D Bomen en landschap in De Wolden

Bomen en landschap in De Wolden Aanbevelingen van de werkgroep bomen en landschap

Inhoudsopgave

Voorwoord

1. Samenvatting

2. Aanleiding

3. Aanbevelingen van de werkgroep

4. Communicatie

5. Herstel en bescherming van houtwallen

6. Vergunningstelsel

7. Handhavingsmogelijkheden

8. Vitaliteitsplan

Bijlagen: 1. Begrippenlijst 2. Aanleiding 3. Artikelen 4. 4 van de 10 referentiegebieden met overzicht bestaande en verdwenen houtwallen en singels na 2010 Referentiegebied Zuidwolde Referentiegebied Koekange Referentiegebied Ruinerwold 5. Kwaliteits- en waardebepaling van houtwallen en singels

1

Voorwoord Onze werkgroep, die op verzoek van uw gemeenteraad is samengesteld, biedt hierbij praktische aanbevelingen voor “Bomen en Landschap” (bomen en andere landschapselementen) in de gemeente De Wolden.

De werkgroep is zeven keer (deels digitaal) bijeen geweest, vanuit de gemeente ondersteund door Jaap Botke en Nico Velthuis. Wethouder Mirjam Pauwels heeft een vergadering bijgewoond. Sibert Hoeksma van Landschapsbeheer Drenthe heeft geadviseerd op het gebied van landschapsbeheer. Op juridisch terrein was er ambtelijke bijstand door mr. Alex van den Berg, verder is extern advies ingewonnen bij mr. B.M. Visser, juridisch adviseur en boomkundige. Wij betreuren het overlijden van Jan Jansen, een van onze gewaardeerde, positief-kritische werkgroepleden die kleur gaf aan het werk en onze aanbevelingen.’

Deze rapportage stond gepland vóór de zomer van 2020, maar de coronacrisis zorgde voor langdurige vertraging. In de eindfase kregen we bovendien te maken met onverwachte uitval van ambtelijke ondersteuning wegens ziekte.

De werkgroep heeft het als plezierig ervaren om een actieve bijdrage te leveren aan de gemeentelijke discussie en besluitvorming en dankt haar ambtelijke ondersteuners. Met dit document sluit de werkgroep haar werkzaamheden af en verwacht dat de aanbevelingen zullen bijdragen aan een structureel, vitaal groen De Wolden.

Zuidwolde, januari 2021

2

1. Samenvatting Hoe kunnen wij eigenaren van gronden en landschapselementen stimuleren om die te herstellen, opnieuw aan te leggen en structureel te onderhouden?

Doe het samen Maak burgers duidelijk wat de bedoeling is met (de kap of aanplant van) bomen en landschap. Geef helder aan wat wél en níet vergunningsplichtig is. Doe het met elkaar, dus zorg voor interactie. Maatschappelijk draagvlak groeit als inwoners betrokken blijven bij ingrepen in hun groene leefomgeving. Kortom: blijf in gesprek. Alles draait om communicatie.

Stimuleer eigenaren We komen met praktische aanbevelingen om eigenaren van landschapselementen te stimuleren deze te herstellen, opnieuw aan te leggen en vervolgens structureel te onderhouden. Hiervoor bestaan (financiële) regelingen, die nog niet bij iedereen bekend zijn en beter benut kunnen worden. Hiermee geven we een impuls aan de kwaliteit van de landschapselementen in De Wolden.

Herplant als plicht Handhaving is een gevoelig punt, maar staat of valt ook bij heldere communicatie. Ons advies: verbind aan het verlenen van een kapvergunning zoveel mogelijk ook herplantplicht als voorwaarde.

Vitaliteitsplan In ons voorstel van aanpak voor een vitaliteitsplan is een belangrijke rol weggelegd voor meer gerichte dataverzameling, voor wat betreft de conditie en toekomstverwachtingen van bomen in onze gemeente.

3

De Werkgroep Bomen en Landschap werd gevormd door: Jurr van Dalen (voorzitter) Jan Jansen † (Belangenvereniging Koekangerveld) Petra de Graaf (Streekbelang Drogteropslagen) Joop Verburg (Natuurvereniging Zuidwolde) Sibert Hoeksma (Landschapsbeheer Drenthe) Jan Wessel Huizing (LTO) Astrid Willemsen (inwoner Fort) Frits Timmerman (dorpsbelangen Ruinerwold) Elmar Mook (imkersvereniging Rune) Nico Velthuis (gemeente) Jaap Botke (gemeente)

4

2. Aanleiding Sinds 2012 kunnen bomen in De Wolden zonder vergunning worden gekapt. Dat heeft in de afgelopen jaren weliswaar niet geleid tot massale bomenkap, maar in veel gevallen wel tot verschil van inzicht en onduidelijkheid. Uit een evaluatie in de gemeenteraad bleek behoefte aan verbeterde regelgeving om een ‘boomrijke gemeente’ te behouden. Door een raadsmeerderheid is in 2019 het volgende amendement aangenomen:

De raad van de gemeente De Wolden in vergadering bijeen op 25 januari stelt de fractie van GroenLinks het volgende amendement voor:

Budget vrij te maken om tot een vitaliteitsplan (onderzoek en uitvoering) te komen.

Toelichting: Aanbeveling 4 van het Evaluatierapport luidt; denk na over landschapselementen die buiten de wet natuurbescherming vallen; er zijn elementen in het landschap die onvoldoende bescherming hebben. De werkgroep zou moeten nadenken over de vraag hoe die elementen in kaart gebracht kunnen worden en hoe ze beschermd moeten worden. En de werkgroep te verzoeken een onderzoek te doen naar de vitaliteit van de bomen en waardvolle houtwallen, om tot een vitaliteitsplan van het huidige groen te komen. Er moet budget vrijgemaakt worden voor het onderzoek en de uitvoering van dit vitaliteitsplan. Dit vitaliteitsplan is hard nodig. In het Evaluatierapport staat op blz 14 dat de gemeente aangeeft dat de vitaliteit van de bomen in de openbare ruimte afneemt door ziekte of sterfte. Daarbij geeft zij aan dat, om op deze tijdsinvloeden te anticiperen en het bomenbestand te behouden, dit onderzocht moeten worden. Met vervanging en nieuwe aanplant wordt een boomrijke gemeente behouden.

