Nota weerstandsvermogen
Tekst van het document
Nota Weerstandsvermogen En analyse weerstandscapaciteit en financiële ruimte 2026-2029
Auteur: RH Zwart Versie: 1.1 Datum: 15 september 2025
Inhoudsopgave A. Nota Weerstandsvermogen gemeente De Wolden ....................................................................................... 4 1
Inleiding.................................................................................................................................................... 5
2
Doelstelling............................................................................................................................................... 5
3
Risicomanagementbeleid ......................................................................................................................... 6 3.1
Definitie en reikwijdte ............................................................................................................................. 6
3.2
Beleidsuitgangspunten ............................................................................................................................ 6
3.3
Risicocategorieën .................................................................................................................................... 6
4
Risico-inventarisatie en -analyse ............................................................................................................... 6 4.1
Inventarisatie ........................................................................................................................................... 6
4.2
Kwalificatie risico’s................................................................................................................................... 7
4.3 Risicomatrix ............................................................................................................................................. 7 4.4 Rapportage. ......................................................................................................................................... 8 5
Op te nemen risico’s in de paragraaf weerstandsvermogen ...................................................................... 8
6
Weerstandsvermogen ............................................................................................................................... 9 6.1
Definitie ................................................................................................................................................... 9
6.2
Structureel versus incidenteel weerstandsvermogen .............................................................................. 9
7
Weerstandscapaciteit ............................................................................................................................. 10 7.1
Structurele versus incidentele weerstandscapaciteit............................................................................. 11
7.2
Weerstandsratio .................................................................................................................................... 11
8
Relatie met Reserves en Voorzieningen .................................................................................................. 12 8.1
Algemene reserves en risicobeheersing ................................................................................................ 12
8.2
Bestemmingsreserves en specifieke risico’s ........................................................................................... 12
8.3
Voorzieningen voor toekomstige verplichtingen ................................................................................... 12
8.4
Afweging reserves versus risico’s .......................................................................................................... 12
9
Integratie in de P&C-cyclus ..................................................................................................................... 13 9.1
10
Rollen en verantwoordelijkheden .......................................................................................................... 13 Bewustwording en cultuur .................................................................................................................. 13
10.1
Cultuur en houding ............................................................................................................................ 13
10.2
Middelen voor bewustwording.......................................................................................................... 14
10.3
Rol van bestuur en raad .................................................................................................................... 14
11
Evaluatie en bijstelling ........................................................................................................................ 14
B. Analyse weerstandscapaciteit en financiële ruimte 2026 -2029 .................................................................. 15
Nota weerstandsvermogen De Wolden
2
12
Huidige stand van het incidentele weerstandsvermogen .................................................................... 16
12.1
De vrij beschikbare ruimte ................................................................................................................. 16
12.2
Welke uitgaven zien we op ons afkomen?......................................................................................... 17
13
Huidige stand van het structureel weerstandsvermogen..................................................................... 17
13.1
De onbenutte belastingcapaciteit...................................................................................................... 17
13.2
Het geprognosticeerde saldo............................................................................................................. 18
13.3
Vooruitgeschoven claims ................................................................................................................... 18
13.4
Taakstellingen .................................................................................................................................... 18
13.5
Oud voor nieuw ................................................................................................................................. 18
14
Conclusie ............................................................................................................................................ 19
Nota weerstandsvermogen De Wolden
3
A. NOTA WEERSTANDSVERMOGEN GEMEENTE DE WOLDEN
Nota weerstandsvermogen De Wolden
4
1 INLEIDING Op grond van het BBV moet in de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing melding worden gemaakt van het beleid van de gemeente over de weerstandscapaciteit en de risico's. Ook bevat de paragraaf een inventarisatie van de weerstandscapaciteit en de aanwezige risico's. Met deze nota stelt u de kaders voor de weerstandscapaciteit en de risico's vast. De paragraaf wordt jaarlijks opgenomen in de programmabegroting. Daarin wordt de beschikbare weerstandscapaciteit afgezet tegen de benodigde weerstandscapaciteit. Met andere woorden wat is de capaciteit om aanwezige risico's te dekken zonder dat de beoogde doelstellingen gevaar lopen. Met het vaststellen van deze nota evenals de daarop aansluitende paragraaf in de begroting en jaarstukken voldoen wij aan de vereisten om inzichtelijk te maken welke risico's de gemeente De Wolden loopt in relatie tot de aanwezige weerstandscapaciteit. In deze nota wordt het beleid over het risicomanagement in relatie tot het weerstandsvermogen beschreven. Daarbij gaan we nader in op de relevante risico’s, op de calculatie van de weerstandscapaciteit en de relatie met de omvang en aard van reserves en voorzieningen.
