Advies De Witte informatiefase De Wolden

Aan de leden van de Gemeenteraad Datum: Onderwerp:

16 april 2026 Advies informatiefase verkenner Roy de Witte

Geachte heer, mevrouw, 1. Inleiding De lijsttrekker van de grootste partij in De Wolden, mevrouw Gerrie Hempen – Prent heeft het initiatief genomen om een verkenner (informateur) aan te stellen. Ze heeft mij gevraagd om na afronding van het verkenningsproces advies uit te brengen over het vervolgproces en antwoord te geven op de volgende vragen: 1. 2. 3.

4.

Welke coalitie doet recht aan de verkiezingsuitslag? Welke overeenkomsten en sterk uiteenlopende verschillen worden geconstateerd in de verkiezingsprogramma’s? Welke mogelijkheden worden met inbegrip van proces, inhoud en relatie gezien voor de vorming van een stabiele meerderheidscoalitie en de samenstelling van een nieuw college van Burgemeester & Wethouders. Aan welke vorm wordt de voorkeur gegeven: een coalitieprogramma, een raadsprogramma, een raadsagenda van de gemeenteraad dan wel een combinatie van deze vormen?

Context: De opdracht vloeit voort uit de positie van Gemeentebelangen De Wolden als grootste partij. Daarmee ligt het initiatief logischerwijs bij hen, maar niet zonder verantwoordelijkheid. Het draagvlak voor de opdracht, mijn benoeming en het te volgens informatieproces is van belang. Kanttekening: Om de kans op succesvolle coalitieonderhandelingen en daarmee een duurzame coalitiesamenwerking te bereiken is op sommige onderwerpen dieper doorgevraagd dan strikt noodzakelijk in deze verkenningsfase.

14 april 2026

1.1 Toelichting proces i. Voorbereiding Ter voorbereiding op het proces is een inhoudelijke analyse uitgevoerd naar de overeenkomsten en verschillen tussen de verkiezingsprogramma’s van de betrokken partijen. Daarnaast is een nadere beschouwing gemaakt van de rekenkundige winnaars en verliezers van de verkiezingen. ii. Eerste fase verkennende gesprekken In de eerste fase van de verkennende gesprekken zijn alle politieke partijen die zijn verkozen in de gemeenteraad van De Wolden uitgenodigd. Deze gesprekken hebben plaatsgevonden op donderdag 26 maart en vrijdag 27 maart 2026. De vragen waren vooraf aan de leden toegestuurd om een goede voorbereiding mogelijk te maken. Tijdens deze bijeenkomsten is stilgestaan bij de verkiezingsuitslag en de consequenties daarvan voor de afzonderlijke partijen. Tevens zijn de opgaven en inhoudelijke thema’s voor de komende vier jaar verkend, evenals de gewenste samenstelling van een coalitie, de randvoorwaarden voor samenwerking en de mogelijke vormgeving van een raads- en/of coalitieprogramma. Van deze gesprekken zijn verslagen gemaakt door de griffier die met betreffende fractie zijn gedeeld en gecheckt. Deze gespreksverslagen zijn vertrouwelijk. iii. Duidingsdebat Op woensdag 1 april 2026 heeft, aansluitend aan de installatie van de gemeenteraad, een openbaar duidingsdebat plaatsgevonden. De informateur was hierbij aanwezig. iv.