5

3. Aanbevelingen van de werkgroep Dankzij de gemêleerde samenstelling van de werkgroep ontstond ook een brede discussie over hoe het landschap wordt beleefd. Dat leidde tot de volgende, gezamenlijke aanbevelingen:

I Communicatie:

a. Ontwikkel een publieksvriendelijke site, zorg dat in één oogopslag duidelijk is waarvoor een vergunning noodzakelijk is. b. Bied de mogelijkheid tot digitale interactie: inwoners kunnen op de site ook terecht voor hun vragen, op- en aanmerkingen.

II Herstel en bescherming van houtwallen en handhaving:

a. Stel een stimuleringsregeling in om houtwallen te herstellen. b. Bescherm landschapselementen beter, die nu buiten de criteria vallen. c. Handhaaf als sprake is van illegale kap en verwijdering, en communiceer dit duidelijk.

III Herplanten:

Verbind aan het verlenen van een kapvergunning zoveel mogelijk ook herplantplicht als voorwaarde.

Aanbevelingen buiten de opdracht:

De werkgroep pleit voor zorgvuldig bermbeheer, om een gezonde biotoop voor insecten te creëren. De voorwaarden waaraan waardevolle bomen op de ‘beschermde bomenlijst’ van De Wolden moeten voldoen, vereisen een duidelijker en meer specifieke omschrijving.

6

4. Communicatie: helder voor de inwoners Communicatie verbeteren Wie zich beter bewust is van het belang en de waarde van bomen, heeft veelal ook een positiever beeld over het landschap. Het is dan ook van groot belang dat de gemeente dit belang nog beter uitdraagt.

Hoe? Laat de inwoners zien dat bomen van levensbelang zijn voor de directe omgeving van mens en dier. Bomen produceren zuurstof en zorgen voor frisse lucht, ze bevorderen de biodiversiteit, nemen veel water op en kunnen zo wateroverlast tegengaan. Dankzij bomen komt er minder fijnstof in de lucht, NOx en CO2, ze zorgen voor schaduwrijke plekken en voorkomen hittestress.

Bewuste keuzes Natuurlijk is het kappen van een boom soms onvermijdelijk, omdat deze ziek is, gevaarlijk scheef staat of ruimte moet maken zodat een andere boom beter door kan groeien. Wie zich bewust is van de waarde van bomen, maakt ook een bewustere keuze voor wel of niet kappen. Op de gemeentelijke website moet duidelijk vermeld staan welke bomen waardevol zijn en dat, in geval van noodzakelijke kap van gemeentelijke bomen, altijd sprake is van nieuwe aanplant.

Ook als kap onvermijdelijk is, moet er – via de site - een duidelijke verwijzing zijn naar het gemeentelijk bomenkapbeleid. Zodat het voor inwoners direct duidelijk is of een kapvergunning nodig is.

Begrijpelijke taal De website is op punten al aangepast. Vanuit de startpagina kun je direct de keuze ‘Vergunningen’ (waaronder bomen kappen) maken en kies je vervolgens voor ‘Bomen kappen’. De informatie die je daar krijgt is echter nog niet compleet. Zo is de Algemeen Plaatselijke Verordening (APV) niet te vinden; inwoners die de vergunningencheck doen, worden verwezen naar de APV en de daarbij behorende link. Voorstel is om onder ‘Bomen kappen’ uitgebreider op die regels in te gaan en hier dan tevens de interactieve gebiedskaart op te nemen. De zoekfunctie ‘Kappen’ op de startpagina levert twee resultaten op (de verwijzing naar de omgevingsvergunning en de verwijzing naar boom kappen) en behoeft dus aanpassing. Helder communiceren doe je in begrijpelijke taal. Dus zo min mogelijk gebruik van moeilijk vak- en juridisch jargon.

7

Denk en beslis mee! Onze inwoners moeten - waar mogelijk - mee kunnen denken en beslissen over groen en bomen in hun leefomgeving. Door burgers beter te informeren kan hun interesse voor bomen worden vergroot. Of en hoeveel groen er is bepaald tenslotte in grote mate de kwaliteit van de eigen woonomgeving.

Inwoners zijn een belangrijke bron van informatie en gesprekspartner bij het uitvoeren van gemeentelijk groenbeleid. De werkgroep stelt voor dat zij ook zélf een boom (uit eigen tuin) kunnen aanmelden die een plaats verdient op een interactieve, waardevolle bomenlijst. Goed voor de betrokkenheid van burgers, en je voorkomt zo dat waardevolle bomen die vanaf de openbare weg niet te zien zijn, zonder vergunning gekapt worden.

Bomen-Wikipedia Er zijn meer mogelijkheden. Inwoners kunnen een omschrijving geven van de boomsoort, leeftijd en karakteristieken: is de boom beeldbepalend, herplant, dendrologisch, van natuurwetenschappelijke waarde? De werkgroep denkt hierbij aan een Wikipedia-achtige omgeving. Een interactieve – en unieke! - kaart als deze kan het voor onze inwoners extra leuk en interessant maken om met hun eigen leefomgeving bezig te zijn. Mogelijk is de invoering van de omgevingswet een goed moment om zo’n “bomen-Wikipedia” in het leven te roepen.

8

Zo kan een houtwal eruitzien tijdens de bloei. Het is bepalend voor het landschap

9

5. Herstel en bescherming van houtwallen Het aantal houtwallen, houtsingels, bomenrijen, bomengroepen en vrijstaande bomen in De Wolden is de laatste tientallen jaren afgenomen. Ook de kwaliteit is achteruitgegaan. Dat blijkt uit luchtfoto’s. Op dit moment wordt een relatief klein deel van de houtwallen en singels beschermd via de wet Natuurbescherming, andere landschapselementen zijn beschermd via de Beheerverordening van de gemeente.

