2048917 College van B en W - versterking kwaliteit lokale journalistiek

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

41

Rol in herstel lokale verbindingen Met het verdwijnen van de zuilen in onze samenleving, zijn tevens een aantal sterke dwarsverbanden verdwenen tussen de pijlers van onze lokale democratie: gemeentebestuur, maatschappelijk middenveld en burgers. En hoewel de onderdelen over het algemeen erg hun best doen om reflectie te organiseren op hun functioneren, vindt die reflectie mede door die ontzuiling steeds meer binnen de eigen pijler plaats. De digitale bubbels waar we ons in bevinden, zorgen ervoor dat deze ontwikkeling verder versterkt wordt. Uit ervaringen blijkt dat media door hun onafhankelijke journalistieke werk de dwarsverbanden tussen de verschillende pijlers kunnen herstellen. Daarmee zou het herstel van deze verbindingen in het kader van een goed werkende democratie een belangrijk argument voor lokale publieke financiering kunnen zijn.

42

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

3 Een heldere blik op de lokale journalistiek Journalistieke media-organisaties Rol voor samenleving in beleid en organisatie Uit een essay over burgerjournalistiek uit 2016 in het kader van de Democratic Challenge bij de VNG in opdracht van BZK blijken dezelfde opvattingen over professionele journalistiek als door het Expertiseteam thans zijn beschreven. Er wordt daarin het volgende gezegd. De journalist onderscheidt zich van een burgerjournalist doordat de journalist doorgaans een vakopleiding heeft genoten en zich aan een beroepscode houdt. Deze code schrijft voor dat de informatie die de journalist brengt waarheidsgetrouw moet zijn oftewel de journalist moet bij verschillende bronnen verifiëren of de feiten kloppen. Het is ook belangrijk dat de journalist duidelijk onderscheid maakt tussen mening en feit. Daarbij moet deze ervoor zorgen dat in een nieuwsbericht niet de mening van slechts een bepaalde groep of individu wordt vertolkt maar dat er onafhankelijk nieuws wordt gebracht. Het is daarom van belang dat de journalist open en transparant opereert. De journalist moet kunnen verantwoorden hoe de informatie verkregen is, welke werkwijze is gehanteerd en welke bronnen zijn geraadpleegd. Indien noodzakelijk moet de journalist de geraadpleegde bronnen beschermen.

Een journalist die zich niet aan de beroepscode houdt kan hier consequenties van ondervinden, bijvoorbeeld doordat er een klacht ingediend wordt bij de Raad voor Journalistiek. Deze Raad, die niet door alle media wordt erkend, kan een oordeel vellen maar geen sancties opleggen. Het oordeel kan overigens in de praktijk wel resulteren in een berisping of zelfs ontslag. De beroepscode is als het ware een kwaliteitsgarantie voor de journalistiek. Dit is essentieel omdat de journalistiek geduid wordt als de vierde macht in het politieke systeem, oftewel de controlerende macht die vanuit de samenleving tegenwicht biedt aan de bestuurlijke macht. Een journalist zal doorgaans hierin zijn/haar onderscheidend vermogen zien ten opzichte van de burgerjournalist. Journalistiek bedrijven is een breed begrip. Registreren op zich is geen journalistieke taak. Ook het zijn van waakhond c.q. het controleren van de lokale democratie alleen is een te smalle invulling. De noodzaak van een inhoudelijke koers – het benoemen van relevante thema’s die lokaal spelen – is een eerste aanzet voor een journalistieke organisatie. Toewerken naar een afgebakend en beargumenteerd fundament en dit verankeren in de inhoudelijke bedrijfsvoering (de redactie) zijn eveneens noodzakelijk.

Daarmee creëert men een duurzame en lange-termijnvisie wat betreft de inhoudelijke programmering/ publicaties – en daarmee de positionering - van de journalistieke organisatie.

Hoe herken je als gemeente een gezonde journalistieke organisatie? Aspecten waarop een gemeente kan letten bij een subsidie of bekostiging zijn de volgende belangrijke journalistieke pijlers/uitgangspunten van een organisatie: 1. Missie, visie en strategie: Wat is het bestaansrecht van de journalistieke organisatie (waarom), welke uitgangspunten hanteert de redactie (wat) en op welke manier krijgen deze vorm in de uitvoering (hoe)? De organisatie is er voor alle inwoners, maar wat betekent deze organisatie voor deze mensen? Wat is m.a.w. het DNA? De missie, visie en lange termijn strategie moeten werkbaar geformuleerd worden en daarmee verankerd zijn in de organisatie. 2. Doel en middel: Het doel (journalistieke kwaliteit) en middel (organisatie van de redactie) lopen vaak door elkaar. De focus ligt in eerste instantie op het middel: het structureren en inrichten van een (bijvoorbeeld digital-first) nieuwsredactie. En niet op het doel: kwalitatieve journalistieke verhalen. Qua financiën en menskracht betekent dat vaak in de praktijk: aandacht voor organisatie, geen ruimte voor andere inhoudelijke zaken. Er is te weinig oog voor de inhoudelijke journalistieke koers, mensen en middelen worden met name