2 DOELSTELLING Het doel van deze nota is: • Het vaststellen van een beleidskader voor risicomanagement; • Het definiëren van een methodiek voor het identificeren, analyseren en beheersen van risico’s; • Het bepalen van de hoogte en de dekking van het gemeentelijke weerstandsvermogen; • Het bepalen van de ruimte die beschikbaar is voor nieuw beleid en investeringen; • Het versterken van bewustwording bij bestuur en ambtelijke organisatie.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
5
3 RISICOMANAGEMENTBELEID Risicomanagement is een integraal onderdeel van de gemeentelijke bedrijfsvoering en draagt bij aan een transparante en betrouwbare besluitvorming. Het stelt de gemeente in staat om kansen en bedreigingen tijdig te identificeren en beheersen. Het weerstandsvermogen geeft aan in hoeverre de gemeente in staat is om onverwachte financiële tegenvallers op te vangen zonder dat dit ten koste gaat van het realiseren van beleidsdoelstellingen. 3.1
Definitie en reikwijdte
Een risico is een gebeurtenis of ontwikkeling met een zekere kans op optreden, die negatieve (of positieve) gevolgen kan hebben voor het realiseren van gemeentelijke doelstellingen. Risicomanagement betreft het systematisch identificeren, beoordelen en beheersen van deze risico’s. 3.2
Beleidsuitgangspunten
Risicomanagement is een continu proces en wordt geïntegreerd in de P&C-cyclus (begroting, tussentijdse rapportages, jaarrekening). De verantwoordelijkheid voor risicomanagement ligt bij het management, maar wordt bestuurlijk bewaakt door het college en de raad. Er wordt onderscheid gemaakt tussen strategische, financiële, operationele en externe risico’s. 3.3
Risicocategorieën
We onderscheiden een aantal typen risico’s: • Bestuurlijke risico’s: zoals beleidswijzigingen, wet- en regelgeving, of politieke besluitvorming; • Financiële risico’s: zoals grondexploitaties, schommelingen in rijksuitkeringen, of claims; • Juridische risico’s: zoals onrechtmatigheden, aansprakelijkstellingen of integriteitsvragen; • Operationele risico’s: zoals projectvertragingen, ICT-storingen, of tekortschietende interne processen; • Externe risico’s: zoals economische ontwikkelingen, natuurgeweld of pandemieën.
4 RISICO-INVENTARISATIE EN -ANALYSE Het inventariseren en kwalificeren van risico’s vormt de kern van het risicomanagementproces. Het doel is om inzicht te krijgen in de aard, omvang en impact van risico’s die de gemeente kunnen raken 4.1
Inventarisatie
Tijdens de inventarisatie worden risico’s systematisch verzameld via risico-workshops, interviews en analyse van processen, projecten en externe factoren. Hierbij wordt gebruikgemaakt van input van alle afdelingen en projectteams.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
6
4.2
Kwalificatie risico’s
Elk geïdentificeerd risico wordt beoordeeld op twee hoofdcriteria: - Kans (waarschijnlijkheid): hoe groot is de kans dat het risico zich voordoet? - Impact (gevolgen): wat is de financiële, operationele of bestuurlijke impact wanneer het risico optreedt? De beoordeling vindt plaats met behulp van een risicomatrix, waarin risico’s worden gescoord op een schaal bijvoorbeeld van 1 (laag) tot 5 (hoog) voor zowel kans als impact. Door deze scores te vermenigvuldigen, ontstaat een risicoscore (R = Kans x Impact) waarmee risico’s kunnen worden geprioriteerd. Nadat de risico's zijn geïnventariseerd moeten zij worden beoordeeld of beter gezegd nader worden geanalyseerd. Het eindresultaat van deze analyse is dat van de relevante risico's de kans en de maximale omvang van de impact is vastgesteld. In een formule: Risico= Kans x Impact. 4.3
Risicomatrix
De risicomatrix biedt een visuele weergave van de risicoprioriteit. De matrix helpt om onderscheid te maken tussen laag, midden en hoog risico, en ondersteunt bij het bepalen van passende beheersmaatregelen. De kans dat een gebeurtenis zich voordoet ligt tussen de 0 en 100%. Het gevolg wordt uitgedrukt in het (maximale) verlies per jaar als het risico zich voordoet. Aangezien voor de bepaling van het weerstandsvermogen de risico's, waar mogelijk, in geld worden uitgedrukt, worden de kans- en impactklassen gebaseerd op de kwantitatieve methode in geldbedragen. Om de kans score te bepalen wordt de onderstaande tabel gehanteerd: Kans score
Omschrijving
Toelichting
1
Minder dan of 1 keer per 10 jaar
Zeer onwaarschijnlijk
2
1 keer per 5-10 jaar
Onwaarschijnlijk
3
1 keer per 2-5 jaar
Waarschijnlijk
4
1 keer per 1-2 jaar
Mogelijk
5
1 keer of meer per jaar
Vrijwel zeker
Impact score
Financiële impact
Impact op imago
Impact op beleid
1
< € 100.000
Zeer klein (Lokaal incident /
Geen bedreiging voor de
individuele burgers / personen)
doelstellingen
2 3 4 5
€ 100.000 tot
Klein (Lokaal incident / groep burgers Minimale bedreiging voor de
€ 250.000
/ lokale pers)
doelstellingen
€ 250.000 tot
Midden (Regionaal – nalatigheid /
Enige bedreiging voor de
€ 1.000.000
regionale pers)
doelstellingen
€ 1.000.000 tot
Groot (Landelijk -
Ernstige bedreiging voor de
€ 2.500.000
Mismanagement / landelijke pers)
doelstellingen
€ 2.500.000 of meer Zeer groot (landelijk Opzet / internationale pers)
Zeer ernstige bedreiging voor de doelstellingen.