Handhaven als uitdaging In gebieden met bestemming ‘agrarisch’ of ‘agrarisch met waarden’ (grootste deel agrarisch landschap) is het verboden houtgewas of singels te kappen. Helaas gebeurt dit toch en is de handhaving minimaal. Dat is dus een uitdaging voor de toekomst.

Handhaving is van belang bij acute ingrepen in het landschap, maar wordt lastig als houtsingels op geleidelijke wijze verdwijnen en uiteindelijk slechts herkenbaar zijn aan een aantal ‘overgebleven bomen’. Het is dan effectiever om stimuleringsregelingen in te zetten voor duurzaam onderhoud, herstel en nieuwe aanplant. Dat komt ook de kwaliteit van landschapselementen ten goede.

Om inzicht te krijgen in welke mate het landschap in kwaliteit is achteruitgegaan, zijn ter illustratie in een aantal willekeurige referentiegebieden* alle landschapselementen in kaart gebracht (vanaf luchtfoto’s en historische topografische kaarten) die vanaf 2010 aanwezig waren. Verder is aangegeven op welke wijze de houtwallen en singels, vrijstaande bomen en bomenrijen wettelijk beschermd zijn en aangegeven welke na 2010 verdwenen zijn. (*Een referentiegebied is een afspiegeling van een gemiddeld kilometerhok (100 ha) van een bepaald type landschap, bijvoorbeeld het referentiegebied Ruinerwold is een gemiddelde van de kilometerhokken die liggen over het slagenlandschap van Ruinerwold, het referentiegebied Ruinen van het esdorpenlandschap van Ruinen enz. Op deze wijze kan het gemiddeld aantal aanwezige en verdwenen landschapselementen voor de gehele gemeente aangegeven worden, inclusief de eventuele kosten voor behoud en herstel. Zie bijlage 4.)

10

Houtsingels in het land Invloed ruilverkaveling Toch is er ook nieuwe aanplant gedaan. . De werkgroep heeft haar bevindingen met betrekking tot landschapselementen geformuleerd zonder deze ’nieuwe natuur’ “. In de periode na 2010 is ca 110 ha aan gronden herbestemd als ’natuur’ in het kader van de ruilverkaveling. Dit betreft in die periode vooral de oude gemeente Zuidwolde. Zo is nieuwe natuur ingericht (als onderdeel van het Nationale Natuurnetwerk). Bron: Prolander.nl; ondermeer:https://www.prolander.nl/actueel/nieuws/ruimte-natuurwater/, https://www.prolander.nl/projecten/projecten-drenthe/reestdal-oude/)”. Een deel van de landbouwgronden grenzend aan het beekdal is omgevormd tot natuur. Mede hierdoor is voor een belangrijk deel het grond- en oppervlaktewatersysteem van de Reest hersteldDaarnaast is er in het Ruilverkavelingsgebied Ruinerwold Koekange 254 ha vrijgemaakt voor natuur en 151 ha beplanting gerealiseerd.

Voorstel aanpak:

Praktisch Hoe kunnen wij eigenaren van grond en landschapselementen stimuleren om die te herstellen, opnieuw aan te leggen en structureel te onderhouden? De werkgroep kiest voor een praktische aanpak. Nodig is een duidelijk overzicht van alle houtwallen, singels, bomenrijen en bomen in het agrarisch gebied van de hele gemeente in 2010 (nulmeting). Deze kaart kan het uitgangspunt vormen voor het stimuleren van de herplant van alle verdwenen elementen na 2010 (nulmeting). Inventarisatie

11

Daarnaast is een inventarisatie noodzakelijk van de huidige kwaliteit van de bestaande landschapselementen. Dit kan op basis van een puntensysteem met vijf kwaliteitscategorieën (zie uitwerking in bijlage 5): 1. Optimaal 2. Goed 3. Voldoende (enige maatregelen noodzakelijk) 4. Matig (herstelmaatregelen noodzakelijk) 5. Slecht/verdwenen na 2000 (heraanleg)

De werkgroep pleit voor heraanleg van verdwenen landschapselementen op de oorspronkelijke plek, of in nabijheid van een locatie waar vóór 2010 houtsingels gestaan hebben. Zo behoudt het gebied z’n herkenbaarheid en wordt het cultuurhistorisch/streekeigen karakter in ere hersteld of versterkt.

Op de basiskaart kan met vijf kleuren aangegeven worden tot welke kwaliteitscategorie het landschapselement behoort. Op deze wijze kan worden aangegeven hoeveel landschapselementen hersteld of heraangelegd dienen te worden en uiteindelijk wat de eventuele kosten zijn (per deelgebied).

Bestaande regelingen Er zijn al diverse stimuleringsregelingen die niet bij iedereen even goed bekend zijn: *Landschapsbeheer Drenthe heeft een regeling buiten het Natuur Netwerk Nederland voor boeren en andere grondeigenaren voor het uitvoeren van structureel onderhoud, waarvoor de eigenaar jaarlijks een vergoeding ontvangt: de regeling Agrarisch Landschapsbeheer (RAL). *Binnen het Natuur Netwerk Nederland (de Natte en Droge Dooraderingsgebieden) is een vergelijkbare provinciale regeling van kracht: de regeling Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer (ANLb). Deze wordt uitgevoerd door de vereniging Agrarische Natuur Drenthe. *Voor het (her)aanleggen en herstellen van landschapselementen heeft Landschapsbeheer Drenthe de Stimuleringsregeling Landschap en Biodiversiteit. Voor grondeigenaren met landschapselementen waar herstel of heraanleg noodzakelijk is, is plantgoed beschikbaar en een werkplan/inrichtingsplan met advies over de juiste uitvoer en kwaliteitsvoorwaarden.

