Visie Religieus Erfgoed - De Ronde Venen

AUTEUR(S)

Mathilde Spruyt

DATUM

24 november 2022

STATUS

Definitief

Tijdloze kwaliteit in de polder Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen

Hervormde Kerk Waverveen in de sneeuw, met op de achtergrond een doorzicht naar een andere kerktoren

Inhoud Voorwoord ................................................................................................................................... 5 Samenvatting ............................................................................................................................... 6 Waar gaat de Visie Religieus Erfgoed over? ............................................................................... 6 Wie beheert het religieus erf goed?............................................................................................. 6 Er spelen drie uitdagingen voor het religieus erf goed in de toekomst ............................................ 6 Inleiding ..................................................................................................................................... 10 Lees wijzer .............................................................................................................................. 10 1 - De Visie Religieus Erfgoed in context ................................................................................... 12 1.1 - Hoe is de Visie Religieus Erfgoed ontstaan? ..................................................................... 12 1.2 - Waar gaat de Visie Religieus Erf goed over?......................................................................

12 1.3 - Wat is het doel van de Visie Religieus Erf goed? ................................................................ 14 2 - De basis voor de Visie Religieus Erfgo ed ............................................................................. 15 2.1 - Wat zegt ons gemeentelijk beleid over religieus erf goed? .................................................. 15 2.2 - De rol van de burgerlijke gemeente .................................................................................. 16 2.3 - De rol van de kerkelijke gemeente .................................................................................... 17 3 - De betekenis van het religieus erfgoed ................................................................................. 20 3.1 - Wat is de betekenis voor de kerkgemeenschap? ............................................................... 20 3.2 - Wat is de betekenis voor de inwoners? ............................................................................. 21 3.3 - Het religieus erf goed vertelt ons een verhaal ..................................................................... 21 4 - Hoe gaat het met het religieus erfgoed? ............................................................................... 23 4.1 - Hoe gaat het met de kerkelijke gemeent en in De Ronde Venen? ........................................

23 4.2 - Hoe wordt het religieus erf goed in De Ronde Venen gebruikt? ........................................... 24 4.3 - Wat zijn de verwachtingen voor de toekomst? ................................................................... 26 5 - Beheer en onderhoud ........................................................................................................... 27 5.1 - Wat betekent het om religieus erf goed in beheer te hebben? ............................................. 27 5.2 - Welke uitdagingen geef t het beheer van religieus erf goed? ................................................ 28 5.3 - Onze visie op het beheren en onderhouden van religieus erf goed ...................................... 29 6 - Duurzaamheid ....................................................................................................................... 31 6.1 - Verduurzaming van religieus erf goed is een complexe opgave ........................................... 31 6.2 - Onze visie op de verduurzaming van religieus erf goed....................................................... 32 7 - Toekom stbestendig gebruik ................................................................................................. 33 7.1 - Toekomstbestendig gebruik betekent zichtbaarheid en samenwerking ................................ 33

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 3 van 77

7.2 - Toekomstbestendig gebruik betekent op tijd in gesprek gaan ............................................. 34 7.3 - Het belang van een ontwikkelkader bij verkoop van onroerend religieus erf goed ................. 34 8 - Een vervolg op de Visie Religieus Erfgoed ........................................................................... 37 Bijlage 1 – Overzicht kerkgebouwen .......................................................................................... 39 Bijlage 2 – Kerkelijke archieven ................................................................................................. 41 Bijlage 3 – Kerkenpaspoorten .................................................................................................... 42 Kerkenpaspoort- Dorpskerk Abcoude ....................................................................................... 42 Kerkenpaspoort – H.H. Cosmas en Damianuskerk .................................................................... 44 Kerkenpaspoort - Kruiskerk ..................................................................................................... 46 Kerkenpaspoort – Dorpskerk Baambrugge ............................................................................... 48 Kerkenpaspoort - Postwijckkerk ...............................................................................................

50 Kerkenpaspoort – Heilige Antonius van Padua.......................................................................... 52 Kerkenpaspoort - Janskerk ...................................................................................................... 54 Kerkenpaspoort – De Rank...................................................................................................... 56 Kerkenpaspoort – Christelijk Geref ormeerde Kerk ..................................................................... 58 Kerkenpaspoort – Geref ormeerde Kerk .................................................................................... 60 Kerkenpaspoort – Sint Johannes de Doperkerk......................................................................... 62 Kerkenpaspoort- Veenhartkerk ................................................................................................ 64 Kerkenpaspoort – Heilige Hart van Jezus Kerk ......................................................................... 66 Kerkenpaspoort – Hervormde Gemeente Vinkeveen ................................................................. 68 Kerkenpaspoort – De Morgenster............................................................................................. 70 Kerkenpaspoort – Hervormde Gemeente Waverveen ................................................................

