Eindevaluatie Raadsbreedprogramma

Eindevaluatie Raadsbreedprogramma ’’We doen het samen!’’

November 2025

Inleiding Voor u ligt de eindevaluatie van het Raadsbreedprogramma De Wolden 2022-2026 ’’We doen het samen!’’. In deze eindevaluatie wordt teruggekeken op de afgelopen raadsperiode: welke ambitie is bij de start van de raadsperiode uitgesproken in het Raadsbreedprogramma en in hoeverre is hier invulling aan gegeven? In deze eindevaluatie wordt niet alleen inhoudelijk teruggekeken op het Raadsbreedprogramma. Een ander onderdeel van deze eindevaluatie is dat er ook op het instrument zelf wordt teruggekeken. Tussenevaluatie Op 25 april 2024 heeft de raad de tussenevaluatie van het Raadsbreedprogramma vastgesteld. Daarbij is besloten om ondernemers, verenigingen en maatschappelijke organisaties expliciet als doelgroep toe te voegen bij de opgave Duurzaamheid. Ook is besloten om de eindevaluatie van het Raadsbreedprogramma in november 2025 plaats te laten vinden. Deze eindevaluatie geeft daarmee invulling aan het raadsbesluit van 25 april 2024. Leeswijzer Er wordt begonnen met een korte terugblik van de uitkomst van de tussenevaluatie. Vervolgens wordt het Raadsbreedprogramma op inhoud evalueren. Er wordt niet opnieuw alle besluitvorming betrokken bij de evaluatie zoals dat in april 2024 gedaan is, maar er wordt in hoofdlijnen gekeken naar de invulling van de gestelde ambities. Aan het eind van deze eindevaluatie wordt ingegaan op het instrument van een Raadsbreedprogramma.

Hoe is het instrument ingezet en op welke wijze heeft dit bijgedragen aan het invulling geven aan de gestelde maatschappelijke opgaven en ambities?

1

Tussenevaluatie april 2024 Na de verkiezingen op 16 maart 2022 is in De Wolden gewerkt aan het opstellen van een Raadsbreedprogramma. De raad heeft gekozen voor het opstellen van de belangrijkste maatschappelijke opgaven voor de komende vier jaren en de gedeelde ambities op deze opgaven die door de gehele raad onderschreven zijn. Daarbij is opgenomen dat er samen met de Woldense samenleving gezocht wordt naar oplossingen voor deze maatschappelijke opgaven. In het Raadsbreedprogramma staan de volgende maatschappelijke opgaven centraal: • Woningbouw • Duurzaamheid • Landbouw • Het sociale gezicht van De Wolden • Dienstverlening en kwaliteit van bestuur Op 30 maart 2022 heeft de raad het Raadsbreedprogramma unaniem vastgesteld. Daarmee heeft de raad de basis gelegd onder de onderhandelingen voor de coalitievorming. En is het te vormen college gevraagd om, bij het opstellen van het collegeprogramma, in te gaan op de opgaven en de randvoorwaarden uit het Raadsbreedprogramma. Tussenevaluatie In april 2024 heeft er een tussenevaluatie plaatsgevonden.

De tussenevaluatie bestond uit vier onderdelen: • Een samenvatting per opgave van wat er destijds in 2022 is afgesproken • Een overzicht van wat er bereikt is binnen elke opgave • Een uiteenzetting van wat de raad de resterende raadsperiode nog willen bereiken en of er ambities en/of opgaven bijgesteld moeten worden • Een conclusie of er maatschappelijke opgaven toegevoegd moeten worden aan het Raadsbreedprogramma Uitkomst tussenevaluatie In de tussenevaluatie is per thema inzicht gegeven in de besluitvorming die een bijdrage heeft geleverd aan de maatschappelijke opgaven en ambities. De algehele lijn van de tussenevaluatie is dat de raad en het college vele stappen gezet hebben bij de uitvoering van het Raadsbreedprogramma. De tussenevaluatie leverde voor de raad geen noodzaak op om op de bestaande maatschappelijke opgaves bij te sturen en er is vastgehouden aan de inhoudelijke ambities van het Raadsbreedprogramma. Het enige dat is toegevoegd aan het Raadsbreedprogramma is dat ondernemers, verenigingen en maatschappelijke organisaties expliciet als doelgroep toegevoegd zijn bij de opgave Duurzaamheid. Er zijn verder er geen nieuwe maatschappelijke opgaven opgenomen in het Raadsbreedprogramma. De raad heeft de conclusie getrokken dat het oorspronkelijke Raadsbreedprogramma voldoende handvatten bood om de resterende raadsperiode te vervolgen.