Gesprek met burgemeester Tussentijds heb ik de burgemeester geïnformeerd over de stand van zaken en haar geconsulteerd op basis van de eerste bevindingen. v. Tweede gespreksronde Naar aanleiding van de eerste gespreksronde en het duidingsdebat heeft op vrijdag 3 april en woensdag 8 april 2026 een tweede gespreksronde plaatsgevonden. In deze gesprekken is teruggeblikt op de eerdere bijeenkomsten, zijn diverse bespreekpunten nader geduid, de bereidheid tot samenwerking verder en zijn randvoorwaarden besproken en is het vervolg van een formatie proces met elkaar verkend. Algemeen: De gesprekken die ik heb gevoerd, kenmerkten zich door een prettige en constructieve sfeer. De partijen stelden zich open, verantwoordelijk en samenwerkingsgericht op. Er was ruimte voor reflectie, eerlijkheid en onderlinge afstemming. De gesprekken gaven betrokkenen energie en moeilijke onderwerpen werden niet vermeden. Alle partijen erkennen de uitdagingen waar De Wolden voor staat en hebben uitgesproken bereid te zijn om de daarbij behorende moeilijke keuzes niet uit de weg te gaan. Dit getuigt van een groot verantwoordelijkheidsbesef, waarover ik positief ben. Daarnaast viel op dat er binnen deze raad geen harde breekpunten bestaan. Dat stemt positief en geeft vertrouwen voor de komende vier jaar.

Ook de brede bereidheid om samen te werken springt in het oog—niet alleen op de inhoud, maar juist ook in het proces. De wil om er gezamenlijk iets van te maken is duidelijk aanwezig.

14 april 2026

2.

Welke coalitie doet recht aan de verkiezingsuitslag

De gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 kende in De Wolden met 64,3% een relatief hoge opkomst. Het aandeel van de kiesgerechtigde bevolking dat ging stemmen was niet alleen hoger dan in 2022 (+619 stemmen), maar ook fors hoger dan het landelijk gemiddelde (+10,6%punt). In totaal zijn er 12.818 stemmen uitgebracht. Analyse verkiezingsuitslag: Partij

Percentage stemmen 43%

Zetels

Gemeentebelangen

Aantal stemmen 5.462

9

Zetelverandering t.o.v. 2022 0

Stemverschil t.o.v. 2022 +121

VVD CDA PRO De Wolden

2.363 2.157 1.930

18% 17% 15%

3 3 3

+1 −1 0

+747 −231 −162

D66

909

7,1%

1

0

+147

Status Grootste partij Winnaar Verliezer Gelijk gebleven Gelijk gebleven

Bevindingen: Gemeentebelangen is als grootste partij stabiel gebleven met een lichte stijging in het aantal stemmen. De uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen heeft voor de VVD positief uitgepakt. De partij is in zetels gegroeid naar drie zetels. Het CDA is op zich gelijk gebleven in zetelaantal gebleven, de partij is er niet in geslaagd om de zetel van de ChristenUnie binnen te halen, wat als een verlies wordt gezien en ervaren. D66 is gegroeid met 147 stemmen en had graag gezien en gehoopt dat ze als een soort van beloning voor deelname aan het college de afgelopen raadsperiode, zouden groeien naar twee zetels in de gemeenteraad van De Wolden. Dit is niet gelukt. PRO De Wolden behoudt als fusiepartij drie zetels in de gemeenteraad. In de vorige raadsperiode had GroenLinks twee zetels en de PvdA één zetel. De afgelopen raadsperiode hebben Gemeentebelangen – PvdA en D66 goed met elkaar samengewerkt en was er sprake van een stabiel en goed bestuur. De afgelopen heb ik alle partijen twee keer gesproken. Daarnaast heb ik het duidingsdebat op woensdag 1 april 2026 bijgewoond. Tijdens de gesprekken zijn verschillende opties door de partijen genoemd: • Gemeentebelangen + D66 • Gemeentebelangen + VVD • Gemeentebelangen + CDA • Gemeentebelangen + PRO De Wolden • Gemeentebelangen + VVD + D66 • Gemeentebelangen + CDA + D66

14 april 2026

Ik heb er bewust voor gekozen meerdere varianten te verkennen en op haalbaarheid te bezien. Niet omdat deze voor de hand liggen, maar om te zorgen voor een zorgvuldig proces. Een variant zonder Gemeentebelangen heb ik niet onderzocht, omdat dit naar mijn oordeel geen recht zou doen aan de verkiezingsuitslag en op voorhand weinig draagvlak zou kennen. Unaniem werd ook uitgesproken dat een coalitie met Gemeentebelangen voor de hand ligt. Dat is niet alleen een kwestie van zetels, maar ook van politieke legitimiteit. Alle partijen benadrukken het belang van continuïteit in genomen besluiten en geven aan bereid te zijn bestuurlijke verantwoordelijkheid te dragen. De onderlinge verschillen worden als overbrugbaar gezien, al lopen de standpunten uiteen wat betreft de randvoorwaarden en het tempo waarin eerder vastgestelde plannen kunnen worden uitgevoerd. Daarnaast zijn er enkele onderwerpen die in het formatieproces extra aandacht vragen, omdat de verschillen daar groter zijn. Tegelijkertijd zien partijen ook op deze punten mogelijke oplossingsrichtingen.

