Kaders ombuigingen De Wolden

KADERS OMBUIGINGEN

‘NAAR EEN STRUCTUREEL FINANCIEEL GEZONDE GEMEENTE’

April 2024

Inleiding Vanaf 2026 worden gemeenten geconfronteerd met een vermindering van de rijksbijdrage. 2026 wordt daarom ook wel het ravijnjaar genoemd omdat het forse financiële consequenties heeft. Op basis van de decembercirculaire 2023 verwachten we in De Wolden een structureel tekort van € 3,5 miljoen. De afgelopen jaren hebben we in de kadernota en begroting aandacht gevraagd voor het naderende ravijnjaar. De lijn die we tot nu toe gehanteerd hebben, mede op grond van advies vanuit het VNG, is dat we alleen inzichtelijk maken hoe hoog het meerjarige tekort is. Zonder daar direct actie op te zetten. Deze lijn geldt vooralsnog ook bij het opstellen van de kadernota en begroting 2025. In de begrotingsvergadering van november 2023 heeft de raad opgeroepen om, vooruitlopend op wat komen gaat, met een plan van aanpak te komen en de raad kaders te laten vaststellen waarin afwegingen gemaakt kunnen worden. Dit is door de portefeuillehouder toegezegd. Dit document bevat de voorgestelde kaders en liggen ter vaststelling voor bij de gemeenteraad. Advies VNG Begin maart dit jaar ontvingen alle gemeenten een advies van de VNG. Dit advies was kort samen te vatten in: Bereid u voor op het ergste. De VNG acht het onverantwoord niet te anticiperen op de door het rijk ingeboekte korting van 3 miljard euro vanaf 2026.

De lopende kabinetsformatie en de demissionaire status van het huidige kabinet maken het lastig om een inschatting te maken op welk moment exact meer duidelijkheid is te verwachten. Met het demissionaire kabinet wordt al maanden overlegd over het schrappen van de zogeheten opschalingskorting. Daarmee zou dan de voorgenomen korting van 3 miljard euro met 675 miljoen euro worden verminderd. Een nieuwe afspraak daarover staat gepland voor in april. Van kabinetszijde is daarbij inmiddels al wel aangegeven dat besluitvorming afhangt van de stand van zaken van de kabinetsformatie en de bredere financiële context. Pas na het verschijnen van de meicirculaire ontstaat dus duidelijkheid over de opschalingskorting. De VNG adviseert verder dat het verstandig is om na te denken over maatregelen. Tegelijkertijd moet we voorkomen worden dat gemeenten te vroeg onnodige en onomkeerbare ombuigingen in gang zetten. Na de meicirculaire komt de VNG met een nieuw begrotingsadvies. Voor nu is het devies: stel een reële meerjarenbegroting 2025-2028 op en breng de maatregelen in beeld die nodig zijn om het tekort te laten verdwijnen, met zowel de financiële als inhoudelijke consequenties. Daarvoor zijn er grofweg drie mogelijkheden: (deels) dichten door het verhogen van de onroerendezaakbelasting, bezuinigingen op autonome taken en – vooral – bezuinigingen op medebewindstaken.

Financiële opgave De Wolden Op basis van decembercirculaire 2023 is het ‘ravijn’ voor De Wolden € 3,5 miljoen structureel. Dit gat is dermate groot dat we er als gemeente niet aan ontkomen om in de volle breedte van onze uitgaven en inkomsten te kijken hoe we onze begroting vanaf 2026 sluitend gaan krijgen. Op basis van de kaders zoals beschreven in dit stuk komt het college vervolgens met een inventarisatie van mogelijkheden hoe deze ombuigingen ingevuld zouden kunnen worden. Deze inventarisatie wordt in december 2024 verwacht.