2

Eindevaluatie op inhoud De tussenevaluatie is anderhalf jaar geleden, in april 2024, vastgesteld. In die anderhalf jaar is er verder uitvoering gegeven aan het Raadsbreedprogramma. Er zijn aanvullende besluiten genomen binnen de thema’s woningbouw, duurzaamheid, landbouw, sociaal domein en dienstverlening. Algemeen Bij de start van de raadsperiode heeft de raad in het Raadsbreedprogramma vooral ambities uitgesproken ten aanzien van diverse maatschappelijke opgaven die op dat moment als relevant werden beschouwd. Deze ambities zijn bewust niet politiek ingekleurd en zijn ook niet vertaald naar concrete doelen of acties. Dat was destijds ook niet de insteek: het Raadsbreedprogramma diende primair als richtinggevend document waarin werd vastgelegd welke onderwerpen de raad gedurende de raadsperiode belangrijk vond om op te pakken. Dit uitgangspunt heeft echter gevolgen voor de mogelijkheid tot een inhoudelijke eindevaluatie. Doordat vooraf geen specifieke, meetbare (SMART) doelen zijn geformuleerd, is het lastig om objectief vast te stellen in hoeverre de beoogde resultaten daadwerkelijk zijn gerealiseerd. Het ontbreken van concrete ijkpunten maakt het immers moeilijk om achteraf prestaties te beoordelen en conclusies te trekken.

Wel heeft de raad bij de vaststelling van het Raadsbreedprogramma een duidelijke opdracht meegegeven aan de te vormen coalitie: zorg voor een concrete vertaling van de gestelde ambities en maatschappelijke opgaven in het collegeprogramma. Aan deze opdracht is door het college invulling gegeven via zowel het collegeprogramma als het collegeuitvoeringsprogramma (CUP). Gedurende de raadsperiode heeft het college via de Bestuursrapportages verantwoording afgelegd over de uitvoering van het CUP. In de meest recente Bestuursrapportage is opgenomen dat aan het overgrote deel van het CUP uitvoering is gegeven, waarmee de ambities uit het Raadsbreedprogramma indirect zijn opgevolgd. Hieronder is per maatschappelijke opgave uit het Raadsbreedprogramma op hoofdlijnen aangegeven wat de ambitie was en hoe hier invulling aan is gegeven. Woningbouw Een belangrijke ambitie van de raad was het realiseren van betaalbare woningen, met name voor jongeren en starters. Dat is een lastige opgave gebleken en is ook niet in één raadsperiode te realiseren. Deels is dat te wijten aan de structureel lange doorlooptijden binnen de woningbouw, een uitdaging die niet van vandaag op morgen is opgelost. Wat wél is bereikt, is dat de raad en het college inmiddels een stevige basis hebben gelegd om richting 2030 tussen de 750 en 1.000 nieuwe woningen te realiseren.

De plancapaciteit is op orde, het beleid is op diverse punten geactualiseerd, en er wordt actief gezocht naar maximale ruimte binnen de bestaande kaders. Bovendien is in kaart gebracht welke onderdelen van het vergunningenproces aangepast moeten worden om verdere versnelling mogelijk te maken. Deze raad en dit college hebben daarmee de voorwaarden gecreëerd om méér woningen te kunnen bouwen. De bal ligt nu bij ons allemaal—gemeente, initiatiefnemers, inwoners, projectontwikkelaars en andere betrokkenen—om gezamenlijk invulling te geven aan deze opgave en de woonambities daadwerkelijk te realiseren. Duurzaamheid De duurzaamheidsambities reiken ver. De gemeente werkt toe naar een volledig energieneutrale gemeente in 2040 en streeft ernaar om in 2050 volledig circulair te zijn. 3

Daarbij wordt grote waarde gehecht aan initiatieven van onderop: lokaal eigenaarschap vormt een belangrijk uitgangspunt in de aanpak. In samenwerking met de dorpen wordt de zogenoemde Dorps Energie Strategieën verder uitgewerkt, zodat de energietransitie ook lokaal gedragen en vormgegeven wordt. Uit de tussenevaluatie blijkt dat de raad zich actief heeft ingezet om verduurzaming mogelijk te maken. Meerdere keren is er financiële ruimte gecreëerd in de vorm van subsidies, leningen en investeringen. Daarnaast is er budget vrijgemaakt voor formatie, zodat inwoners, energiecoöperaties en dorpen beter ondersteund kunnen worden bij hun verduurzamingsinitiatieven. Een belangrijke mijlpaal is de vaststelling van de Energiestrategie De Wolden in oktober 2025. Hierin is vastgelegd op welke wijze de ambitie om in 2040 energieneutraal te zijn wordt gerealiseerd. Deze strategie fungeert als kompas voor de komende jaren en overstijgt daarmee deze raadsperiode: het biedt richting en houvast voor alles wat we als gemeente op het gebied van duurzaamheid ondernemen. Het realiseren van onze doelen in 2040 en 2050 vraagt om een lange adem. Toch is in deze raadsperiode een stevige stap gezet in de goede richting. De fundamenten liggen er—nu is het zaak om samen met onze gemeenschap verder te bouwen aan een duurzame toekomst.