Aan de hand van een lijst met mogelijke onderwerpen zijn de grootste risico’s voor de gemeente in beeld gebracht. De risico’s zijn nu beoordeeld aan de hand van de matrices en de tabellen die zijn opgenomen in de nota Weerstandsvermogen en risicomanagement. Hierbij geldt hoe hoger de score, hoe hoger de potentiële impact van het risico en hoe hoger de prioriteit om het risico aan te pakken. De risicomatrix wordt vervolgens gebruikt om de risico's te kunnen uitdrukken in geld.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
7
Risicokans
Score
Risicokans in %
Zeer laag
1 of 2
10%
Laag
3 of 4
20%
Laag
5 of 6
30%
Gemiddeld
8
40%
Gemiddeld
10 of 12
50%
Hoog
15
60%
Hoog
16
70%
Zeer hoog
20
80%
Zeer hoog
25
90%
De volgende percentages worden gehanteerd om een netto risico te kunnen berekenen als onderdeel van de benodigde financiële weerstandscapaciteit in euro's. Dit is de inschatting van het bedrag waarvoor de gemeente risico loopt. Risicokans in % op basis van de risicoscore
De categorie zeer laag nemen we niet op in de risico-inventarisatie, omdat dit gaat om risico’s met een zeer kleine omvang die binnen de reguliere exploitatie opgevangen moeten kunnen worden. De categorie zeer hoog nemen we ook niet op, omdat dit gaat om zaken die met een hoge mate van zekerheid gaan optreden. Daartoe dient dan een voorziening te worden gevormd. Op dit moment kennen we geen risico’s die in deze categorie scoren. 4.4
Rapportage.
De uitkomsten van de inventarisatie en scoring worden opgenomen in het risicoregister. Dit register wordt minimaal één keer per jaar geactualiseerd, en dient als input voor de paragraaf weerstandsvermogen in de begroting en jaarrekening.
5 OP TE NEMEN RISICO’S IN DE PARAGRAAF WEERSTANDSVERMOGEN Jaarlijks worden de risico’s geïnventariseerd. Dat betekent dat het overzicht van risico’s in de paragraaf weerstandsvermogen niet elk jaar hetzelfde is. Desalniettemin zijn er een aantal risicocategorieën die telkens terugkeren en die structureel in de paragraaf weerstandsvermogen worden opgenomen. Hieronder benoemen wij deze, waarbij we ook indicatief de kans en impact benoemen (schattingen 2026, jaarlijks te herijken), alsmede de wijze van calculatie van de impact. Risico
Maximale omvang risico
Risico kans
Gecalculeerd risico
Algemene uitkering
3% van de Alg. Uitkering
50%
1,5% van de A.U.
Bedrijfsvoering (personeel)
10% van de loonsom (SWO)
50%
5% loonsom SWO
Bedrijfsvoering (ict, inkoop,
10% van de investeringen SWO
30%
3% overige uitgaven SWO
huisvesting) Schadeclaims
100.000 (historisch gemiddelde)
20%
20.000
Externe factoren
2.000.000
30%
600.000
Ruim 15 miljoen
divers
Ca. 5 miljoen
Grondexploitatie
Volgt uit paragraaf grondexploitatie
30%
-
Kapitaalgoederen
Volgt uit paragraaf kapitaalgoederen
20%
-
Open-einde regelingen
5% programma Sociaal
30%
1,67% programma Sociaal
(onvoorzien onheil) Financieel (diverse posten financieel risicoregister)
Sociaal Domein
Nota weerstandsvermogen De Wolden
8
Projecten
Op basis van risicoregister
divers
-
Verbonden partijen
10% gemeentelijke bijdrage
20%
-
divers
200
20% geraamd dividend Overige categorieën
Op basis van risicoregister
Incidentele risico’s
Per jaar te beoordelen
Er zijn twee algemene risicocategorieën, die op basis van een risicoregister geïnventariseerd worden. Dit zijn enerzijds de financiële risico’s, waarvan de voornaamste de risico’s zijn ten aanzien van leningen, garantstellingen en belastingen (BTW e.a.). Anderzijds zijn er operationele risico’s die vanuit de organisatie worden aangedragen. Aparte voorziening of algemene reserve Indien het risico kan worden gecalculeerd (zoals de pensioenen van politiek ambtsdragers) dan is het zaak hiervoor een voorziening te vormen. Daarmee is dan dit specifieke risico afgedekt en kan het verder buiten de calculatie van het weerstandsvermogen worden gehouden. Indien het risico is afgeleid van een meer globale calculatie (zoals de hierboven genoemde risico’s), dan moeten deze worden afgedekt vanuit de Algemene Reserve of andere vrij beschikbare reserves.