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

43

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

ingezet op de structuur. Een redactieplan kan al een eerste verbetering daarin vormen. Redactionele keuzes: Valkuil is dat het redacties vaak ontbreekt aan een afgebakend kader waarbinnen de redactionele keuzes beargumenteerd worden genomen. De redactie heeft bijvoorbeeld vaak als belangrijkste taak om het nieuws zo snel mogelijk te verslaan en alles kan in principe nieuws zijn. Daarin is de redactie uitsluitend volgend, en niet leidend of agendabepalend. De consequentie is dat uitzendingen ervaren worden als een verzameling van ogenschijnlijk willekeurige nieuwsfeiten. Als kijker, lezer, luisteraar of gebruiker blijf je in verwarring achter: is dit mijn stad/dorp (bijvoorbeeld vanwege veel berichtgeving over criminaliteit en ongelukken) en wat ben ik wijzer geworden? Moreel kompas: Wat beoogt de redactie met haar verhalen en programma’s? Wat vinden de redacteuren/ makers belangrijk en waarom? De redactie heeft behoefte aan een anker wat betreft de selectie van nieuws, de stijl, vorm, middelen, woorden en ethische en maatschappelijke verantwoordelijkheid en keuzes.

Verdieping, context en duiding: Is er een redactionele strategie die is geënt op het ontdekken en blootleggen van trends, patronen en/of (macht)structuren? Wat zijn de buurt-/wijkoverstijgende patronen die de redactie waarneemt en vervolgens onderzoekt en wat is de verbindende factor voor alle inwoners in de gemeente/het gebied? Beargumenteerd inhoudelijk kader: Zijn er geformuleerde ambities en doelen op basis van inhoudelijke dossiers of thema’s? Krijgen redacteuren tijd om een lokaal netwerk op te bouwen? Is er een voornemen om meer inhoudelijke (onderzoeks) journalistiek te bewerkstelligen? En is er dan een beargumenteerd kader voor het maken van inhoudelijke keuzes, ook in de dagelijkse praktijk? Kennis van en aandacht voor het publiek: Is er kennis van de consument/burger en is het is duidelijk tot wie de lokale journalistieke speler zich richt? Interactie met het publiek (online en offline) is geen doel op zich, maar wel een belangrijk middel om tot journalistieke verhalen te komen.

Heeft de consument (kijker, lezer, luisteraar, gebruiker) een positie, rol en/of prioriteit? Zichtbare verantwoording en transparantie aan het publiek: Wordt er nagedacht over de impact van verhalen op de consument? Vindt er verantwoording van de redactie plaats naar de consument? Zijn journalisten zichtbaar en transparant over hun werkwijze? Tegen welke dilemma’s lopen ze aan en op welke manier maak je het publiek daar deelgenoot van? Dit heeft invloed op de geloofwaardigheid van de journalistieke organisatie. Zijn zichtbare verantwoording en transparantie ingebed in de bedrijfsvoering? Relatie met en ervaringen van elders: Is er sprake van tijd en gelegenheid om kennis van elders op te halen? Worden de journalisten in staat gesteld om te participeren in (kennis)netwerken buiten het eigen gebied?

Journalistiek en burgerjournalistiek Burgerjournalistiek en hyperlocals Burgerjournalistiek – citizen journalism – is een begrip dat in het begin van deze eeuw vaak werd gebruikt om de ontwikkelingen aan te duiden waarbij burgers zelf een online platform begonnen om hun stem te laten horen. Aanvankelijk waren er grote verwachtingen van dergelijke platformen. In de praktijk kwamen ze maar mondjesmaat van de grond, in Nederland ontwikkelden enkele zich tot hyperlocals, maar een platform waaraan iedereen zonder ingrepen van een redactie bij kon dragen is tegenwoordig betrekkelijk zeldzaam. Onderscheid met professionele journalistiek Het is voorts ook nuttig als gemeente te beseffen dat een professionele journalist en een burgerjournalist zich onderscheiden van elkaar. Uit het bovengenoemde essay uit 2016 in het kader van de Democratic Challenge bij de VNG in opdracht van BZK wordt over burgerjournalistiek het volgende gezegd. Omdat journalist geen beschermde titel is kan iedereen een (burger)journalist zijn of (tijdelijk) worden, met of zonder opleiding en zich ook zo noemen. Als expert op een bepaald onderwerp of als leek die het leuk vindt om te schrijven.