72 Kerkenpaspoort – Hervormde Gemeente Wilnis ........................................................................ 74 Kerkenpaspoort – Ontmoetingskerk ......................................................................................... 76

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 4 van 77

Voorwoord Gemeente De Ronde Venen is rijk aan religieus erf goed. Elk dorp is al van verre te herkennen aan een of meerdere kerktorens. In onze gemeente staan prachtige en opvallende kerkgebouwen die een rijke geschiedenis hebben. Samen met het kerkelijk interieur en de religieuze objecten, zoals predikantsborden en kleding, en de verhalen die zich rondom de kerk af spelen vormen ze ons religieus erf goed. Het zijn plekken waar niet alleen kerkgangers komen, maar ook mensen uit de omgeving om elkaar te ontmoeten of om een concert of de jaarlijkse oliebollenmarkt te bezoeken. Het is daarom belangrijk dat we dit erf goed ook in de toekomst behouden. Dit wordt voor veel kerkgemeenschappen, de beheerders van het religieus erf goed, een steeds grotere uitdaging. Kerkgebouwen voldoen steeds minder aan onze hedendaagse eisen van duurzaamheid, comf ort en gebruik. Minder kerkbezoekers, vrijwilligers en geld zorgen er daarnaast ook voor dat kerkgemeenschappen het lastig hebben. Samen met kerkgemeenschappen hebben wij daarom aan een toekomstbeeld gewerkt voor het religieus erf goed in onze gemeente. Essentieel is het behoud van dit erf goed voor alle Ronde Veners, en aandacht voor het f eit dat om het erf goed te behouden er soms ook ontwikkeling en aanpassing nodig is.

Wat speelt er nu en in de toekomst rondom het beheer en behoud van religieus erf goed? Deze visie biedt een aantal concrete actiepunten hoe we als gemeente eigenaren van religieus erf goed in het beheer en behoud kunnen ondersteunen. Dank aan iedereen die heef t bijgedrag en aan de totstandkoming van deze visie op religieus erf goed. Namens het College van Burgemeesters en Wethouders van gemeente De Ronde Venen

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 5 van 77

Samenvatting Religieus erfgoed siert onze hele gemeente. Het wordt echter steeds lastiger om dit erfgoed toekomstbestendig te beheren. Het religieus erfgoed voldoet steeds minder aan onze hedendaagse eisen van duurzaamheid, comfort en gebruik. En er zijn steeds minder vrijwilligers en financiële middelen om het erfgoed in stand te houden. De voorliggende Visie Religieus Erfgoed beschrijft wat er speelt rondom het beheren van religieus erfgoed nu en in de toekomst en hoe de gemeente De Ronde Venen eigenaren van religieus erfgoed daarin wil en kan ondersteunen.

Waar gaat de Visie Religieus Erfgoed over? Deze visie gaat over al het religieus erf goed in de gemeente. Dit zijn niet alleen de kerkgebouwen, maar ook al het onroerende, roerende, landschappelijke en immateriële religieus erf goed. Denk bijvoorbeeld aan het kerkelijk interieur, religieuze kleding en objecten, de positie van kerkgebouwen in het landschap of historische verhalen en herinneringen over het kerkelijk leven in De Ronde Venen. De gemeente zet zich in voor het behoud en de beleef baarheid van dit erf goed door middel van deze visie, bestemmings- en beeldkwaliteitsplannen, als ook ondersteuning van initiatieven die helpen het erf goed te behouden en beleef baar te maken.

Wie beheert het religieus erfgoed? Het religieus erf goed wordt voornamelijk door kerkbesturen beheerd, omdat veel van het erf goed in hun eigendom is. Het is daarom belangrijk dat kerken inspelen op toekomstige ontwikkelingen en op tijd contact opnemen met de gemeente wanneer de instandhouding van het religieus erf goed in gevaar komt of wanneer men het religieus erf goed wil ontwikkelen. Ook de gemeente beheert religieus erf goed, namelijk drie monumentale kerktorens en het landschappelijke religieus erf goed. Daarnaast is de gemeente, samen met de eigenaren, ook verantwoordelijk voor de instandhouding van het monumentale religieus erf goed. Niet alleen de kerkbesturen en de gemeente spelen een rol in het instandhouden van het religieus erf goed. Het immaterieel religieus erf goed, alle herinneringen, gebruiken en verhalen die een gevoel van identiteit en continuïteit geven, wordt namelijk beheerd door alle inwoners van gemeente De Ronde Venen. Het religieus erf goed geef t uitdrukking aan het geloof van een kerkgemeenschap en is daardoor een belangrijk onderdeel van hun leven. Maar het erf goed is ook een ontmoetingsplek voor inwoners en een plek waar mensen zich thuis kunnen voelen of herinneringen hebben.

Er spelen drie uitdagingen voor het religieus erfgoed in de toekomst Namelijk: 1.

Het beheren en onderhouden van het religieus erf goed

2.

Het verduurzamen van het religieus erf goed

3.