Voordeel van deze regelingen is dat ze al van kracht zijn in de gemeente De Wolden en dat de provincie (beperkte) financiële middelen beschikbaar stelt.

12

Budget per deelgebied Voor herstel van de situatie van 2010 (hoeveelheid/oppervlak/lengtes elementen) is het praktisch dat er per deelgebied een Stimuleringsbudget vrijkomt, dat ook wordt ingezet voor herstel van de kwaliteit van de landschapselementen. De gemeente kan samen met vertegenwoordigers van bewoners en boeren per deelgebied een aanpak uitstippelen, en betrokken grondeigenaren om hun medewerking vragen. Afhankelijk van het beschikbare budget kan de prioriteit voor herstel in sommige deelgebieden hoger liggen. Samen met de huidige, al bestaande regelingen heeft De Wolden dan de juiste instrumenten in huis die een stevige impuls geven aan de kwaliteit én het behoud van de landschapselementen.

Indicatie kosten herstel situatie nulmeting 2010 Uitgaande van een gemiddelde afname van het aantal landschapselementen van minimaal 10% (gemiddelde van de aangegeven referentiegebieden en nog minimaal 10 willekeurig gekozen kilometerhokken) volgen hierna indicaties en kosten en tevens gemoeide regelingen. In totaal is in 10 jaar tijd ongeveer 74 kilometer (indicatief) houtsingel en houtwallen verdwenen. Ook in het kader van natuurontwikkelingsprojecten zijn soms bomen verdwenen die van oudsher in het landschap aanwezig waren (zoals bv Wildenberg). Herstel, verspreid over 20 jaar, betekent aanleg van 3,7 kilometer houtsingels per jaar. De totale kosten voor het her- en bijplanten bedragen ongeveer: € 92.000,-. Dat betekent dat jaarlijks budget nodig is van € 4.600,-. Dit zijn alleen de kosten voor plantgoed.In 2040 zal de situatie van 2010 weer zijn hersteld, mits sprake is van handhaving van het huidige aantal aanwezige houtwallen en singels.

Het planten dient door de eigenaar zelf uitgevoerd te worden, inclusief de voorbewerking van de grond, het plaatsen van afrastering (indien noodzakelijk) en eventuele inboet. Het planten is gericht op het eindbeeld van 40% boomvormers en 60% struikvormers, waarmee op korte termijn de biodiversiteit wordt vergroot.

Het is van belang om regulier en periodiek onderhoud veilig te stellen om kwaliteit te borgen. Het gaat hierbij om 660 km in de hele gemeente De Wolden. Hiervoor zijn al regelingen waarbij eigenaren van landschapselementen financieel tegemoet worden gekomen in het onderhoud. Bestaande regelingen zijn de Ral waaraan de gemeente al bijdraagt en de Anlb. De werkzaamheden bestaan uit periodiek dunnen/afzetten van de houtwal/singel, beheersen van o.a. de Amerikaanse vogelkers en het onderhouden van een veekerend raster.

Uitgezonderd is groot onderhoud (zware dunningen, herstel wallichaam, plaatsen/vervangen raster, afval verwijderen e.d.). De totale kosten hiervan zijn vele malen hoger dan de beoogde heraanplant en het regulier onderhoud samen. 13

Om de situatie van 2010 te bereiken is het noodzakelijk jaarlijks/periodiek te peilen hoeveel houtwallen en singels er op dat moment in de gemeente aanwezig zijn. Zet de afname door, dan moet de jaarlijks minimale hoeveelheid te (her)planten houtwallen en singels daarop aangepast worden.

14

6. Vergunningstelsel Verbod mogelijk Op grond van artikel 2.2, lid 1 onder g van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht is bij gemeentelijke verordening een verbod mogelijk op het vellen van een houtopstand zonder omgevingsvergunning.De gemeenteraad van De Wolden heeft een dergelijk vergunningsstelsel vastgesteld in artikel 4:11 van de Algemene Plaatselijke Verordening 2016 (hierna: APV). Op grond van dit artikel is het in een aantal gevallen verboden om een boom te kappen zonder omgevingsvergunning. Bijvoorbeeld als deze op de monumentale bomenlijst staat. Daarnaast geldt op grond van de verschillende Beheersverordeningen van De Wolden voor sommige bestemmingen een (omgevings)vergunningplicht voor het kappen en/of rooien van houtwallen en/of –singels en het verwijderen van (erf-)beplanting. Voor de volledige artikelen wordt verwezen naar de bijlage bij deze memo.

15

7. Handhavingsmogelijkheden Herplant Wordt een boom gekapt waarvoor op grond van artikel 4:11 van de APV een omgevingsvergunning vereist is, dan kan het college op grond van artikel 4:18 van de APV een herplantplicht opleggen. Ook dit artikel is opgenomen in de bijlage bij deze memo.

Boete Als een omgevingsvergunning is vereist maar niet verkregen, en de kap toch is uitgevoerd, kan bovendien een strafrechtelijke boete worden opgelegd op grond van de Wet op de economische delicten (hierna: WED) (zie eveneens art 6:1, lid 2 APV). Dit loopt via het Openbaar Ministerie. De straf die hier op staat is o.g.v. de WED, artikel 1a, onder 3 jo. Artikel 6, lid 1 onder 5 hechtenis van ten hoogste zes maanden, taakstraf of geldboete van de vierde categorie (€ 20.750,-). Dit wordt uiteindelijk door de strafrechter bepaald.

Let op: verjaring Een herplantplicht op grond van het bestuursrecht kent geen verjaringstermijn. Voor de strafrechtelijke boete ligt dit anders. Op de WED is het Wetboek van Strafrecht van toepassing (WvSr). Het vellen van een houtopstand zonder omgevingsvergunning geldt op grond van de hierboven genoemde artikelen uit de WED als een overtreding. Maar in het WvSr is in artikel 70, lid 1 onder 1 bepaald dat het recht tot strafvordering vervalt in drie jaar na de overtreding.