1

De kaders In dit hoofdstuk wordt in een willekeurige volgorde de voorgestelde kaders vanuit de raad beschreven. Het is vervolgens aan het college om hier uitvoering aan te geven. 1. De meest recente circulaire gebruiken we als financieel uitgangspunt om onze opgave te bepalen Gedurende het jaar verschijnen er vanuit het Rijk verschillende circulaires die ons informatie geven over onder andere de rijksinkomsten. Dit gebeurt jaarlijks in mei, september en december. In december 2023 is de laatste circulaire verschenen. Op basis hiervan is het ravijn voor onze gemeente € 3,5 miljoen structureel vanaf 2026. Zoals in de inleiding al aangegeven vinden er de komende periode nog gesprekken plaats met het kabinet over de opschalingskorting. De uitkomsten van deze gesprekken is van invloed op het ravijn. Daarbij is de vorming van een nieuw kabinet ook van invloed. Een en ander wordt wellicht verwerkt in de meicirculaire 2024. Bij de uitwerking van ombuigingsvoorstellen gebruiken we als financieel uitgangspunt de meest actuele circulaire. Tot dat moment houden we vooralsnog vast aan het ravijn van € 3,5 miljoen zoals aangekondigd in de decembercirculaire 2023.

2. We kijken binnen al onze programma’s naar bezuinigingsmogelijkheden Gezien de grootte van de opgave kijken we naar al onze uitgaven. Gemeente De Wolden is niet in de financiële positie om op voorhand al zaken uit te sluiten. Dat betekent concreet dat de raad het college de opdracht geeft om binnen al onze programma’s op zoek te gaan naar bezuinigingsmogelijkheden.

3. We kijken naar mogelijkheden om de gemeentelijke inkomsten te verhogen We gaan niet alleen al onze uitgaven onder de loep nemen: ook onze inkomsten door middel van onze gemeentelijke belastingen, leges en heffingen. Het college is bijvoorbeeld al een onderzoek gestart naar de kostendekkendheid van leges in relatie tot de ingevoerde Omgevingswet. We constateerden in een eerder stadium al dat bijvoorbeeld in 2013 het uitgangspunt van 100% kostendekkendheid van graf- en begraafrechten is losgelaten. De raad geeft het college de opdracht om inzichtelijk te maken welke mogelijkheden de gemeente heeft haar inkomsten te verhogen.

4. Bij de bezuinigingsvoorstellen hanteren we geen ondergrens De kortste klap om te komen tot ombuigingsvoorstellen bestaat vaak uit het in beeld brengen van grotere bedragen. Bijvoorbeeld alleen ombuigingsvoorstellen met een impact vanaf € 50.000 of groter. Aansluitend bij kader 2: De omvang van de mogelijke korting vanuit het Rijk is echter dermate groot dat onze aanname nu is dat we er niet aan ontkomen om ook kleinere bedragen in beeld te brengen.

2

5. Ombuigingsvoorstellen binnen de medebewindstaken prioriteren we hoger dan onze eigen autonome taken De VNG heeft de gemeenten het nadrukkelijke advies gegeven om te gaan kijken naar ombuigingen binnen de medebewindstaken. Dit zijn de wettelijke taken die we als gemeente moeten uitvoeren en waarvoor we rijksmiddelen ontvangen. Belangrijkste argument dat de VNG hiervoor aanvoert is dat het ravijn is veroorzaakt door een niet-taakgebonden korting die door het Rijk is doorgevoerd. Daarmee ligt volgens de VNG het voor de hand om ook op taken die voor het Rijk worden uitgevoerd te besparen. De VNG merkt ook op dat aan de autonome taken verhoudingsgewijs minder wordt uitgegeven (in totaal ca. € 13 miljard) dan aan taken in medebewind (ca. € 23 miljard).

6. Wij maken gerichte beleidskeuzes en hanteren niet de kaasschaafmethode Als er bezuinigd moet worden zijn er grofweg twee verschillende manieren om dat te doen: via het maken van gerichte beleidskeuzes (wat nog wel en wat niet meer) of de zogeheten kaasschaafmethode (overal een onsje minder). Voorstel is om te kiezen voor het maken van gerichte beleidskeuzes. Ons uitgangspunt hierbij is dat het Raadsbreedprogramma (inclusief de uitkomsten van de evaluatie), de ambities binnen het collegeprogramma en het onderdeel Veiligheid prioriteit krijgen boven andere zaken. In lijn met onder andere kaders 2 en 4 betekent dit echter niet dat we de ambities uit het Raadsbreedprogramma en collegeprogramma en het onderdeel Veiligheid ongemoeid laten. Goed om hierbij op te merken is dat wanneer er gekort wordt op langlopende/structurele subsidies er rekening gehouden moet worden met een reële afbouwperiode.