Landbouw De Wolden wordt gekenmerkt door uitgestrekte agrarische gebieden. De landbouw vormt dan ook een essentiële pijler van onze lokale economie en identiteit. Tegelijkertijd wordt het voor agrariërs steeds moeilijker om hun bedrijfsvoering voort te zetten zoals ze dat decennialang gewend waren. Factoren zoals aangescherpte milieu- en klimaatdoelen, het herstel van biodiversiteit en natuur en voortdurend veranderende regelgeving maken dat de sector in transitie is. Om die reden heeft de raad in het Raadsbreedprogramma uitgesproken dat agrariërs ondersteuning verdienen waar dat binnen de mogelijkheden van de gemeente ligt. In de afgelopen raadsperiode is hier concreet invulling aan gegeven via het Transitiefonds Toekomstgerichte Landbouw: een fonds dat agrariërs financieel ondersteunt bij het realiseren van een duurzamere en toekomstbestendige bedrijfsvoering. Voor de periode 2022 tot en met 2026 is hiervoor eenmalig € 550.000 beschikbaar gesteld. Bij de vaststelling van een nieuw integraal subsidiekader in 2026 wordt ook het besluit genomen over de voortzetting van dit transitiefonds. Ook is er budget vrijgemaakt voor de structurele inzet van een agrarisch contactpersoon binnen de gemeentelijke organisatie. Daarmee heeft deze raad actief ruimte gecreëerd om agrariërs te ondersteunen in een periode van verandering en vernieuwing.

Het sociale gezicht van De Wolden Een andere opdracht vanuit het Raadsbreedprogramma was het bieden van passende ondersteuning aan kwetsbare inwoners die niet op eigen kracht volwaardig kunnen deelnemen aan de samenleving. Deze ondersteuning dient proportioneel te zijn aan de middelen die de gemeente vanuit het Rijk ontvangt. Uit de tussenevaluatie van april 2024 werd al geconstateerd dat de raad hierin verantwoordelijkheid heeft genomen door voldoende financiële ruimte te creëren binnen het sociaal domein. Hierdoor is de ondersteuning daadwerkelijk terechtgekomen bij de inwoners die deze het hardst nodig hebben. Daarnaast heeft de raad uitgesproken het sociaal domein nauwlettend te blijven volgen. Dit gebeurt onder andere via de jaarrekening en de bestuursrapportages, waarmee de raad grip houdt op de voortgang en de effectiviteit van het sociaal beleid. 4

Dienstverlening en kwaliteit van bestuur Aan het begin van deze raadsperiode heeft de raad uitgesproken dat De Wolden een betrouwbare en laagdrempelige overheid wil zijn, die inwoners en ondernemers voorziet van kwalitatieve en snelle dienstverlening. Daarbij wordt optimaal gebruikgemaakt van digitale mogelijkheden. Ook is afgesproken om Initiatiefrijk De Wolden gedurende de hele raadsperiode actief te faciliteren. Initiatiefrijk De Wolden bestaat inmiddels al 10 jaar. Het college wil in 2026 voorstel aan de raad voorleggen over de voortzetting ervan. Zoals ook benoemd in de tussenevaluatie, is er deze periode uitvoering gegeven aan de Visie Dienstverlening 2021–2025. De prestaties van De Wolden op het gebied van dienstverlening zijn inzichtelijk en meetbaar gemaakt. Hoewel raadsleden signalen ontvangen dat er altijd ruimte is voor verbetering, scoort de gemeente over het algemeen een voldoende. Dienstverlening en bestuurlijke kwaliteit zijn thema’s die structurele aandacht vragen en ook in toekomstige raadsperiodes relevant zullen blijven. De uitkomsten van het onderzoek van de Rekenkamer naar de fysieke dienstverlening—verwacht in het eerste kwartaal van 2026—zullen naar verwachting bijdragen aan verdere verbetering van de gemeentelijke dienstverlening.