Het toekomstbestendig houden van het religieus erf goed

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 6 van 77

Voor alle kerken in De Ronde Venen spelen deze drie uitdagingen in meer of mindere mate. Het beheren en onderhouden van het religieus erfgoed kost geld en vraagt om de inzet van vrijwilligers Het beheren en onderhouden van het erf goed wordt steeds lastiger voor kerken. Een dalend ledenaantal zorgt bijvoorbeeld voor dalende inkomsten. Ook daalt hierdoor (en door vergrijzing ) de inzetbaarheid van vrijwilligers. Subsidies zijn niet kostendekkend en de opgaven, zoals bodemdaling en verduurzaming, en de daarmee samenhangende kosten zijn groot. Daarnaast heef t ook de algemeen economische situatie in Nederland en corona invloed op de f inanciële situatie van een kerkgemeenschap. Kerken konden bijvoorbeeld de af gelopen twee jaar hun kerk - of bijgebouw niet verhuren voor nevengebruik en stijgende energieprijzen maken het warmhouden van een kerkgebouw steeds lastiger. De gemeente wil kerkgemeenschappen op weg helpen. Dit doen we door kerkeigenaren een duidelijk aanspreekpunt te bieden. Kerkeigenaren kunnen de beleidsadviseur Cultuurhistorie vragen mee te denken over hoe ze vraagstukken rondom het ontwikkelen en instandhoud en van religieus erf goed kunnen aanpakken. De beleidsadviseur zal zelf inf ormatie verstrekken of kerkeigenaren in contact brengen met de juiste persoon binnen de gemeente of wijzen op een andere ondersteunende organisatie.

De kerkgemeenschappen in gemeente De Ronde Venen denken na over verduurzaming van het religieus erfgoed De Ronde Venen zet zich in om in 2050 een klimaatneutrale gemeente te zijn. Het toepassen van energiebesparende maatregelen in bestaande gebouwen helpt dit doel te bereiken. Het verduurzamen van kerkgebouwen is een kostbare en complexe opgave. Daarbij lopen kerken aan tegen hoge kosten en de vraag wat er allemaal kan en mag. Kerkgebouwen zijn namelijk bijzondere objecten om te verduurzamen en niet alles kan in een rijksmonument of gemeentelijk monument. De gemeente wil daarom duidelijkheid bieden over in Nederland beschikbare f inanciële ondersteuningsmogelijkheden en geldende regels rondom verduurzaming. Om religieus erfgoed toekomstbestendig te houden is flexibiliteit belangrijk Om het religieus erf goed in stand te houden kan het nodig zijn dat kerkbesturen hun beheer reorganiseren of hun erf goed aanpassen of openstellen voor nevengebruik. Zichtbaarheid in en samenwerking met de omgeving is dan bijvoorbeeld erg belangrijk. Hoe een kerkb estuur het religieus erf goed in stand houdt, hangt samen met de vraag hoe een kerkgemeenschap in de toekomst kerk wil en kan zijn. Daarom is dit in de eerste plaats een kerkelijk proces.

Als een kerkgemeenschap besluit het religieus erf goed breder te geb ruiken of te willen aanpassen komt ze in contact met de gemeente, omdat er bijvoorbeeld een vergunning nodig is of het bestemmingsplan moet worden aangepast om breder gebruik mogelijk te maken.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 7 van 77

De insteek van de gemeente is om het religieus erf goed te behouden en de beleving ervan te versterken. Daarom wil de gemeente bij ontwikkeling van religieus erf goed sloop en verlies zoveel mogelijk voorkomen en herbestemming en hergebruik eerst onderzoeken. Het is dan ook belangrijk dat bij verkoop van het kerkgebouw of ander religieus gebouw duidelijk wordt gemaakt hoe een nieuwe eigenaar het religieus erf goed wel en niet kan herontwikkelen. De gemeente wil hiervoor vooraf gaand aan verkoop samen met de kerken een ontwikkelkader opstellen waarin kaders worden opgesteld voor wat er wel en niet mogelijk is. Op deze manier kunnen we ervoor zorgen dat er ook in de toekomst rekening wordt gehouden met de waarde van het religieus erf goed en dat het behouden blijf t. De Visie Religieus Erf goed leidt tot een aantal actiepunten die in hoof dstuk 8 van deze visie zijn gebundeld.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 8 van 77

Figuur 1, Kerken in gemeente De Ronde Venen.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 9 van 77

Inleiding Al eeuwen sieren kerkgebouwen het uitgestrekte landschap van De Ronde Venen. De puntige torens markeren de dorpen in het landschap en zijn tijdens een wandeling of f ietstocht nog altijd een herkenningspunt. We tref f en de kerkgebouwen in het hart van een do rp, wijk of juist op een onverwachte plek, bijvoorbeeld verscholen achter Buitenplaats Postwijck in Baambrugge. De gebouwen zijn zichtbare oriëntatiepunten in het weidse landschap en zijn verweven met de geschiedenis van De Ronde Venen. Ze zijn onderdeel van ons zichtbare en onzichtbare erf goed. Het zijn plekken waar we herinneren (collectief en persoonlijk) en plekken van samenkomst: primair voor gelovigen en door maatschappelijke en culturele activiteiten ook voor niet -gelovigen. De uitdaging om deze belangrijke gebouwen in stand te houden, wordt voor veel kerken in Nederland steeds groter. Steeds meer mensen in Nederland verlaten de kerk, zijn niet langer gelovig of kiezen ervoor om op een andere manier aan zingeving en spiritualiteit te doen. 1 Hierdoor zijn er steeds minder vrijwilligers die zich inzetten voor het behoud en beheer van het kerkgebouw. Ook is er steeds minder geld om de gebouwen, torens en interieurs te onderhouden. Bovendien voldoen de kerkgebouwen steeds minder aan onze hedendaagse eisen van duurzaamheid, comf ort en gebruik.