7. Gerichte beleidskeuzes leiden in principe tot afbouw van ambtelijke formatie binnen de Samenwerkingsorganisatie De Wolden Hoogeveen (SWO) Conform kader 6 gaan we gerichte beleidskeuzes maken. Dit kan betekenen dat er voorstellen worden gedaan om te stoppen met het uitvoeren van bepaalde taken. Wanneer dit het geval is dan verzoeken we de SWO ook de daarbij behorende ambtelijke capaciteit af te bouwen. Dit gaat hand-in-hand. Belangrijke kanttekening hierbij is dat we rekening te houden hebben met de gemeente Hoogeveen.

8. Inzetten dat ook de overige GR’en gaan bijdragen aan de ombuigingsvoorstellen Onze Gemeenschappelijke regelingen (GR) zijn uitvoeringsorganisaties van onze gemeente. Ze voeren wettelijke en niet-wettelijke (additionele) taken uit. Wij vinden het logisch, dat wanneer gemeenten moeten bezuinigen, ook de overige GR’en hieraan bijdragen. We hebben het als individuele gemeente echter niet alleen voor het zeggen binnen een dergelijk samenwerkingsverband. Dat betekent dat we het college de opdracht geven binnen de besturen van de betreffende GR’en hierop in te zetten door de GR’en te vragen ombuigingsmogelijkheden voor te leggen. Ook binnen de diverse overleggen van de Vereniging Drentse Gemeenten (VDG) moet dit door het college bespreekbaar gemaakt worden. Onze eigen raadsfracties worden opgeroepen om ook binnen de eigen partij in Drenthe hiervoor te gaan lobbyen. Daarnaast zullen we vanuit de raad een brief naar alle andere raden in Drenthe sturen om hiervoor te pleiten.

3

9. We gaan terughoudend om met nieuwe structurele uitgaven vanaf de Kadernota 2025 Nieuw beleid met nieuwe structurele uitzettingen zullen het ravijn, en daarmee onze financiële opgave, alleen maar vergroten. We zullen dus terughoudend moeten zijn met het inbrengen van nieuw beleid in de komende kadernota’s en begrotingen. Nieuw beleid voor oud beleid is het credo. We maken alleen nieuw beleid binnen de bestaande financiële kaders. 10. We actualiseren onze benodigde investeringsruimte in de begroting We hebben jaarlijks € 4 miljoen beschikbaar om te investeren. Met behulp van een actuele nota (vervangings)investeringen actualiseren we de benodigde investeringsruimte in de begroting. De raad geeft de opdracht aan het college jaarlijks een geactualiseerde nota mee te sturen met de kadernota. In de nota kan de raad kiezen om bijvoorbeeld geplande investeringen uit te stellen of te schrappen. 11. Onze financiële kengetallen passen we aan de landelijk gehanteerde richtlijnen aan De financiële werkgroep van de raad is bezig met het voorbereiden van het opstellen van financiële kengetallen. Het kader dat we mee willen nemen, is dat we scherper aan de wind gaan zeilen. Onze gemeente is van oudsher gewend geweest dat bijvoorbeeld de netto schuldquote, het solvabiliteitsratio et cetera ver binnen de landelijk gehanteerde richtlijnen valt.

Met daarbij ook een goed gevulde algemene reserve. Zonder op voorhand hier direct al flink op in te teren hanteren we als kader de landelijk gehanteerde richtlijnen. 12. We zetten, binnen de vastgestelde financiële kengetallen, incidentele inkomsten in ter dekking van structurele uitgaven Het Rijk staat sinds kort, weliswaar tot op zekere hoogte, toe dat structurele uitgaven gedekt worden door incidentele inkomsten. De afgelopen jaren heeft De Wolden afgesloten met een (fors) overschot wat veelal ten gunste gekomen is van de algemene reserve. We zoeken de ruimte om, binnen het gestelde van kader 12, mogelijke tekorten vanaf 2026 te dekken vanuit onze reservepositie. Het voordeel is dat we niet direct ingrijpende en wellicht onomkeerbare ombuigingen hoeven in te zetten. Het nadeel is echter dat dit vanzelfsprekend alleen tijdelijk en tot op zekere hoogte ingezet kan worden.

4