6 WEERSTANDSVERMOGEN 6.1
Definitie
Het weerstandsvermogen is de mate waarin de gemeente in staat is om financiële tegenvallers op te vangen, zonder dat dit leidt tot onaanvaardbare consequenties voor de uitvoering van het beleid. Binnen het gemeentelijk risicomanagement is het onderscheid tussen structureel en incidenteel weerstandsvermogen van groot belang om de financiële veerkracht op korte én lange termijn te waarborgen. 6.2
Structureel versus incidenteel weerstandsvermogen
Structureel weerstandsvermogen betreft de capaciteit van de gemeente om terugkerende of langdurige financiële tegenvallers op te vangen vanuit reguliere, jaarlijks terugkerende inkomsten en uitgaven. Denk hierbij aan structurele lasten die kunnen worden gedekt door een stabiele exploitatie, zoals het herprioriteren van budgetten, het verhogen van structurele inkomsten (bijvoorbeeld via belastingen of leges), of het reduceren van structurele uitgaven. Het structureel weerstandsvermogen is essentieel voor het continu kunnen uitvoeren van beleidsdoelstellingen, zonder dat de financiële positie van de gemeente duurzaam wordt aangetast. Incidenteel weerstandsvermogen daarentegen betreft het vermogen om eenmalige of onverwachte risico’s en financiële tegenvallers op te vangen. Dit vermogen bestaat uit vrij inzetbare reserves en voorzieningen, of uit incidentele meevallers die geen structureel karakter hebben. Incidenteel weerstandsvermogen is met name bedoeld om schokken op te vangen die niet op voorhand in de exploitatie kunnen worden ingepast.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
9
Voorbeeld: Een gemeente ziet zich geconfronteerd met hogere uitgaven in het sociaal domein, bijvoorbeeld doordat het aantal aanvragen voor jeugdzorg structureel stijgt. Indien deze stijging jaarlijks terugkeert, kan dit niet duurzaam worden gedekt door het incidenteel aanspreken van algemene reserves. De oplossing zal dan moeten komen uit het structureel versterken van het weerstandsvermogen, bijvoorbeeld door herprioritering van beleid, het realiseren van besparingen binnen het sociaal domein of het verhogen van gemeentelijke inkomsten. Wanneer er echter sprake is van een eenmalige piek in de uitgaven, bijvoorbeeld als gevolg van een tijdelijke landelijke beleidswijziging of incidentele toename van zorgaanvragen, kan de gemeente deze tegenvaller wel opvangen vanuit haar incidenteel weerstandsvermogen, zoals de algemene reserve. Kenmerk Tijdshorizon Bronnen
Structureel weerstandsvermogen
Incidenteel weerstandsvermogen
Langdurig, terugkerend
Eenmalig, tijdelijk
Jaarlijkse exploitatie, structurele
Algemene reserve,
inkomsten
bestemmingsreserves, incidentele meevallers
Toepassing Voorbeeld Risico bij misbruik
Dekt structurele tekorten en
Dekt eenmalige of onverwachte
terugkerende risico’s
tegenvallers
Structurele stijging van zorgkosten
Tijdelijke piek in zorgaanvragen
Onvoldoende dekking van
Leegloop van reserves zonder structurele
terugkerende lasten
oplossing
Een gezonde financiële positie vraagt om een evenwicht tussen deze twee typen weerstandsvermogen. Het incidentele vermogen mag niet worden gebruikt om structurele tekorten te dekken, omdat dit leidt tot het “opeten” van reserves zonder dat een duurzame oplossing wordt gecreëerd. Omgekeerd kan een te laag structureel weerstandsvermogen de gemeente kwetsbaar maken voor terugkerende risico’s en langdurige trends, zoals stijgende zorgkosten of dalende rijksbijdragen.