14 april 2026

3. Welke overeenkomsten en sterk uiteenlopende verschillen worden geconstateerd in de verkiezingsprogramma’s? In de gesprekken is aan de vijf fracties gevraagd welke inhoudelijke thema’s zij belangrijk en urgent vinden in de komende periode. Uit de gesprekken is het volgende beeld ontstaan, in willekeurige volgorde. Woningbouw; Financiën, een solide en toekomstbestendige begroting; Het vertrouwen in het bestuur en de politiek; Menselijke opvang van ontheemden, op maat, in samenwerking met COA. Gezonde leefomgeving (overkoepelend); Regionale samenwerking; Toekomstbestendige landbouw; Duurzaamheid, invullen van groengas ambitie en de RES opgave; Leefbaarheid en voorzieningenniveau. Volledigheidshalve wordt hierbij verwezen naar de analyse en vergelijking van de verkiezingsprogramma’s, opgesteld door de griffie en gebruikt tijdens de gesprekken. Zie bijlage. Nadere toelichting: Zowel in de gesprekken als tijdens het duidingsdebat zijn de verschillende opvattingen over het benutten van windenergie meerdere keren naar voren gekomen. Alle partijen delen de ambitie om de energie die in de gemeente De Wolden wordt verbruikt, ook lokaal op te wekken. De RES-opgave staan daarbij niet ter discussie, evenmin als het verkennend onderzoek in Ruinerwold. Wel bestaan er duidelijke verschillen in de houding ten opzichte van grootschalige windenergie.

Geen enkele partij heeft zich hier expliciet voor uitgesproken; men wacht de uitkomsten van het onderzoek af. Dit vormt een belangrijk aandachtspunt voor de formatiefase. Het onderwerp participatie is in brede zin door veel partijen nadrukkelijk aan de orde gesteld. Ik constateer dat er behoefte bestaat aan een heldere en gedeelde interpretatie van participatie, die verder gaat dan de wettelijke verplichtingen. Partijen vragen expliciet aandacht voor een open en inzichtelijke uitvoering, evenals voor een structurele verankering in het gemeentelijke besluitvormingsproces. Ik adviseer om participatie expliciet te agenderen in de formatie en hierover duidelijke uitgangspunten vast te leggen. Daarbij is het van belang dat participatie niet alleen aan de “achterkant”, maar juist ook aan de voorkant van processen wordt georganiseerd. Tevens adviseer ik om helder te borgen hoe de opbrengsten van participatie worden teruggekoppeld en welke invloed deze hebben op de uiteindelijke besluitvorming. Daarnaast is door verschillende partijen de wens van het betrekken van jongeren benoemd. Het is raadzaam om helder te maken wat partijen hierbij voor ogen hebben en hier gezamenlijk op te trekken.