Burgerjournalistieke activiteiten kunnen zelfs nog breder geïnterpreteerd worden, bijvoorbeeld burgers die als ooggetuige verslagleggen van een bepaalde gebeurtenis (in woord en/of beeld), actief berichten schrijven en delen op sociale media, of bloggen/vloggen. Een aantal van deze burgerjournalistieke praktijken krijgen in toenemende mate een plek in de mainstream media. Bijvoorbeeld doordat deze laatste de burgerjournalistieke uitingen, veelal gedeeld via sociale media kanalen, gebruiken in de eigen berichtgeving.

44

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Daarnaast zijn de media zelf ook meer gebruik gaan maken van sociale media, en hebben er in sommige gevallen hun verdienmodel aan verbonden. De scheidslijn tussen traditionele nieuwszenders en de nieuwe media zijn vervaagd. De burgerjournalist kan in dit geheel zowel zender als ontvanger is, van oppervlakkige tot zeer specialistische informatie. Het is daarom onmogelijk om ‘de burgerjournalist’ in één sluitende definitie te omschrijven. Er zijn verschillende typen die zich onderscheiden in de middelen die ze gebruiken, met welk doel en op welk publiek ze zich richten. In het algemeen kan wel worden vastgesteld dat de burgerjournalist geen consequenties zal ondervinden aan het schenden van de beroepscode voor de journalistiek. De burgerjournalist heeft meer vrijheid om te schrijven zonder zich daarvoor te hoeven verantwoorden. Een burgerjournalist kan uiteraard zowel bewust als onbewust overeenkomstig de journalistieke beroepscode handelen. Deze vrijheid maakt het lastig om de burgerjournalist zonder voorbehoud als onderdeel van de vierde macht in het politieke bestel te zien. Immers, er is geen controle op deze controlerende macht. Als kwaliteitsgarantie van wat ‘burgerjournalistiek’ heet, is journalistieke en redactionele ondersteuning onontbeerlijk.

Bijvoorbeeld: informatie die door burgers worden gedeeld online is pas gegarandeerd betrouwbaar als deze is geverifieerd door een journalistiek medium. En bij de inzet van ‘burgerjournalisten’ zoals vloggers is om die reden intensieve begeleiding van een redactie nodig. Dit is veelal niet de huidige praktijk.

Burgerparticipatie Ook grote mediaconcerns begonnen met platformen waarbij burgers konden bijdragen. Dat gebeurde o.a. in Nederland: het Volkskrant blog, Skoeps, Dichtbij. Vrijwel al deze initiatieven verdwenen weer. Uitzonderingen zijn ‘Watuzegt’ van De Telegraaf en NUjij.nl – een platform dat na een periode van afwezigheid weer tot leven is gebracht door NU.nl. Op de meeste nieuwswebsites van reguliere media is het zelfs niet meer mogelijk om reacties te plaatsen. De discussies en bijdragen van burgers hebben zich voor een belangrijk deel verplaatst naar sociale media zoals Facebook, Twitter en Instagram. Het is echter de vraag of dit soort initiatieven gezien kunnen worden als ‘journalistiek’ of als een vorm van ‘burgerparticipatie’ die een bijdrage kan leveren aan het democratisch proces. Nog afgezien van het feit dat de ‘participatie’ plaatsvindt op platformen van Amerikaanse ‘tech-reuzen’ die daarmee de controle over de discussies en de gegevens van de gebruikers hebben.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

45

4 Journalistiek geen kostenpost maar ‘merit good’ Tot het eind van de vorige eeuw hebben we ons nooit de vraag hoeven stellen of lokale journalistiek een ‘merit good’ was. Deze functie in de samenleving was namelijk “gewoon” een verdienmodel waar al eeuwenlang invulling aan werd gegeven door de kranten: geld verdienen met de verkoop van enerzijds abonnementen en anderzijds advertenties. Maar dat dit niet zo gewoon is, blijkt uit de veranderingen van de afgelopen twintig jaar. Doordat zeker lokaal het verdienmodel zwaar onder druk staat, zien we ook dat de onafhankelijkheid van de betrokken organisaties in gevaar komt. En het gevaar zit er niet zozeer in dat de media zwichten voor de druk van een instelling of (potentiële) adverteerder. Dit is afgedekt door redactiestatuten en de meeste journalisten zijn wars van inmenging. Maar waar de schoen knelt is dat de transitie naar online en de extreme meetbaarheid van het bereik die hiermee samenhangt leiden tot verenging van de onderwerpkeuze en verschuiving van focus van verdieping naar optimalisatie van het bereik. Succes wordt steeds meer synoniem aan bereik. Met als legitimatie dat wanneer er online niet voldoende bereik wordt gerealiseerd, het voortbestaan van een journalistieke organisatie als geheel in gevaar komt.