In reactie op deze ontwikkeling heef t de Rijksoverheid gemeenten opgeroepen om een visie op te stellen, om samen met de kerken in gesprek te gaan over de toekomst. Voor ons als gemeente was de Visie Religieus Erf goed de aanleiding om met de kerkeigenaren over deze onderwerpen in gesprek te gaan. Met hen is geïnventariseerd hoe de kerken ervoor staan en hoe men aankijkt tegen het beheren van het religieus erf goed nu en in de toekomst. In deze visie is de huidige status quo in beeld gebracht, zodat we de kerkeigenaren beter kunnen ondersteunen richting de toekomst.

Leeswijzer In het eerste hoof dstuk lichten we toe hoe de Visie Religieus Erf goed is ontstaan en laten we zien over welk religieus erf goed het gaat. Het tweede hoof dstuk beschrijft de rol van de gemeente en de kerk ten opzichte van het religieus erf goed en wat we als basis hebben gebruikt voor onze visie. Daarna gaan we in op de betekenis van het religieus erf goed voor de gemeente en beschrijven we de situatie in De Ronde Venen als het gaat over de kerkgemeenschap en het gebruik van het religieus erf goed. Ook schetsen we welke drie thema’s er nu en in de toekomst gaan spelen voor de kerken. In hoof dstuk 5 tot en met 7 behandelen we deze thema’s: het beheren en onderhouden, het verduurzamen en het toekomstbestendig gebruiken van het religieus erf goed. In elk hoof dstuk ge ven we onze visie op deze onderwerpen. In het laatste hoof dstuk vatten we de Visie Religieus Erf goed samen in een aantal actiepunten.

1

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Bouwstenen voor een Kerkenvisie., Amersfoort (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

2019

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 10 van 77

In de bijlagen van dit document bevinden zich de zogeheten kerkenpaspoorten, die in één oogopslag een beeld geven van het gebouw, het gebruik en de kerkelijke gemeenschap. De paspoorten laten de rijkdom van het Ronde Veense religieus erf goed goed zien. Ook is er een lijst opgenomen met de bewaarde kerkelijke archieven en een overzicht van het religieus erf goed in de gemeent e.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 11 van 77

1 - De Visie Religieus Erfgoed in context Gemeente De Ronde Venen is rijk aan religieus erfgoed. In dit hoofdstuk vertellen we hoe de Visie Religieus Erfgoed is ontstaan. We lichten toe waar de visie eigenlijk over gaat en wat het doel is.

1.1 - Hoe is de Visie Religieus Erfgoed ontstaan? Wij willen ons waardevolle religieus erf goed ook voor de toekomst behouden. Daarom zijn we in 2020 begonnen met het opstellen van deze visie. We hebben contact gelegd met 17 kerken in De Ronde Venen. 13 kerken wilden met ons in gesprek over de Visie Religieus Erf goed, hoe het gaat met de kerkelijke gemeente en het religieus erf goed en wat de verwachtingen zijn voor de toekomst. In hoof dstuk 4 gaan we dieper in op deze gesprekken. Tijdens een gezamenlijke eindbijeenkomst op 15 juni 2022 bespraken we met de kerken de concept-Visie Religieus Erf goed. Het was een constructieve bijeenkomst die goed werd bezocht. Dit vertrouwen en deze gesprekken vormen de basis voor de Visie Religieus Erf goed van De Ronde Venen.

Over welke kerken gaat de Visie Religieus Erfgoed? De Visie Religieus Erfgoed gaat over de door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed erkende kerkgebouwen. In De Ronde Venen staan 13 Protestantse kerkgebouwen, 4 Rooms -Katholieke kerkgebouwen en 1 herbestemd kerkgebouw. Onze visie gaat over de 13 Protestantse kerkgebouwen. Ook behandelen we de herbestemde Kruiskerk in Amstelhoek. Het parochiebestuur van de Rooms-Katholieke kerken in De Ronde venen heeft aangegeven niet mee te willen werken. We respecteren dit besluit. In bijlage 1 staat een overzicht van alle kerken in De Ronde Venen.

1.2 - Waar gaat de Visie Religieus Erfgoed over? De Visie Religieus Erf goed gaat over onze visie op de toekomst van het religieus erf goed in De Ronde Venen. Maar wat bedoelen we eigenlijk met ‘religieus erf goed’? Dit is een breed begrip waar veel onder valt. Hieronder zetten we het op een rij: •

Onroerend religieus erf goed

Daarmee bedoelen we alle religieuze objecten die aard - en nagelvast zijn. Niet alleen de kerkgebouwen en kerktorens behoren tot deze categorie. Maar oo k de bijgebouwen, zoals een pastorie. Ook in het kerkelijk interieur zijn onroerende zaken aanwezig, zoals vastgenagelde kerkbanken en het orgel.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 12 van 77