14 april 2026

Op het gebied van de opvang van vluchtelingen en de uitvoering van de spreidingswet bestaan er geen grote inhoudelijke verschillen tussen de partijen. Wel vormt de wijze waarop hier invulling aan wordt gegeven een belangrijk aandachtspunt. Het handelingskader ‘opvang vluchtelingen’, zoals vastgesteld door de gemeenteraad in september 2024, wordt door alle partijen beschouwd als een stevig fundament. Mijn advies is om dit handelingskader te benutten voor afspraken in het coalitieakkoord op hoofdlijnen en het gesprek over de ‘hoe’ vraag op korte termijn met de gemeenteraad te organiseren. In de gesprekken is het belang van een langetermijnstrategie benadrukt en is de behoefte uitgesproken aan een dynamische en ambitieuze toekomstvisie. Daarbij is het van belang om trends en (demografische) ontwikkelingen als basis te nemen, met de in 2022 door de gemeenteraad vastgestelde toekomstvisie als vertrekpunt. Essentieel is tevens het benutten van de kennis en betrokkenheid van inwoners (jonge generatie), om mede-eigenaarschap en commitment te bevorderen en de verbinding tussen inwoners en politiek te versterken. Een van de hoofdonderwerpen tijdens het duidingsdebat. Daarnaast constateer ik dat in gesprekken, zij het meer zijdelings, aandacht is gevraagd voor de ambtelijke organisatie in relatie tot de omvang van de opgaven en de schaarste aan capaciteit en continuïteit.

Ik adviseer om bij de totstandkoming van het coalitieakkoord expliciet de koppeling te maken tussen ambitieniveau en beschikbare (ambtelijke) capaciteit. Zonder deze samenhang bestaat het risico dat doelstellingen onvoldoende realiseerbaar zijn. Dit vraagt zowel iets van de organisatie als van de politiek. Ik adviseer daarom om nadrukkelijk te sturen op prioritering en realistische keuzes, zodat de beschikbare capaciteit effectief en doelgericht kan worden ingezet. Let wel, de huidige wijze van ondersteuning van het bestuur en het niveau van dienstverlening aan inwoners is zonder deze samenwerking niet mogelijk. Daarnaast zorgt deze samenwerking ervoor dat De Wolden een goede positie kan innemen in de regio. Daarmee geef ik u graag mee om zuinig te zijn op deze succesvolle samenwerking. De komende jaren komt u voor grote uitdagingen te staan en dat zal goede en vroegtijdige afstemming met de ambtelijke organisatie vergen. De succesvolle samenwerking zoals u die heeft vormgegeven is noodzakelijk voor De Wolden. Voor wat betreft wonen en woningbouw geven alle partijen aan dat er meer vaart moet worden gemaakt ten aanzien van de woningbouw. Partijen zijn het hierbij eens over de “wat-vraag” (het feit dat er iets/meer moet gebeuren). Over de “hoe-vraag” (hoe dat dan ten uitvoer moet worden gebracht) verschillen partijen van mening.

14 april 2026

4. Welke mogelijkheden worden met inbegrip van proces, inhoud en relatie gezien voor de vorming van een stabiele meerderheidscoalitie en de samenstelling van een nieuw college van Burgemeester & Wethouders Er is een duidelijke voorkeur voor een meerderheidscoalitie van twee partijen. Een samenwerking tussen twee partijen kan bogen op een solide basis in de gemeenteraad van De Wolden (10/12 van de 19 zetels) en een gezonde balans tussen de deelnemende collegepartijen (coalitie) en niet deelnemende collegepartijen (oppositie). Tegelijkertijd vraagt dit aandacht. Alle partijen hebben in de gesprekken aangegeven dat zowel een sterke coalitie als oppositie nodig is voor een goede samenwerking in de raad. In een gezonde democratie is het essentieel dat opvattingen van de minderheid worden gehoord en ook bij besluitvorming worden betrokken. Bij de vaststelling van de kadernota 2026–2029 heeft de raad besloten om voor de komende raadsperiode drie wethouders aan te stellen. Voor een meerderheid van de partijen geldt dit als rand voorwaardelijk. Ook is gesteld dat een college slagvaardig moet blijven met een aantal wethouders dat past bij het aantal deelnemende partijen gedifferentieerd in tijd en portefeuille. Zowel Gemeentebelangen, het CDA, PRO De Wolden als de VVD geven daarbij de voorkeur aan een fulltime invulling van het wethouderschap.

D66 is voorstander van een drie partijen coalitie en staat open voor de mogelijkheid om een aanvullende parttime wethouder waardoor de totale formatie op 3,5 fte zou uitkomen.