7 WEERSTANDSCAPACITEIT Naast het weerstandsvermogen wordt in gemeentelijk risicomanagement ook gekeken naar de weerstandscapaciteit, oftewel de beschikbare financiële middelen en instrumenten waarmee risico’s kunnen worden opgevangen. De weerstandscapaciteit bestaat uit middelen die direct beschikbaar zijn of op korte termijn liquide te maken zijn, zoals: • Algemene reserves; • Onbenutte belastingcapaciteit; • Onbenutte stelposten en begrotingsruimte; • Vrij aanwendbare voorzieningen. Ook binnen de weerstandscapaciteit wordt een onderscheid gemaakt tussen structurele en incidentele componenten.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
10
7.1
Structurele versus incidentele weerstandscapaciteit
Structurele weerstandscapaciteit betreft de middelen die de gemeente op structurele basis kan aanwenden om risico’s of financiële tegenvallers te dekken. Voorbeelden hiervan zijn structurele begrotingsoverschotten, jaarlijkse belastingopbrengsten (zoals onroerendezaakbelasting of toeristenbelasting), of structurele ruimte in de exploitatie. Deze middelen zijn jaarlijks beschikbaar en bieden een stabiele basis om ook op langere termijn risico’s te beheersen. Structurele weerstandscapaciteit is belangrijk om terugkerende en voorspelbare risico’s duurzaam te kunnen opvangen. Incidentele weerstandscapaciteit bestaat uit middelen die eenmalig of tijdelijk kunnen worden ingezet, zoals algemene of bestemmingsreserves, incidentele verkoopopbrengsten (bijvoorbeeld van vastgoed), of eenmalige dividenduitkeringen van deelnemingen. Deze middelen zijn niet structureel beschikbaar en zijn daarom vooral bedoeld om onverwachte en eenmalige risico’s af te dekken. Voorbeeld Stel dat een gemeente te maken krijgt met een structurele daling van de uitkering uit het gemeentefonds. Deze structurele tegenvaller kan niet blijvend worden gedekt door eenmalig geld uit de algemene reserve te halen; hiervoor is structurele weerstandscapaciteit nodig, bijvoorbeeld door aanpassing van de begroting of verhoging van de OZB.
Eenmalige tegenvallers, zoals extra kosten door een grote stormschade, kunnen wel worden opgevangen met de incidentele weerstandscapaciteit uit reserves of voorzieningen. Kenmerk Tijdshorizon Bronnen Toepassing Voorbeeld
Structurele weerstandscapaciteit
Incidentele weerstandscapaciteit
Jaarlijks, langdurig beschikbaar
Eenmalig, tijdelijk inzetbaar
Structurele begrotingsruimte,
Reserves, voorzieningen, incidentele
belastingopbrengsten
verkoopopbrengsten
Dekt structurele en terugkerende
Dekt eenmalige en onverwachte
risico’s
tegenvallers
Structurele daling
Schade door een eenmalige storm
gemeentefondsuitkering Risico bij misbruik
7.2
Onvoldoende structurele dekking bij
Uitputting van reserves zonder
langdurige risico’s
herstelmogelijkheden
Weerstandsratio
De verhouding tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en de benodigde capaciteit wordt uitgedrukt in een ratio: Weerstandsratio = Beschikbare capaciteit / Benodigde capaciteit. Een ratio tussen 1,0 en 1,4 wordt over het algemeen als voldoende beschouwd, afhankelijk van het risicoprofiel van de gemeente. Tussen de 1,5 en 2,0 wordt als ruim voldoende gekwalificeerd. Boven de 2,0 geldt als ‘uitstekend’. Norm Voor de gemeente De Wolden streven we naar een ratio van tenminste 1,5, waarmee we over ruim voldoende middelen blijven beschikken om (incidentele) risico’s af te dekken.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
11
8 RELATIE MET RESERVES EN VOORZIENINGEN Voor de bepaling van het weerstandsvermogen kijken we vooral naar de omvang van de Algemene reserve. Maar ook andere reserves en voorzieningen zijn van belang bij dit oordeel. Sommige risico’s zijn goed af te dekken met een specifieke voorziening. Bij andere bestaan bestemmingsreserves die mede ruimte geven om risico’s op te vangen. 8.1
Algemene reserves en risicobeheersing
De algemene reserve vormt de belangrijkste buffer voor het opvangen van financiële tegenvallers. Het niveau van de algemene reserve wordt bepaald aan de hand van de uitkomsten van het risicomanagementproces. De inventarisatie van risico’s leidt tot een benodigde weerstandscapaciteit, die vervolgens wordt afgezet tegen de beschikbare capaciteit (waaronder de algemene reserve). 8.2
Bestemmingsreserves en specifieke risico’s
Naast de algemene reserve kan de gemeente beschikken over bestemmingsreserves, die een specifieke bestemming hebben (bijvoorbeeld onderhoud, gebiedsontwikkeling of investeringen). Deze reserves zijn in principe niet vrij inzetbaar voor het algemene weerstandsvermogen, tenzij de gemeenteraad besluit de bestemming aan te passen. Het is wel zaak om bij de bepaling van de omvang van deze reserves rekening te houden met risico’s zoals prijsstijgingen en vertraging in uitvoering. Dan kunnen deze risico’s buiten beschouwing blijven in de bepaling van het benodigde weerstandsvermogen. Daarnaast zijn er reserves die specifiek voor het opvangen van risico’s zijn gevormd, zoals de reserve Ontheemden en de reserve Sociaal Domein. Deze mogen we wel tot het vrij beschikbare vermogen rekenen. 8.3