•

Roerend religieus erf goed

Dit zijn alle religieuze objecten die niet aard - en nagelvast zijn, zoals religieuze kleding, oude predikantenborden of doopvonten die ons veel vertellen over de kerkelijke geschiedenis. Ook de kerkelijke archieven bevatten waardevolle historische inf ormatie en objecten en behoren tot het roerend religieus erf goed. Twee voorbeelden van religieus erfgoed in Vinkeveen en Mijdrecht De Hervormde Kerk in Vinkeveen heeft een gaaf (dat betekent authentiek/intact) interbelluminterieur (1931) waarin alle authentieke interieuronderdelen nog te vinden zijn: zoals de consistorie, het volledig authentieke liturgische centrum en het imposante hout en gewelf. Het is een schitterend voorbeeld van een protestants interieur uit de vroege jaren ’30 van de 20 e eeuw. Van later datum is het onbeschermde interieur uit de Gereformeerde Gemeente in Mijdrecht. In het gebouw van 1966 is het oorspronkelijke interieur nog intact, inclusief het typisch voor Gereformeerde Gemeenten boven de preekstoel geplaatste orgel. Het is een gaaf beeldmerk van een typisch gereformeerd kerkinterieur uit de post-65-periode.

•

Landschappelijk religieus erf goed

In ons open polderlandschap herkennen we de kerken al van ver. Deze zichtlijnen op de kerken zijn al heel oud en behoren tot het landschappelijk religieus erf goed. De kerk, de pastorie en de begraaf plaats vertonen vaak architectuurhistorische samenhang en is er nagedacht over hun positionering ten opzichte van elkaar. Dit kan ook gelden voor het kerkgebouw en de omliggende woonwijk. Deze samenhang in architectuur en/of positionering noemen we ‘ensembles’. Deze religieuze ensembles behoren tot het erf goed van onze gemeente. •

Immaterieel religieus erf goed

Immaterieel erf goed is, anders dan de andere vormen van religieus erf goed, dynamisch en verandert met de tijd. Onder dit erf goed vallen alle historische verhalen en herinneringen die gaan over het kerkelijk leven in De Ronde Venen. Maar ook het luiden van de kerkklokken of de kerkelijke liturgie kunnen immaterieel erf goed zijn, als ze een gevoel van identiteit en continuïteit geven. De Visie Religieus Erf goed De Ronde Venen gaat over de toekomst van al deze vier aspecten van het religieus erf goed. Onze visie op die toekomst vatten we samen in actiepunten. Bij het f ormuleren van de actiepunten letten we op de betekenis van het religieus erf goed voor de samenleving , de economie en voor de identiteit van de gemeente. Ook maken we per actiepunt duidelijk wat d e rol van de burgerlijke en kerkelijke gemeente is. (Zie ook hoof dstuk 2)

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 13 van 77

Figuur 1, Het typisch jaren zestig interieur van de Gereformeerde Gemeente in Mijdrecht.

1.3 - Wat is het doel van de Visie Religieus Erfgoed? Met de Visie Religieus Erf goed willen we ons religieus erf goed duurzaam behouden, ons inzetten voor het toekomstbestendig maken van het erf goed en de beleef baarheid van het religieus erf goed versterken. Dit doen we door: 1. De huidige situatie van de kerkelijke gemeenten en het religieus erf goed in kaart te brengen 2. Inzichtelijk te maken welke thema’s er in de toekomst, op de korte en de lange termijn, voor de kerken gaan spelen 3. Duidelijk te maken hoe we om willen gaan met het religieus erf go ed door middel van actiepunten

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 14 van 77

Figuur 2, Heilige Hart van Jezus Kerk met Pastorie in Vinkeveen. Voorbeeld van onroerend religieus erfgoed en een religieus ensemble.

2 - De basis voor de Visie Religieus Erfgoed Het beleid van gemeente De Ronde Venen vormt de basis voor de Visie Religieus Erfgoed. In dit hoofdstuk beschrijven we wat het gemeentelijk beleid zegt over ons religieus erfgoed. En we beschrijven welke rol de gemeente en de kerk hebben ten opzichte van het religieus erfgoed.

2.1 - Wat zegt ons gemeentelijk beleid over religieus erfgoed? De gemeente heef t vier beleidsstukken die iets zeggen over het religieus erf goed: de Beleidsnota Cultuurhistorie ‘Blijvend Vernieuwen’, de Landschapsnota De Ronde Venen 2030, de Visie Recreatie en Toerisme en de Structuurvisie De Ronde Venen 2030. Alle vier de do cumenten verwoorden een visie op al het aanwezige erf goed in de gemeente. De visie uit de beleidsstukken komt overeen: we

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 15 van 77

zetten ons in voor het behoud van het erf goed en voor de versterking van de beleving van het erf goed. In de Visie Religieus Erf goed gebruiken we deze algemene visie op erf goed als basis voor onze visie op het religieus erf goed.