14 april 2026

5. Aan welke vorm wordt de voorkeur gegeven: een coalitieprogramma, een raadsprogramma, een raadsagenda van de gemeenteraad dan wel een combinatie van deze vormen? Tijdens de gesprekken is uitvoerig stilgestaan bij de vervolgstap in het formatieproces. Op basis hiervan constateer ik dat er onvoldoende draagvlak en commitment bestaat voor het voortzetten van een raadsbreed programma. Partijen geven aan dat deze werkwijze in de praktijk een remmend effect heeft op de voortgang en scherpte van besluitvorming. In dit verband verwijs ik naar de evaluatie die in 2025 door de griffie samen met de ambtelijke organisatie is uitgevoerd. Coalitieakkoord op hoofdlijnen: Gelet hierop adviseer ik om te komen tot een coalitieakkoord op hoofdlijnen. Deze vorm biedt meer duidelijkheid, richting en bestuurlijke slagkracht bij het realiseren van de ambities voor de komende raadsperiode. Maak op enkele cruciale dossiers afspraken, streef naar breed gedragen doelen en verras elkaar niet bij de uitvoering. Ik adviseer daarbij expliciet om het coalitieakkoord te baseren op een financieel sluitend kader. De ambities dienen realistisch en uitvoerbaar te zijn, zowel in financieel als in organisatorisch opzicht. Het is van belang dat deze ambities in samenhang worden bezien met de opgaven en verplichtingen binnen de regionale samenwerking.

Raadsagenda: Uit de gesprekken komt duidelijk de behoefte naar voren om als raad nadere afspraken te maken. Het werken met een raadsagenda is daarbij als mogelijke optie genoemd. Een raadsagenda kan worden gezien als een overzicht van onderwerpen en prioriteiten die de raad in de komende periode wil bespreken of realiseren. De achterliggende gedachte is dat een raadsagenda zich onderscheidt van inhoudelijke beleidsopdrachten. Hoewel deze daar onderdeel van kunnen uitmaken, vormen zij niet de kern. Een raadsagenda fungeert daarmee vooral als een werkplan voor de raad zelf, en minder als een opdracht aan het college. In een raadsagenda maakt de raad in de eerste plaats afspraken met zichzelf. Uit de gesprekken blijkt daarnaast dat met name de thema’s participatie, een langetermijnagenda (toekomstvisie) en het versterken van de verbinding tussen politiek en samenleving als belangrijk worden gezien. Dit zijn onderwerpen die in 2026 verder vorm en verdieping kunnen krijgen, zowel in de dialoog als in de agenda van de raad. Daarom adviseer ik de gemeenteraad om de komende weken te benutten om het doel en de verwachtingen rondom een raadsagenda verder te verkennen, zodat tijdens de tweedaagse in september een eerste concrete opzet kan worden gemaakt.

14 april 2026

Wat ik u meegeef? De overeenkomsten tussen de partijen zijn groter dan de verschillen. Er is een duidelijke bereidheid om samen te werken, al lijkt het debat soms te ontbreken om verschillen openlijk met elkaar te bespreken. De goede persoonlijke verhoudingen en respectvolle omgangsvormen zijn een groot goed en verdienen het om gekoesterd te worden, zeker in deze tijd. Tegelijkertijd heeft ieder raadslid – ongeacht of hij of zij deel uitmaakt van een coalitie- of oppositiefractie – een eigen, onderscheidende rol en verantwoordelijkheid ten opzichte van het college. De raad stelt niet alleen de kaders vast waarbinnen het college opereert (zoals begrotingen en verordeningen), maar controleert ook de uitvoering en agendeert signalen en zorgen uit de samenleving van De Wolden. De raad staat niet tegenover het college, maar draagt bij aan goed gemeentebestuur door zijn kader stellende, controlerende en volks vertegenwoordigende rol scherp en zelfbewust in te vullen. Daarbij hoort ook dat ruimte wordt gegeven aan het debat: een kritische vraag is geen motie van wantrouwen, en een stevig inhoudelijk gesprek is niet hetzelfde als polarisatie. De nieuwe werkwijze 4DeWolden sluit hier goed bij aan.