Voorzieningen voor toekomstige verplichtingen
Voorzieningen zijn bedoeld om toekomstige verplichtingen en verliezen op te vangen waarvan de omvang en het tijdstip onzeker zijn, maar wel voldoende concreet. Voorbeelden zijn voorzieningen voor onderhoud, claims of reorganisaties. Voor redelijk calculeerbare risico’s is het zaak een voorziening te vormen. Voorbeelden zijn de voorziening voor pensioenen van politieke ambtsdrager of een voorziening voor verlofsparen. 8.4
Afweging reserves versus risico’s
Een gezonde financiële positie vraagt om een expliciete koppeling tussen de hoogte van de reserves en het risicoprofiel van de gemeente. De gemeenteraad stelt via de begroting en de paragraaf weerstandsvermogen vast welke omvang van de algemene reserve als minimum noodzakelijk wordt geacht.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
12
9 INTEGRATIE IN DE P&C-CYCLUS In de paragraaf weerstandsvermogen in de begroting en jaarrekening wordt expliciet de koppeling gelegd tussen de aanwezige reserves/voorzieningen en de benodigde capaciteit voor het opvangen van risico’s. Dit vergroot de transparantie en bestuurlijke controle. • • •
9.1
Begroting: een overzicht van de belangrijkste risico’s en de benodigde weerstandscapaciteit wordt opgenomen in de paragraaf weerstandsvermogen. Rapportages: in de voorjaarsnota en/of najaarsnota wordt de actualiteit van risico’s geëvalueerd. Jaarrekening: een evaluatie van het risicobeheer en de stand van de reserves wordt opgenomen in de jaarrekening. Rollen en verantwoordelijkheden
De volgende rollen en verantwoordelijkheden zijn te onderscheiden: • Gemeenteraad: stelt het beleid voor risicomanagement en weerstandsvermogen vast en ziet toe op de uitvoering. • College: borgt de implementatie van risicomanagement en stelt de risicoprofielen vast. • Ambtelijke organisatie: identificeert, beoordeelt en beheerst risico’s binnen projecten en processen. • Gemeentecontroller: coördineert het proces, ziet toe op de opstelling en onderhouden van het risicoregister en rapporteert periodiek.
10 BEWUSTWORDING EN CULTUUR Effectief risicomanagement staat of valt met het risicobewustzijn binnen de gehele organisatie. Het gaat niet alleen om het ontwikkelen van beleidsinstrumenten of het opstellen van risicoregisters, maar vooral om het creëren van een cultuur waarin medewerkers en management risico’s tijdig signaleren, benoemen en bespreekbaar maken. Risicobewustzijn betekent dat alle betrokkenen – van beleidsmedewerker tot college en raad – begrijpen welke risico’s de organisatie loopt, wat de mogelijke gevolgen zijn en welke rol zij zelf kunnen spelen in het beheersen van deze risico’s. 10.1 Cultuur en houding Een open en proactieve risicocultuur is een cruciale voorwaarde voor effectief risicomanagement. Dit betekent dat: • Risico’s niet als een bedreiging, maar als een normaal onderdeel van het werk worden gezien; • Medewerkers zich verantwoordelijk voelen om risico’s te signaleren en te melden; • Fouten en incidenten worden gebruikt als leermomenten in plaats van uitsluitend als aanleiding tot afrekening; • Het bestuur en management zichtbaar het belang van risicobewustzijn uitdragen. Een cultuur waarin risicomanagement als integraal onderdeel van de werkprocessen wordt beschouwd, zorgt ervoor dat het geen “papieren tijger” wordt maar een hulpmiddel voor beter besluitvormings- en uitvoeringsproces.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
13
10.2 Middelen voor bewustwording Het vergroten van risicobewustzijn vraagt om een combinatie van kennis, communicatie en praktijkgerichte instrumenten. Enkele effectieve middelen zijn: • Scholings- en trainingsprogramma’s: Workshops voor medewerkers en leidinggevenden waarin het herkennen, inschatten en beheersen van risico’s centraal staat; • Periodieke risicosessies: Interactieve bijeenkomsten (bijvoorbeeld in projectteams) om risico’s vroegtijdig te inventariseren en te evalueren.; • Leiderschapsbetrokkenheid: Actieve rol van het management bij het uitdragen van risicomanagementprincipes; • Gebruiksvriendelijke tools: Eenvoudige en toegankelijke formats voor risicoanalyses en -registraties (bijvoorbeeld een digitaal risicoregister). 10.3 Rol van bestuur en raad Het college en de gemeenteraad hebben een belangrijke rol bij het bevorderen van risicobewustzijn. Door vragen te stellen over risico’s bij beleidsvoorstellen, of door expliciet aandacht te geven aan de relatie tussen risico’s, beleid en middelen, zetten zij de toon voor een organisatiebrede risicocultuur. Het bestuur moet bovendien het goede voorbeeld geven door transparant te communiceren over risico’s en onzekerheden.