Bewijslast Zoals gesteld loopt het strafrechtelijke traject via het OM en de strafrechter en moet (bijvoorbeeld door een BOA) een proces-verbaal van de overtreding worden opgemaakt. De herplantplicht kan worden opgelegd door het college. Naast de juridische (on)mogelijkheden tot bestuurs- of strafrechtelijke handhaving, is het vinden van bewijslast jaren na de overtreding lastig als iemand niet op heterdaad betrapt wordt. Luchtfoto’s van tientallen jaren geleden om boomformaties te vergelijken bieden onvoldoende bewijs. In de jurisprudentie is terug te vinden dat niet langer dan tot 6 jaar na constatering nog gebruik gemaakt kan worden van deze optie. Luchtfoto Middels luchtfoto’s kan eventuele illegale kap gesignaleerd en de eigenaar hierop worden aangesproken.

16

8. Vitaliteitsplan In het amendement van 25 januari 2019 is besloten budget vrij te maken voor een bomenvitaliteitsplan. Zo krijgt de gemeente goed in beeld wat de toekomstverwachting is van bomen in De Wolden, en kunnen wijkgerichte vervangingsprojecten ontwikkeld worden.

Plan van aanpak voor een vitaliteitsplan:

Data verzamelen Om inzicht te krijgen in de toekomstverwachting van bomen zijn meer gegevens nodig. Met aanvullende data kunnen de condities en lange termijnkansen beter worden bepaald, als ook de oorzaken van een mindere conditie en/of een levensverwachting van minder dan 15 jaar. De volgende kenmerken zijn van belang:

•

•

•

Conditie -

Voldoende

-

Onvoldoende

-

Slecht

-

Zeer slecht

-

Niet (volledig) te beoordelen

-

Niet aanwezig

Toekomstverwachting -

< 1 jaar

-

1 – 5 jaar

-

5 – 15 jaar

-

15 jaar

-

Niet (volledig) te beoordelen

Oorzaken -

Onvoldoende bewortelbare ruimte

-

Ongunstige concurrentie

-

Mechanische defecten/schade

-

Aantastingen/ziektes

17

-

Scheefgroei

-

Stormschade

De overige benodigde gegevens zoals soort, leeftijd en standplaats zijn al beschikbaar en te herleiden uit de boomveiligheidscontrole.

Uitvoering Mogelijkheid 1 Combineer de reguliere boomveiligheidscontroles met de opname van extra benodigde kenmerken. Dat bespaart kosten omdat er geen aparte inspectieronde nodig is.

De gemeente De Wolden voert de boomveiligheidscontroles uit middels een 5-jaarlijkse cyclus waarbij elk jaar 1/5 deel van het bomenbestand wordt geïnspecteerd. Vooraf zijn wel enkele aanpassingen nodig in het systeem waarmee de controle wordt uitgevoerd. Zo moeten enkele ‘paspoortvelden’ worden toegevoegd om extra kenmerken te kunnen registreren. NB: Ook bij een afzonderlijke inspectieronde moet het systeem ‘pasgemaakt’ worden.

Nadeel van de gecombineerde aanpak is dat er pas over 5 jaar een compleet beeld bestaat van de toekomstverwachting van het bomenbestand. Een tussenoplossing is om de focus eerst te leggen op ziektes die spelen bij het huidige bomenbestand, zoals essentaksterfte en de kastanje bloedingsziekte.

Mogelijkheid 2 Om op korte termijn de toekomstverwachting van de bomen in kaart te krijgen is een inspectieronde nodig. Met een quickscan worden aanvullende benodigde opnamekenmerken van bomen bepaald. Het totale bomenbestand buiten de bebouwde kom van de gemeente bestaat uit ca. 40.000 bomen. Uitvoering van de quickscan wordt door een externe partij ingeschat op €1,- per boom, wat het totaal brengt op ca. €40.000,-. De werkgroep heeft zich uitgesproken voor mogelijkheid 1.

Met de huidige beschikbare gegevens, verkregen uit eerdere boomveiligheidscontroles, kunnen we nu alvast van start met het uitwerken van vervangingsprojecten. Daarna volgt een gefaseerde aanpak, met nieuwe gegevens die jaarlijks beschikbaar komen en kan verder invulling worden gegeven aan het bomenvitaliteitsplan.

18

Beide opties hebben hun voor- en nadelen. Dit zijn o.a.:

Mogelijkheid 1: Gecombineerde inspectie a. Voordelen: -

Kosten blijven relatief laag

-

Het bestand kan in de toekomst ook up to date gehouden worden zodat het geen momentopname wordt

b. Nadelen: -

Pas over 5 jaar een totaalbeeld

-

Aanpak vindt gefaseerd plaats, op basis van de cyclus van de boomveiligheidscontrole, wat de efficiëntie mogelijk niet ten goede komt

Mogelijkheid 2: Eenmalige inspectie a. Voordelen: -

De toekomstverwachting op korte termijn in beeld

-

Compleet totaalbeeld

-

Snelle start met uitvoering vervangingsprojecten

-

Helder financieel beeld om bomenbestand op peil te houden

b. Nadelen: -

Kosten relatief hoog

19

Bijlagen

Bijlage 1: Begrippenlijst Dendrologisch Dendrologie is de studie van bomen, heesters en in het algemeen houtachtige planten. NOx Stikstof RAL Regeling Agrarisch Landschapsbeheer ANLb Regeling Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer APV Algemene Plaatselijke Verordening

WED Wet op de economische delicten WvSr Wetboek van Strafrecht BOA Buitengewoon opsporingsambtenaar OM Openbaar Ministerie