Een ander gevolg van het onder druk staan van het (lokale) verdienmodel is dat het aantal journalisten dat fulltime zijn boterham aan journalistiek kan verdienen afneemt. Zij zijn steeds vaker freelancer en werken doorgaans voor lage tarieven. Veel van hen zijn gedwongen om buiten de journalistiek ‘bij te klussen’ wat ook de onafhankelijkheid en kwaliteit, zeker lokaal waar al weinig journalisten te vinden zijn, onder druk zet. Bijvoorbeeld: een journalist die tevens zich laat inhuren door een grote partij (bedrijf of overheid) zit in een lastige positie om over die opdrachtgever/werkgever objectief of waar nodig kritisch te rapporteren.

46

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

47

Vereniging van Nederlandse Gemeenten Nassaulaan 12 2514 JS Den Haag +31 70 373 83 93 info@vng.nl november 2020

vng.nl

VNG Expertiseteam Vitalisering Lokale Journalistiek, november 2020 Adviezen voor Gemeenten 1. Maak bij in elk geval vijf mediavormen - regionale dagbladen, lokale huis-aan-huis/ nieuwsbladen, regionale en lokale omroep, hyperlocals - de staat van de lokale journalistiek inzichtelijk: kanalen, inhoud, bereik, waardering. Bezie of lokaal voldoende fte aanwezig is. 2. Behandel professionele journalistiek als merit good voor democratie en samenleving plus bied garanties voor diversiteit. 3. Formuleer een lokaal mediabeleid in overleg met het veld: dit is wezenlijk iets anders dan een gemeentelijk communicatiebeleid. 4. Bekostig een basisvoorziening en respecteer de grondbeginselen van de journalistieke onafhankelijkheid: dit is meer dan een lokale publieke omroep. 5. Kies een positie ten opzichte van de burgerjournalistiek. 6. Geef aan of en hoe burgerinbreng en –participatie bij professionele journalistieke media gewenst is. 7. Waarborg journalistieke continuïteit b.v. door lokale redactiekracht en/of regionaal mediacentrum met halffabricaten. 8. Schep een (werk)klimaat voor onafhankelijke verdiepende journalistiek b.v. door een lokaal/regionaal fonds. 9. Maak technische en inhoudelijke innovaties mogelijk: de professionele journalistiek moet ook via nieuwe kanalen toegankelijk blijven en kunnen vernieuwen. 10.

Faciliteer een netwerk en creëer een zichtbare openbare plek voor stads-/ dorpsjournalistiek met debat en educatie. 11. Bewaak de continuïteit door financiering/garantie voor minimaal drie jaar. 12. Reken niet louter af op kwantiteit en bereik, maar geef ook ruimte voor verdieping.

VNG Expertiseteam Vitalisering Lokale Journalistiek, november 2020 Adviezen voor Rijk/Provincies/Europa

1. Lokale nieuwsvoorziening staat aantoonbaar onder druk: erken en compenseer het huidige marktfalen door middel van rijksgelden voor een structureel basisaanbod aan journalistieke producten (Rijk). 2. Wijs de journalistieke keten aan als Dienst van Algemeen Economisch Belang/DAEB (Rijk/Europa). 3. Realiseer een zo laag mogelijk BTW-tarief voor de journalistiek, zowel digitaal als print (Rijk/Europa). 4. Blijf ten behoeve van inclusie ervoor zorgdragen dat de media ook lokaal een multichannel mogelijkheid hebben (Rijk/Europa). 5. Maak (technische) innovatie mogelijk door investeringen in de journalistiek te stimuleren (Rijk). 6. Bied garantie voor kwaliteit in de gehele keten (Rijk). 7. Stel continu rijksmiddelen ter beschikking voor lokale journalistiek in relatie tot de democratie (Rijk/evt.Provincies). 8. Bied financiële ruimte voor verdiepende onderzoeksjournalistiek (Rijk). 9. Zorg voor meer differentiatie in stimulerende landelijke subsidieregelingen: puur ad hoc of experimenten gericht op een follow-up (Rijk/SvdJ). 10. Vergroot de transparantie van overheden en zie toe op een daadwerkelijke verbetering bij gemeenten (Rijk/Provincies).