11 EVALUATIE EN BIJSTELLING Deze nota wordt minimaal eens per vier jaar geëvalueerd en indien nodig geactualiseerd om aan te sluiten bij nieuwe ontwikkelingen in wet- en regelgeving, maatschappelijke trends of financiële omstandigheden.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
14
B. ANALYSE WEERSTANDSCAPACITEIT EN FINANCIËLE RUIMTE 2026 -2029
Nota weerstandsvermogen De Wolden
15
12 HUIDIGE STAND VAN HET INCIDENTELE WEERSTANDSVERMOGEN Bij de opstelling van de meerjarenbegroting 2026 – 2029 zetten we de in de kadernota ingezette lijn voort. We gaan uit van realistische uitgangspunten en stellen waar nodig de financiële kaders bij. Bij de opstelling van de paragraaf Weerstandsvermogen zijn de uitgangspunten langs deze lijn herijkt. We zien op basis van een historische analyse, welke risico’s zich in welke mate hebben voorgedaan, dat we een aantal risico’s te hoog inschatten. Een vergelijk met andere, vergelijkbare gemeenten, bevestigd dat beeld. Op basis van een analyse en hercalculatie van risico’s zien we ook dat er dubbelingen zijn opgenomen en dat we soms uitgaan van een te hoge inschatting van bepaalde risico’s. In de paragraaf Weerstandsvermogen is per risico opnieuw bepaald wat de maximale omvang van de risico’s zijn en hoe groot de kans is dat deze zich voordoen. Ook houden we rekening met het gegeven dat een aantal risico’s afgedekt zijn door bestemmingsreserves. Dit leidt tot een daling van de inschatting van het totale risicoprofiel. Waar we in 2025 nog rekenden met een omvang van 12 miljoen aan risico’s, daalt dit voor 2026 naar 8 miljoen. Omdat ook de Algemene Reserve gestegen is, en we een tweetal bestemmingsreserves tot het ‘vrij beschikbare vermogen’ rekenen, is ook het weerstandsvermogen gestegen.
De ratio voor het weerstandsvermogen stijgt daardoor van 1.9 naar 3.1. 12.1 De vrij beschikbare ruimte Met een gecalculeerde omvang van de risico’s van 8.3 miljoen, betekent dit dat we voor 1,5 keer zoveel aan vrij beschikbare reserves moeten aanhouden om aan onze norm ten aanzien van de weerstandsratio te voldoen. Dit vertaalt zich naar een noodzakelijke vrije reserve van € 12,5 miljoen. Dit is de ondergrens voor de Algemene Reserve (en overige vrij beschikbare reserves). Let wel, dit veronderstelt dat dit deel van de Algemene Reserve niet benut wordt als dekkingsmiddel en ook dat voor alle andere uitgaven dekking is binnen de exploitatiebegroting dan wel dat bestemmingsreserves gevormd zijn. Totaal beschikbare ruimte De bestemmingsreserves die we naast de Algemene Reserve tot het vrije vermogen mogen rekenen zijn een tweetal reserves die specifiek voor het afdekken van risico’s zijn bedoeld: de reserve Ontheemden en de reserve Sociaal Domein. Ook de reserve Bouwgrondexploitatie is bedoeld voor het opvangen van risico’s, maar daarvan is de stand op dit moment nul. Bij de volgende nota Reserves en Voorzieningen zullen we opnieuw kijken naar de benodigde omvang van deze reserves. Vanuit de huidige nota Reserves en Voorzieningen geeft dit de volgende ruimte: Algemene Reserve Reserve Sociaal Domein Reserve Ontheemden Totaal vrij beschikbare reserves:
25.392.907 1.014.800 2.492.672 28.900.379
Benodigd weerstandsvermogen Vrije ruimte
12.450.000 16.450.379
Nota weerstandsvermogen De Wolden
16
Dit betekent dit dat er nog voor ruim 16 miljoen bestemd kan worden voor (incidentele) uitgaven. 12.2 Welke uitgaven zien we op ons afkomen? Er zijn een aantal voorstellen in voorbereiding met grote financiële gevolgen, die niet in de kadernota verwerkt zijn en die in de komende jaren van dekking moeten worden voorzien. Te noemen zijn de herinrichting van de Baete, de verduurzaming van dorpshuizen en de aanleg van de ontsluitingsweg Ruinerwold. Het is zaak om bij de bepaling van de ambities voor de raadsperiode 2026-2030 een goede afweging te maken. Dit vraagt om een zo volledig mogelijke inventarisatie van beleidsprioriteiten en een prioritering die is afgezet tegen de resterende financiële ruimte.