2.2 - De rol van de burgerlijke gemeente In de zorg voor het religieus erf goed van De Ronde Venen spelen de kerkelijke gemeente, de burgerlijke gemeente en de samenleving ieder zijn eigen rol. De burgerlijke gemeente ondersteunt en faciliteert het behoud en de beleving van het erfgoed Dit betekent dat de gemeente inwoners, ondernemers en organisaties uitnodigt om met initiatieven te komen die het behoud en de beleving van het erf goed, en dus ook van het religieus erf goed, versterken. Tegelijkertijd betekent het ook dat de gemeente initiatief nemers gerichte ondersteuning biedt als we een initiatief mogelijk willen en kunnen maken. Denk bijvoorbeeld aan de betrokkenheid van de gemeente bij herbestemmingsplannen voor het religieus erf goed, waarbij de hoof dfunctie van het gebouw wijzigt. Ook is de gemeente betrokken wanneer er een vergunning voor bijvoorbeeld verbouwingswerkzaamheden nodig is. De burgerlijke gemeente draagt een speciale verantwoordelijkheid voor het behoud en de beleving van het landschappelijk religieus erf goed. Dit erf goed draagt bij aan de kwaliteit van het Ronde Veense landschap. De gemeente zorgt voor de kwaliteit van de ruimtelijke omgeving. Dit doet ze bijvoorbeeld door middel van beleidsinstrumenten zoals bestemmings - en beeldkwaliteitsplannen en wet- en regelgeving.

De burgerlijke gemeente draagt zorg voor de instandhouding van monumentaal religieus erfgoed Het merendeel van de kerkgebouwen in De Ronde Venen is een gemeentelijk - of rijksmonument. Ook hebben sommige onderdelen in kerkinterieurs een monumentale status, zoals een orgel. De monumetale status geef t aan dat een gebouw of object van bijzondere betekenis is voor de samenleving vanwege de schoonheid, architectuurhistorische en/of cultuurhistorische waarde. Het Rijk en de burgerlijke gemeente willen monumenten in stand houden, daarom is er voor het wijzigen van een monument vaak een vergunning nodig. Dit houdt in d at de gemeente en een monumentencommissie toetsen of werkzaamheden de betekenis van het monument in stand houden of juist versterken. Als een kerkelijke gemeente het monumentale kerkgebouw wil verkopen of de f unctie van het gebouw wil wijzigen, dan behoudt het gebouw zijn monumentale status. De herbestemming of verduurzaming van een monument vraagt vaak om een ingrijpende aanpassing, daarom wordt er dan extra goed gelet op de instandhouding van de monumentale betekenis van het gebouw. Bij rijksmonumenten adviseert dan ook de Rijksdienst voor het Cultureel Erf goed over de plannen. Om monumenten in

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 16 van 77

stand te houden is er voor rijksmonumenten vanuit het Rijk en voor gemeentelijke monumenten vanuit de gemeente subsidie beschikbaar. De gemeente onderhoudt drie monumentale kerktorens in De Ronde Venen De kerktorens van de rijksmonumentale Janskerk in Mijdrecht en de Dorpskerken in Abcoude en Baambrugge zijn in eigendom van de burgerlijke gemeente. Deze bijzondere eigendomspositie is ontstaan in de Franse Tijd toen kerktorens het eigendom van de overheid en uiteindelijk van de burgerlijke gemeente werden. De kerkelijke gemeente bleef in het bezit van het schip, het hoof dgedeelte van het kerkgebouw. Kerktorens uit de 19 e eeuw en later zijn van de kerkelijke gemeente. De burgerlijke gemeente is verantwoordelijk voor het onderhoud van de drie kerktorens in haar eigendom. Elke vier jaar stelt de gemeente daarom een Meerjaren Onderhoudsplan (MJOP) op voor deze drie kerktorens. Daarbij maken we gebruik van het advies van de Monumentenwacht, die gedetailleerd adviseert over de uit te voeren onderhoudswerkzaamheden. Monument IN zorgt, in opdracht van de gemeente, dat het onderhoud wordt uitgevoerd. Tot nu toe is er weinig structureel contact tussen de gemeente en het kerkbestuur over het onderhoud van de kerktorens. Er is wel contact bij regulier onderhoud en calamiteiten.

Ook is het voor de kerkelijke gemeente onduidelijk welke werkzaamheden onder d e verantwoordelijkheid van het kerkbestuur of de gemeente vallen. De gemeente vindt het belangrijk dat er meer contact komt met het kerkbestuur over het onderhoud van de kerktorens en zet zich hiervoor in. Een kerktoren en het schip horen bij elkaar en vo rmen samen het kerkgebouw. Het is belangrijk dat wanneer een kerkbestuur het schip wil verkopen er contact met de gemeente wordt opgenomen. Dan kunnen de kerkelijke en burgerljke gemeente af spraken met elkaar maken over de kerktoren. De gemeente vindt het belangrijk dat het schip en de toren bij elkaar blijven horen, daarom zet de gemeente zich ervoor in om bij verkoop van het schip ook de kerktoren te verkopen. Dit doet de gemeente in samenspraak met het kerkelijk bestuur.