20

Bijlage 2: Aanleiding In 2012 is het kapvergunningsstelsel voor bomen herzien. Dit met als doel het terugdringen van de administratieve handelingen voor de inwoners en de eigen organisatie. In het herziene stelsel zijn enkel waardevolle, monumentale en gemeentelijke bomen vergunningplichtig. Bij de instelling van dit stelsel is aangegeven, dat het beleid na 5 jaar geëvalueerd zal worden. Bij besluit van 18 mei 2017 heeft de raad besloten, de evaluatie van het kapbeleid uit te voeren conform variant 2 van de startnotitie evaluatie bomenkapbeleid. Door de Antea Group is op basis van de opdracht van de raad de evaluatie beleid waardevolle bomen uitgevoerd. De raad wil inzicht krijgen in de effecten, die het beleid heeft gehad op de organisatie, de inwoners en het beeld daarbuiten. De onderzoekers hebben, om de ervaringen te toetsen, diverse organisaties en belangenverenigingen geïnterviewd. De resultaten staan uitgebreid beschreven in het rapport. Op basis van de ervaringen en de interviews zijn de onderzoekers tot de volgende conclusies gekomen: Het doel van de deregulering is behaald. Volgens de onderzoekers kan geconcludeerd worden dat de deregulering het gewenste effect heeft gehad en het doel behaald is. De criteria laten ruimte voor interpretatieverschillen. Door de onderzoekers is geconstateerd dat er interpretatieverschillen kunnen zijn over bepaalde criteria.

De communicatie kan beter. Voor de inwoners moet op een eenvoudige en duidelijke wijze informatie te achterhalen zijn voor welke bomen een vergunningplicht van toepassing is.

Het landschap verandert; geen kaalslag. De meningen over het wijzigen van het landschap verschillen. Ook de ruilverkaveling is van invloed op het landschap. Binnen het bereik van dit onderzoek is geen onderzoek gedaan naar de effecten van de wijziging in het landschap. Deze conclusies hebben bij de onderzoekers geresulteerd in de volgende aanbevelingen: •

Verfijnen van de criteria zodat deze duidelijker zijn;

•

Aanscherpen van de criteria zodat interpretatieverschillen geminimaliseerd worden;

•

Verbeter de communicatie en stel een interactieve digitale kaart op; (De onderzoekers zijn van mening dat het huidige beleid onvoldoende bekend is bij de inwoners. Zij adviseren de communicatie te verbeteren door een interactieve kaart op te stellen)

•

Maak tussentijds toevoegen van bomen mogelijk. De lijst moet minder statisch en actueler worden. Als blijkt dat er bomen zijn die toch onder de criteria vallen, dan moeten deze eenvoudig kunnen worden toegevoegd. Hiermee wordt voorkomen dat bomen onterecht worden gekapt;

•

Denk na over landschapselementen die buiten de wet natuurbescherming vallen. We moeten investeren in het landschap;(er zijn elementen in het landschap die onvoldoende bescherming hebben).

21

Voorgesteld wordt om te besluiten de aanbevelingen op te volgen. Dit kan als volgt gerealiseerd worden: Huidig stelsel verbeteren. Samen met een delegatie van de stakeholders de criteria aanscherpen en onderzoeken hoe de landschapselementen, die buiten de wet natuurbescherming vallen, ook beschermd kunnen worden. Voorgesteld wordt om hiervoor een werkgroep in te stellen. De werkgroep moet de opdracht krijgen om het huidige systeem te verbeteren, waaronder de actualisatie van de waardevolle bomenlijst. Communicatie verbeteren.

Sinds de invoering van het stelsel zijn er technische mogelijkheden bijgekomen om het mogelijk te maken, dat er op de website een interactieve kaart komt. Het is nog niet duidelijk welke kosten dit met zich mee gaat brengen. Dit wordt onderzocht. Lijst waardevolle bomen aanpassen. De lijst waardevolle bomen moet sneller kunnen worden aangepast. De APV zal daartoe gewijzigd moeten worden. Een voorstel tot aanpassing van de APV zal worden voorbereid. Op basis hiervan heeft de raad als volgt besloten: •

Kennis te nemen van het rapport Evaluatie beleid waardevolle bomen en in te stemmen met de wijze waarop invulling wordt gegeven aan de aanbevelingen:

•

Te bevorderen dat de communicatie wordt verbeterd;

•

Mogelijk te maken dat de lijst waardevolle bomen sneller kan worden aangepast.

•

Budget vrij te maken voor een vitaliteitsplan;

•

De mogelijkheid te onderzoeken van het verleggen van de komgrens van de natuurbeschermingswet, met als doel een duidelijkere uitvoering van het kapbeleid, waarbij maar 1 loket is voor deze activiteit, namelijk de gemeente.

Tijdens de discussie in de raad is er een amendement aangenomen door een meerderheid van de raad met de volgende tekst: De raad van de gemeente De Wolden in vergadering bijeen op 25 januari stelt de fractie van GroenLinks het volgende amendement voor: Budget vrij te maken om tot een vitaliteitsplan (onderzoek en uitvoering) te komen. Toelichting: Aanbeveling 4 van het Evaluatierapport luidt; denk na over landschapselementen die buiten de wet natuurbescherming vallen; er zijn elementen in het landschap die onvoldoende bescherming hebben. De werkgroep zou moeten nadenken over de vraag hoe die elementen in kaart gebracht kunnen worden en hoe ze beschermd moeten worden.