13 HUIDIGE STAND VAN HET STRUCTUREEL WEERSTANDSVERMOGEN In de paragraaf weerstandsvermogen in de begroting wordt het structureel weerstandsvermogen berekend als de onbenutte belastingcapaciteit (louter de OZB) plus het geprognosticeerde begrotingssaldo. Dat geeft op basis van de prognose in de kadernota het volgende beeld: 2026
2027
2028
2029
onbenutte belastingcapaciteit
1.808.512
1.808.512
1.808.512
1.808.512
prognose saldo (vanuit kadernota)
-1.080.227
-229.483
166.781
455.791
structurele weerstandscapaciteit
728.285
1.579.029
1.975.293
2.264.303
Het lijkt alsof er een omvangrijke ruimte is voor nieuw beleid. Een nadere analyse nuanceert dat beeld: in werkelijkheid is er niet of nauwelijks structurele ruimte. 13.1 De onbenutte belastingcapaciteit De onbenutte belastingcapaciteit is gedaald ten opzichte van eerdere jaren. Dit is een logisch gevolg van het besluit om de OZB met 8% plus inflatiecorrectie te verhogen. Dit geeft meteen ook aan dat dit geen werkelijk vrije ruimte is. In theorie kan de OZB (evenals de toeristen- en forensenbelasting) nog fors verhoogd worden. In de politiek bestuurlijke werkelijkheid is dit niet het geval. De theoretische norm, die gecalculeerd is op basis van de door het rijk als ‘redelijk peil’ betitelde tarieven, is niet hetzelfde als hetgeen in De Wolden door burgers, bedrijven en bestuur als redelijk peil wordt beschouwd. Wat in de calculatie van de onbenutte belastingcapaciteit nog ontbreekt is de ruimte die er binnen de andere belastingen is, binnen de toeristen- en forensenbelasting.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
17
13.2 Het geprognosticeerde saldo In de kadernota is een prognose gegeven van het saldo in de nog op te stellen meerjarenbegroting. Deze prognose is nog met onzekerheden omgeven, omdat er in de opstelling van de begroting nog verschuivingen zullen optreden, niet in de laatste plaats omdat er nog voorstellen op tafel komen dan wel bij de kadernota ‘vergeten’ mutaties boven water komen. 13.3 Vooruitgeschoven claims In de kadernota is al uitgesproken dat het voornemen bestaat om initiatiefrijk De Wolden door te zetten in 2027 en verder. Ook is aangegeven dat het voornemen bestaat om de ondersteuning van de zwembaden structureel te maken. Hiermee is op voorhand volledig beslag gelegd op de geprognosticeerde ruimte in de meerjarenbegroting. 13.4 Taakstellingen In de kadernota zijn een aantal opdrachten geformuleerd en taakstellingen meegegeven. • Ten aanzien van kostendekkende leges ligt een taakstelling van € 300.000, - voor die al in 2026 gerealiseerd moet worden. Gezien de mate van kostendekkendheid van omgevingsvergunning en begrafenisrechten wordt dit als haalbaar gezien. Hier moet nog wel bestuurlijke besluitvorming aan voorafgaan, uiterlijk bij de vaststelling van de legesverordening dit najaar. • Ten aanzien van de benchmark van het instrumentarium in het sociaal domein ligt een taakstelling voor van € 300.000, - voor 2028. In 2027 moet de helft gerealiseerd zijn.
In essentie is dit een nadere uitwerking van een deel van de ombuigingen: hetgeen we niet in de kadernota 2026 hebben verwerkt. Daarin is het laaghangend fruit meegenomen. Het realiseren van deze taakstelling zal alsnog om meer principiële keuzen gaan. • Herziening van het subsidiebeleid. Dit zal vooral gaan om het meer gestructureerd omgaan met het subsidie instrument en daarmee leiden tot een betere begrotingsdiscipline. Er is op voorhand geen taakstelling meegegeven. Dat maakt deze opdracht tot een meer technische opgave. Maar juist binnen het totaal van de subsidies kan een belangrijk deel van de discussie ‘oud voor nieuw’ geplaatst worden. Dat kan vragen om een (separaat) aanvullend traject. 13.5 Oud voor nieuw Bij de kadernota 2026 is een opschoningsactie gedaan. Hierbij zijn principiële beleidskeuzes grotendeels vermeden. Bij de kadernota zijn de voorziene tekorten in de meerjarenbegroting weggenomen. Er is geen extra beleidsruimte gecreëerd. Het is aan de volgende raad en college gelaten om nieuwe accenten aan te brengen, zowel ten aanzien van uitzetting als van vermindering of beëindiging van lokaal beleid. Een nieuwe raad zal op basis van een voorliggend raads- of collegeprogramma een ‘oud voor nieuw’ discussie moeten voeren. Hierbij zijn geen eenvoudige keuzes meer voorhanden.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
18
14 CONCLUSIE Het incidenteel weerstandsvermogen is hoog. Het geeft ruimte voor incidentele uitgaven en investeringen tot in totaal 16 miljoen. Het structureel weerstandsvermogen is laag. Er is zeer beperkt ruimte in de begroting voor nieuw beleid. Als we overzien wat er aan nieuwe investeringen en uitgaven aangekondigd is, dan lijkt dit net mogelijk zonder verdere ingrijpende maatregelen. Voortzetting van het huidig beleid is mogelijk, als er geen verdere tegenvallers zijn, indien er grote terughoudendheid is ten aanzien van onaangekondigde wensen en indien de taakstellingen gerealiseerd worden. Maar, als we alle ruimte opsouperen neemt de financiële kwetsbaarheid snel toe.
Nota weerstandsvermogen De Wolden
19