden, komt deze drempel erop neer dat de opkomst bijna 50% moet zijn. Dat betekent bijna een verdubbeling van de voor 2018 geldende drempel. De ervaring bij landelijke en gemeentelijke referenda in Nederland leert dat de opkomst altijd aanzienlijk lager is dan bij reguliere verkiezingen, althans wanneer het referendum niet gelijktijdig wordt gehouden met een reguliere verkiezing.

De huidige drempel betekent in het licht van deze ervaringen dat het vrijwel onhaalbaar is om tot een referendum met een geldige uitslag te komen als het referendum niet samenvalt met een reguliere verkiezing. Wij adviseren u dan ook om, als u ervoor kiest om een drempel te blijven hanteren, die drempel de facto zo veel mogelijk gelijkwaardig te laten zijn aan de drempel die voor 2018 gold. Daarbij kan worden gedacht aan de eis dat ten minste 12,5% van de kiesgerechtigden heeft gestemd op de winnende antwoordcategorie. Wij maken hierbij overigens de kanttekening dat wij niet terug zouden willen naar een situatie waarin een drempel gebaseerd wordt op de totale opkomst. Dat kan onder meer leiden tot strategisch thuisblijven door kiesgerechtigden die verwachten dat de variant van hun voorkeur geen meerderheid zal krijgen, en die hopen dat niet deelnemen aan het referendum ertoe zal bijdragen dat de uitkomst

-3niet geldig wordt verklaard. Een dergelijk negatief effect zou niet mogen uitgaan van een instrument dat primair bedoeld is om de democratische betrokkenheid van de burgers te stimuleren. Tot slot Wij zijn desgewenst graag bereid om dit advies nader toe te lichten.

Hoogachtend, De referendumkamer Delft,

Laurens Beijen, voorzitter