5

Eindevaluatie op proces en instrument Het tweede en laatste onderdeel van deze eindevaluatie richt zich op het instrument ‘Raadsbreedprogramma’. Alle raadsfracties zijn bevraagd over zowel het proces van totstandkoming als de werking van het Raadsbreedprogramma als sturingsinstrument voor de raad. De reacties zijn divers en leveren geen eenduidig beeld op. Daardoor is het niet mogelijk om één duidelijke conclusie of aanbeveling te formuleren voor de volgende raadsperiode. Wat deze evaluatie wél heeft opgeleverd, zijn waardevolle inzichten, ervaringen en suggesties van de verschillende fracties. Deze kunnen richting geven aan toekomstige keuzes. Hieronder worden de belangrijkste bevindingen en overwegingen weergegeven. Ervaringen met het huidige Raadsbreedprogramma • De verschillende fracties zijn het erover eens dat het Raadsbreedprogramma in de huidige vorm te abstract is geweest, mede omdat er geen concrete meetbare doelen zijn benoemd. Dat maakt het niet alleen lastig om inhoudelijk te evalueren, maar daardoor is er deze raadsperiode binnen alle raadsfracties ook niet tot weinig op teruggegrepen. • Het Raadsbreedprogramma is bedoeld om alle fracties – groot én klein – gezamenlijk invloed te laten uitoefenen op de inhoud. Niet iedere partij voelde zich echter voldoende gehoord bij het aandragen van onderwerpen.

Tegelijkertijd bestaan er ook buiten dit programma andere mogelijkheden om thema’s op de raadsagenda te krijgen. • Het programma is niet gebruikt als leidraad voor het bepalen van de raadsagenda. Dat was bij aanvang niet per se het doel, maar de huidige vorm leent zich daar ook niet goed voor. Door het abstractieniveau en het ontbreken van concrete kaders, plaatsen sommige fracties vraagtekens bij de meerwaarde. • Wel bevatte het Raadsbreedprogramma een duidelijke opdracht aan de nieuw te vormen coalitie: werk het programma uit in een collegeprogramma. Dit heeft daadwerkelijk bijgedragen aan de vorming van het college. • Voor inwoners heeft het programma geen directe meerwaarde gehad. Indirect was er wel impact, via de vertaling van het Raadsbreedprogramma naar het collegeprogramma en het CUP. Overwegingen en suggesties voor de volgende raadsperiode • In de basis biedt een Raadsbreedprogramma kansen om als raad richting te geven aan gemeentelijke thema’s, vooral bij het actief agenderen van onderwerpen. • Hoe concreter het programma, hoe bruikbaarder. Tegelijkertijd kan te veel concreetheid de profilering van individuele partijen onder druk zetten. • Het programma kan bijdragen aan onderlinge cohesie en een constructieve samenwerking tussen fracties. • Het proces van totstandkoming vond achter gesloten deuren plaats.

Overwogen kan worden om dit in de toekomst transparanter en publiekelijk te organiseren. • Sommige fracties pleiten voor het werken met een raadsagenda in plaats van een Raadsbreedprogramma. Dit zou de raad in staat stellen om jaarlijks – in overleg met het college – een agenda op te stellen met te behandelen onderwerpen, inclusief participatie en contact met inwoners, zoals toegepast in de werkwijze van 4De Wolden. • Een alternatief voorstel is om het Raadsbreedprogramma om te vormen tot een richtinggevend kader waarin de raad aangeeft welke onderwerpen prioriteit hebben en verdere uitwerking vragen door het nieuw te vormen college. • In de afgelopen periode is direct na de verkiezingsuitslag gestart met het opstellen van het Raadsbreedprogramma. Een enkele fractie stelt dat het wellicht beter is om eerst een duidingsdebat te voeren alvorens dit proces te starten. Tijdens het duidingsdebat is er ook ruimte om als raad onderwerpen (de

6

belangrijkste maatschappelijke opgaven en ambities) mee te geven aan de formerende partijen. Conclusie Zoals eerder benoemd, bestaat er geen uniform beeld over het huidige Raadsbreedprogramma. Wel is er brede erkenning dat het programma te veel algemeenheden bevatte. De interpretatie en waardering daarvan verschilt echter per fractie. De evaluatie heeft waardevolle inzichten en suggesties opgeleverd die van nut kunnen zijn na de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026. Raadsfracties kunnen hier hun voordeel mee doen bij het vormgeven van een nieuw bestuurlijk instrument.

7