14 april 2026

Eindconclusie Alles overwegend adviseer ik om in de volgende fase te werken aan de vorming van een coalitie bestaande uit twee partijen: Gemeentebelangen en de VVD. Waarom? I. Op basis van de verkiezingsuitslag kan worden geconcludeerd dat een samenwerking tussen Gemeentebelangen en de VVD het meeste recht doet aan de uitslag van 18 maart 2026. a. De samenstelling en prioriteiten van deze coalitie sluiten daarmee goed aan bij de wens van de kiezer; II. Daarnaast is de VVD door meerdere partijen genoemd als logische coalitiepartner, zowel vanwege inhoudelijke raakvlakken als door de duiding van de verkiezingsuitslag als een verschuiving naar rechts van het politieke midden; III. Beide partijen: a. hebben bij de verkiezingen meer stemmen en/of zetels behaald dan bij de raadsverkiezingen van 2022; b. hebben uitgesproken bereid te zijn om samen te werken, verschillen te overbruggen en elkaar vast te houden wanneer het bestuurlijk ingewikkeld wordt; c. zijn in staat om gezamenlijk een stabiel en effectief college van burgemeester en wethouders te vormen, dat draagvlak weet te creëren voor het beleid, zowel binnen de raad als in de samenleving; d. delen in grote lijnen dezelfde ambities en prioriteiten en tonen de bereidheid om gezamenlijk op te trekken bij het omgaan met politieke dilemma’s.

14 april 2026

Advies Naar aanleiding van het voorgaande doe ik de volgende aanbevelingen: 1.

Met de fracties Gemeentebelangen en VVD de volgende fase (formatie) in te gaan.

2.

Het vervolgproces onder begeleiding van een formateur dient plaats te vinden met een open en actieve houding richting de ‘niet’ deelnemende partijen.

3.

Parallel kan er een start gemaakt worden en mede daaropvolgend aan het formatieproces kan gewerkt worden aan een raadsagenda voor de periode 2026-2030. a. Gelet op het feit dat dit de bestuurskracht van de raad raakt, is het denkbaar dat de voorzitter van de raad hier een rol in speelt.

4.

In het vervolg van het formatieproces te gaan werken aan een coalitieprogramma, en te werken aan afspraken over de hierboven door alle partijen genoemde prioritaire thema’s. Houd daarbij expliciet ruimte voor verschillen en creëer ook bewust ruimte om met de raad en de samenleving het gesprek te voeren. Ofwel: ga voor een akkoord op hoofdlijnen. a. Benut hierbij ook de ‘burgemeestersbrief’ en de inbreng van de diverse betrokken organisaties op basis van de ingekomen stukken.

5.

Dit coalitieakkoord op hoofdlijnen, met samenstelling van het college en de portefeuilleverdeling uiterlijk 28 mei 2026 aan de raad aan te bieden.

6.

Dit openbare verslag en de advisering te bespreken in een openbare bijeenkomst.

Tenslotte De presentatie van dit eindverslag sluit de verkennende fase van het formatieproces af. Daarmee beschouw ik mijn opdracht als afgerond. Het was een eer en groot genoegen om met de vijf Woldense partijen samen te werken. Dat is voor een groot deel te danken aan de constructieve en open houding van de partijen zelf. In een prettige sfeer, met ruimte voor humor, hebben we samen kansen, mogelijkheden en uitdagingen besproken. Ik wil dan ook alle fracties van de raad hiervoor een groot compliment geven. Die open houding geeft mij veel vertrouwen in het vervolg van het formatieproces en in de komende raadsperiode. Ik heb deze verkennende fase met aandacht voor verbinding begeleid en wil alle vertegenwoordigers van de partijen en de burgemeester bedanken voor hun bijdrage. Ook dank aan de griffie, in het bijzonder Joukje van Roeden-Hoekstra, en aan adviseur Margreet Hogenkamp voor hun deskundige, onvermoeibare en zeer goede ondersteuning. Met vriendelijke groet,

Roy de Witte 14 april 2026