22

En de werkgroep te verzoeken een onderzoek te doen naar de vitaliteit van de bomen en waardevolle houtwallen, om tot een vitaliteitsplan van het huidige groen te komen. Er moet budget vrijgemaakt worden voor het onderzoek en de uitvoering van dit vitaliteitsplan. Dit vitaliteitsplan is hard nodig. In het Evaluatierapport staat op blz. 14 dat de gemeente aangeeft dat de vitaliteit van de bomen in de openbare ruimte afneemt door ziekte of sterfte. Daarbij geeft zij aan dat, om op deze tijdsinvloeden te anticiperen en het bomenbestand te behouden, dit onderzocht moet worden. Met vervanging en nieuwe aanplant wordt een boomrijke gemeente behouden

23

Bijlage 3: Artikelen Algemene Plaatselijke Verordening 2016

Artikel 4:11

Omgevingsvergunning voor het vellen van houtopstanden

1. Het is verboden zonder vergunning van het bevoegd gezag een houtopstand te vellen of te doen vellen indien: a. deze staat op de waardevolle bomenlijst als bedoeld in artikel 4:23a en de monumentale bomenlijst als bedoeld in artikel 4:23b van deze verordening; b. het een gemeentelijke houtopstand is; c. het een houtopstand is met een doorsnede van 40 centimeter welke is gelegen in een strook van 10 meter gerekend vanaf het midden van de weg. De doorsnede dient gemeten te worden ter hoogte van 1.30 meter van de voet van de boom. 2. Het in het eerste lid onder b gestelde verbod geldt niet voor de houtopstanden buiten de bebouwde kom in de zin van de Boswet, indien het betreft: a. populieren en wilgen als wegbeplantingen en éénrijige beplantingen op of langs landbouwgronden, tenzij deze zijn geknot; b. houtopstand, die deel uitmaakt van als zodanig bij het Bosschap geregistreerde bosbouwonderneming en niet gelegen is binnen een bebouwde kom Boswet tenzij de houtopstand een zelfstandige eenheid vormt en, ofwel geen grotere oppervlakte beslaat dan 10 are, ofwel in het geval van rijbeplanting, gerekend over het totale aantal rijen, niet meer bomen omvat dan 20. 3.

Het eerste lid is niet van toepassing als het bevoegd gezag toestemming verleent voor het vellen van een houtopstand in verband met een spoedeisend belang voor de openbare orde of een direct gevaar voor persoon of goederen. 4. Het in het eerste lid gestelde verbod geldt verder niet voor: a. houtopstand die moet worden geveld krachtens de Plantenziektewet of krachtens een aanschrijving of last van het bevoegd gezag, zulks onverminderd het bepaalde in artikel 4:21; b. het periodiek vellen van hakhout ter uitvoering van het reguliere onderhoud; c. het periodiek knotten of kandelaberen als cultuurmaatregel bij de daarvoor geschikte boomsoorten. d. Artikel 4:18 Herplant-/instandhoudingsplicht 1. Indien de houtopstand, waarop het verbod tot vellen als bedoeld in deze afdeling van toepassing is, zonder vergunning van het bevoegd gezag is geveld, dan wel op andere wijze teniet is gegaan, kan het bevoegd gezag aan de zakelijk gerechtigde van de grond waarop zich de houtopstand bevond, dan wel aan degene die uit andere hoofde tot het treffen van voorzieningen bevoegd is, de verplichting opleggen herplant te plegen overeenkomstig de door hen te geven aanwijzingen binnen een door hen te stellen termijn. 2.

Indien de houtopstand, waarop het verbod tot vellen als bedoeld in deze afdeling van toepassing is, in het voortbestaan ernstig wordt bedreigd, kan het bevoegd gezag aan de zakelijk gerechtigde van de grond waarop zich de houtopstand bevindt dan wel aan degene die uit andere hoofde tot het treffen van voorzieningen bevoegd is, de verplichting opleggen om overeenkomstig de door hen te geven aanwijzingen

24

binnen een door hen te stellen termijn voorzieningen te treffen waardoor die bedreiging wordt weggenomen. Beheersverordening Buitengebied

3.7 Omgevingsvergunning voor het uitvoeren van een werk, geen bouwwerk zijnde, of van werkzaamheden a. Het is verboden zonder of in afwijking van een omgevingsvergunning de volgende werken, geen bouwwerken zijnde, en werkzaamheden uit te voeren:

1. […] 2. Het kappen en/of rooien van houtwallen en/of -singels;

25

Bijlage 4: 4 van de 10 referentiegebieden met overzicht bestaande en verdwenen houtwallen en –singels na 2010

Nulmeting 2010: 12,1 km. houtwallen en –singels 93 stuks bomen 0,3 ha bos Verdwenen na 2010: 1,55 km. houtwallen en –singels (13%) 12 stuks bomen 0 ha bos Te herstellen: 1,67 km houtwallen en –singels (10 meter singel per verdwenen boom) 0 ha bos Oppervlakte referentie gebied Ruinen: ca. 100 ha (oppervlakte kilometerhok). Oppervlakte vergelijkbaar gebied Ruinen: ca. 4200 ha. (42 km hokken, excl. hokken > 75% bebouwing, natuur en/of bos) Gemiddeld aantallen herstel inclusief 3 willekeurige overige km hokken (ca. 10%):

26

1,3 km houtwallen en –singels (incl. 9 stuks bomen = 9 x 10 = 90 meter

Referentiegebied Zuidwolde

Nulmeting 2010: 2,765 km. houtwallen en –singels 78 stuks bomen 0 ha bos Verdwenen na 2010: 0,460 km. houtwallen en –singels (18%) 8 stuks bomen 0 ha bos Te herstellen 2020-2025: 0,540 km houtwallen en –singels (10 meter singel per verdwenen boom) 0 ha bos Oppervlakte referentie gebied Zuidwolde: ca. 80 ha. Oppervlakte vergelijkbaar gebied Zuidwolde: ca. 8500 ha. (85 km hokken) Gemiddeld aantallen landschapselementen per 100 ha:

3,5 km houtwallen en –singels 100 stuks bomen (= 100 x 10 meter: 1 km) Gemiddeld aantallen herstel (ca. 18%): 0,8 km houtwallen en –singels

27

Nulmeting 2010: 5,255 km. houtwallen en –singels 44 stuks bomen 0,45 ha bos Verdwenen na 2010: 2,04 km. houtwallen en –singels (39%) 25 stuks bomen 0 ha bos Stimulering herstel 2020-2025: 2,29 km houtwallen en –singels (10 meter singel per verdwenen boom) Oppervlakte referentie gebied Koekange: ca. 80 ha. Oppervlakte vergelijkbaar gebied Koekange: ca. 3000 ha. (30 km hokken) Gemiddeld aantallen landschapselementen per 100 ha: 6,5 km houtwallen en –singels 55 stuks bomen Gemiddeld aantallen herstel (ca. 30%): 1,95 km houtwallen en –singels