2.3 - De rol van de kerkelijke gemeente De kerkelijke gemeente is de eigenaar en de beheerder van het onroerende en roerende religieus erf goed en heef t dus een grote verantwoordelijkheid voor het behoud en de beleving van dit erf goed. Niet alles van het onroerende en roerende erf goed is het behouden waard en soms is ontwikkeling van dit erf goed ook nodig. De kerk, daarmee bedoelen we de kerkelijke gemeente, draagt in het bijzonder zorg voor het immateriële religieus erf goed en deelt deze verantwoordelijkheid met alle andere inwoners van De Ronde Venen. Samen geven zij het immateriële religieus erf goed vorm, geven ze het door aan volgende generaties en houden ze het levend.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 17 van 77

Actiepunten ➔ De gemeente ondersteunt initiatieven die het verhaal van het immateriële religieus erf goed beleef baar maken voor de inwoners van De Ronde Venen ➔ De gemeente houdt bij ruimtelijke ontwikkelingen rekening met het behoud en de versterking van het religieus erf goed. ➔ De gemeente maakt duidelijk welke werkzaamheden onder de kerktoren en dus onder verantwoordelijkheid van de gemeente vallen. Ook zorgt de gemeente voor een jaarlijks overleg over het voorgenomen onderhoud aan de kerktoren en elke vier jaar over het MJOP. ➔ De gemeente maakt duidelijk hoe we te werk gaan als er sprake is van verkoop van een kerkgebouw waarvan de kerktoren in eigendom is van de gemeente. ➔ De kerkelijke gemeente speelt in op toekomstige opgaven en neemt contact op met de gemeente wanneer er advies of een helpende hand nodig is bij het behouden of ontwikkelen van het religieus erf goed dat ze in beheer heef t. Of wanneer de toren in eigendom van de gemeente is en ze het kerkgebouw wil verkopen.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 18 van 77

Figuur 3, Plaatsing kerkklok vlak na Wereldoorlog II in de Dorpskerk van Abcoude

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 19 van 77

Figuur 4, De jaarlijkse najaarsmarkt van de Ontmoetingskerk in Wilnis

3 - De betekenis van het religieus erfgoed Onze visie op de toekomst van het Ronde Veense religieus erfgoed vatten we samen in actiepunten. Bij het formuleren van deze actiepunten letten we op de betekenis van het religieus erfgoed. Het religieus erfgoed is van brede betekenis voor de kerkganger en de andere inwoners in De Ronde Venen. In dit hoofdstuk zetten we deze betekenis uiteen.

3.1 - Wat is de betekenis voor de kerkgemeenschap? Gelovigen zijn intensief betrokken bij het religieus erf goed. De kerkgebouwen zijn voor gelovigen een ‘ontmoetingsplaats met God. 2 Het is de plek waar ze hun geloof belijden en andere gelovigen ontmoeten. Het religieus erf goed is zo ontworpen dat het uitdrukking geef t aan ‘het hogere’, het geloof . Voor gelovigen is het erf goed dan ook niet zomaar een gebouw of een object, maar iets wat een belangrijk onderdeel is van hun leven. In en om de kerk heen hebben belangrijke gebeurtenissen plaatsgevonden. Zijzelf of een f amilielid is er gedoopt, getrouwd of begraven. Deze herinneringen verbinden ook niet-kerkelijke mensen aan het religieus erf goed.

2

Protestantse Kerk in Nederland, Speelruimte gezocht. Protestantse visie op kerkgebouwen (Protestantse Kerk in Nederland)

2021, p. 8.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 20 van 77

3.2 - Wat is de betekenis voor de inwoners? De religieuze ensembles in De Ronde Venen zijn bij uitstek ontmoetingsplekken. Niet alleen voor gelovigen, maar voor alle inwoners. Er worden allerlei activiteiten georganiseerd voor de omgeving of het kerkgebouw wordt opengesteld voor gebruik door anderen. Er vinden bijvoorbeeld concerten en lezingen plaats, kunstexposities en theater. Of er worden eetcaf és ingericht voor de buurt, waarbij wordt samengewerkt met Tympaan de Baat. En wie is er niet vanwege verkiezingen weleens gaan stemmen in een kerkgebouw of heef t er oliebollen of boeken gekocht op de jaarlijkse markt?

Het kerkgebouw De kerkgeschiedenis is niet statisch, maar continu in beweging geweest en is dit nog steeds. De verschillende stromingen in de Protestantse kerk kennen hun eigen opvattingen, gebruiken en liturgie. Hierdoor is de vormgeving van de kerkgebouwen net zo min statisch en komen kerkgebouwen in allerlei vormen en stijlen voor. Er is bijvoorbeeld goed nagedacht over de plaats van de preekstoel, het orgel en de kerkbanken. Hierdoor zijn de kerkgebouwen in De Ronde Venen prachtige voorbeelden van verschillende architectuurhistorische stromingen en weerspiegelen ze een lange een veelkleurige traditie.

Kerkelijke gemeenten willen nadrukkelijk geen winst maken met deze activiteiten. Ze organiseren de activiteiten, omdat ze vanuit hun geloof dienstbaar willen zijn aan de omgeving en omdat ze een ontmoetingsplek willen bieden. Op deze manier zorgt het religieus erf goed voor verbinding tussen de inwoners van De Ronde Venen. Er worden nieuwe herinneringen gemaakt en jaarlijkse tradities geboren die onderdeel uitmaken van de identiteit van de gemeente. Dit wordt ook wel het immateriële religieus erf goed genoemd.