28

Nulmeting 2010: 5,05 km. houtwallen en –singels 97 stuks bomen 3,36 ha bos Verdwenen na 2010: 0,845 km. houtwallen en –singels (17%) 9 stuks bomen 0 ha bos Te herstellen 2020-2025:

0,935 km houtwallen en –singels (10 meter singel per verdwenen boom) 0 ha bos Oppervlakte referentiegebied: ca. 100 ha. Oppervlakte vergelijkbaar gebied Ruinerwold: ca. 36000 ha. (36 km hokken) 5 km houtwallen en singels per km hok 90 stuks bomen per km hok Gemiddeld aantallen herstel (ca. 17%): 0,95 km houtwallen en –singel

29

Bijlage 5: Kwaliteits- en waardebepaling van houtwallen en singels: De kwaliteit van een houtwal of van singels wordt afgemeten aan de volgende factoren die een belangrijke bijdrage leveren aan de biodiversiteit van het landschapselement: 1. Structuur in gelaagdheid: boom-, struik- en kruidlaag 2. Bedekking van de boom- en struiklaag. 3. Soortenrijkdom 4. Leeftijdsopbouw binnen de boom- en struiklaag & leeftijd van het element 5. Aanwezigheid van dood hout

6. Gebruik/invloed van de directe omgeving 7. Onderhoudstoestand/geschiedenis De waarde van het element wordt bepaald door verschillende factoren. Deze zijn: 1. Landschappelijke waarde: Hoe belangrijk is het element voor de ruimtelijke indeling van het landschap. 2. Cultuurhistorische waarde. Wat was de oorspronkelijke functie van het element, waarvoor werd deze gebruikt in het verleden. 3. Ecologische waarde: De waarde die het heeft voor de flora en fauna die het element gebruiken als leefgebied, schuilplaats, plek om voedsel te vinden, voortplantingsplek, broed- en nestplaats en als mogelijkheid om van het ene naar het andere leefgebied te trekken (verbindingsfunctie).

Overige waarden: Houtwallen, singels, bomen en bospercelen zijn eveneens van groot belang voor een aantrekkelijk woon- en werkgebied, gezondheid om in te recreëren. Veel groen heeft een positieve invloed op de bewoners die in het gebied wonen, werken en leven en de aantrekkelijkheid om er te recreëren. Verder vervullen ze een belangrijke rol bij het vastleggen van CO2 en het zuiveren van de lucht en bodem.

Voor de kwaliteitsbepaling kan gewerkt worden met het volgende puntensysteem: 1. Aanwezigheid van een duidelijk goedontwikkelde boom-, struik- en kruidlaag: punten 2. De bedekking van de boom- en struiklaag is meer dan 90% van het oppervlak: 5 punten 3. Soorten inheemse bomen en struiken passend bij de omstandigheden en 30

5

de oorspronkelijke verspreiding: boven de 12 soorten punten

5

4. Leeftijdsopbouw: per 100 meter staan er meerdere bomen en struiken ouder dan 75 jaar, tussen de 10-50 jaar en jonger dan 10 jaar 5. Minimaal 10% dood hout is aanwezig

5 punten 1 punt

6. Aanwezigheid van minimaal 2 inheemse klimplanten in boom- en struiklaag per 100 meter

2 punten

7. Het element is gebufferd door een strook (minimaal 5 meter) onbemest en niet geploegd land

2 punten

8. Het element wordt periodiek onderhouden (dunningen, beheersen exoten, rasteronderhoud ed.) punten

2

9. Bij een houtwal is het profiel van het wallichaam onbeschadigd en zijn de greppels zichtbaar en intact punten

5

Indien het element het leefgebied vormt van een soort die staat op de Rode lijst van bedreigde planten en diersoorten dan telt elke soort voor 1 punt. De 5 kwaliteitscategorieën op basis van het puntensysteem:

1. Optimaal: > 30 punten: Een houtwal van een hoge landschappelijke en cultuurhistorische waarde met een hoge biodiversiteit. >25 punten: Een houtsingel van een hoge landschappelijke en cultuurhistorische waarde met een hoge biodiversiteit. 2. Goed: >25 punten: Een houtwal met een belangrijke landschappelijke en cultuurhistorische waarde en goede biodiversiteit. Regulier periodiek onderhoud noodzakelijk. >20 punten: Een houtsingel met een belangrijke landschappelijke en cultuurhistorische waarde en goede biodiversiteit. Regulier periodiek onderhoud noodzakelijk. 3. Voldoende: > 20 punten: Een houtwal met landschappelijke en cultuurhistorische waarde en een matig tot redelijke biodiversiteit. Er is achterstand in onderhoud en enige herstelwerkzaamheden zijn noodzakelijk. >15 punten: Een houtsingel met landschappelijke en cultuurhistorische waarde en een matig tot redelijke biodiversiteit. Er is achterstand in onderhoud en enige herstelwerkzaamheden zijn noodzakelijk. 4. Matig: 31

> 10 punten: Een houtwal met landschappelijke en cultuurhistorische waarde met een matig ontwikkelde biodiversiteit. Er is een grote achterstand in onderhoud en ingrijpende herstelwerkzaamheden zijn noodzakelijk. >10 punten: Een houtsingel met landschappelijke en cultuurhistorische waarde met een matig ontwikkelde biodiversiteit. Er is een grote achterstand in onderhoud en ingrijpende herstelwerkzaamheden zijn noodzakelijk. 5. Slecht (of verdwenen): 1-10 punten: Een bijna verdwenen houtwal met van oorsprong landschappelijke en cultuurhistorische waarde. Het element moet grotendeels heraangelegd worden. 1-10 punten: Een bijna verdwenen houtsingel met van oorsprong landschappelijke en cultuurhistorische waarde. Het element moet grotendeels heraangelegd worden.

.

32