3.3 - Het religieus erfgoed vertelt ons een verhaal Het religieus erf goed vertelt ons een verhaal. De vormgeving van religieuze gebouwen en objecten vertellen ons bijvoorbeeld iets over de religie achter het gebouw. Ze vertellen ons iets over veranderende opvattingen van toen en nu over de kerkelijke liturgie, begravingsrituelen, bouwstijlen en nog veel meer. Het kerkelijk archief , predikantenborden, graf tombes, rouwborden en graven van beroemde historische personen (zoals in de Dorpskerk in Abcoude) zijn bijvoorbeeld zichtbare overblijf selen van de geschiedenis van De Ronde Venen en belangrijke bronnen van inf ormatie. Naast de objecten en gebouwen, vertelt ook de situering van de kerken in het landschap een verhaal over hoe de dorpen in De Ronde Venen zijn ontstaan en hoe het dagelijkse leven eruit zag en soms nog steeds eruit ziet. De religieuze ensembles typeren al jaren de omgeving waarin Ronde Veners zich thuis voelen, herinneren en waar activiteiten worden georganiseerd. Op deze manier vertelt het religieus erf goed ons een verhaal van De Ronde Venen, dat door verbouwingen, nieuwe activiteiten en herinneringen elke keer opnieuw vorm krijgt.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 21 van 77

Actiepunten ➔ De gemeente adviseert kerken over de mogelijkheden om de cultuurhistorische waarde van hun religieus erf goed in kaart te brengen, beleef baar te maken en hoe ze waardevolle objecten ook voor toekomstige generaties kunnen behouden. Dit doen we samen met specialisten Museum Catherijneconvent en Regionaal Historisch Centrum Vecht en Venen.

Figuur 5, In 1914 verloor de Rooms-Katholieke Kerk in Vinkeveen haar spits.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 22 van 77

4 - Hoe gaat het met het religieus erfgoed? Voordat we de Visie Religieus Erfgoed opstelden hebben we in 2020 en 2021 met 13 kerken gesproken over de visie, hoe het gaat met de kerkelijke gemeente en het religieus erfgoed en wat de verwachtingen zijn voor de toekomst. Deze gesprekken vormen de basis voor onze visie op het religieus erfgoed in gemeente De Ronde Venen. In dit hoofdstuk beschrijven we wat uit deze gesprekken naar voren kwam.

Wanneer zijn de kerken in De Ronde Venen gebouwd? De meeste kerkgebouwen in De Ronde Venen komen uit de 19e en begin 20e eeuw. In deze eeuw vonden er grootschalige kerkbouwactiviteiten plaats door heel Nederland en ook in onze gemeente. De meeste van deze kerkgebouwen hebben een monumentale status: 11 van de in totaal 18 kerkgebouwen in De Ronde Venen zijn bijvoorbeeld aangewezen als Rijksmonument. Een klein deel van de kerkgebouwen komt uit de tweede helft van de 20e eeuw. Sinds enkele jaren is er steeds meer aandacht voor de erfgoedwaarde van deze bouwperiode. De kerkgebouwen in De Ronde Venen uit deze tijd hebben geen monumentale status. De Dorpskerk in Abcoude is een bijzonder kerkgebouw in De Ronde Venen. Het oudste gedeelte van deze kerk komt namelijk uit de 14e eeuw. Het is het kerkgebouw met de oudste geschiedenis in de gemeente. Zie ook bijlage 1.

4.1 - Hoe gaat het met de kerkelijke gemeenten in De Ronde Venen? De meeste kerkgemeenschappen hebben voor de lange termijn een f inancieel stabiele situatie en verwachten niet dat ze hun kerk in de nabije toekomst moeten verkopen en/of herbestemmen. Met drie kerkgemeenschappen gaat het minder goed. Alle kerken in De Ronde Venen hebben in meer of mindere mate te maken met een dalend ledenaantal. Maar bij twee kerken zorgt het voor een f inanciële instabiele situatie en bij één kerk dat het beheer van het religieus erf goed niet meer op kan worden gebracht op de korte termijn. Deze kerken moeten binnen nu en de komende vijf jaar op zoek naar een oplossing. Deze, en sommige kerken met een f inancieel stabiele situatie, onderzoeken het openstellen van het kerkgebouw voor nevengebruik, een f usie met een andere kerkelijke gemeente en het anders organiseren van het beheer van de kerk. Naast een dalend ledenaantal heef t ook de algemeen economische situatie in Nederland en corona invloed op de f inanciële situatie van een kerkgemeenschap. Kerken konden bijvoorbeeld de af gelopen twee jaar hun kerk- of bijgebouw niet verhuren voor nevengebruik en stijgende energieprijzen maken het warmhouden van een kerkgebouw steeds lastiger.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 23 van 77

4.2 - Hoe wordt het religieus erfgoed in De Ronde Venen gebruikt? De kerken in De Ronde Venen zijn de eigenaren van het onroerende en roerende religieus erf goed in de gemeente. Maar ook van de begraaf plaats, als landschappelijk religieus erf goed. In alle kerken zijn de religieuze objecten onderdeel van het interieur of worden ze gebruikt tijdens de eredienst (de bijeenkomst waarin het geloof wordt beleden). Het onroerende religieus erf goed (het kerkgebouw, de bijgebouwen en het kerkplein) wordt op verschillende manieren gebruikt, namelijk religieus of multif unctioneel. Religieus betekent dat een gebouw uitsluitend voor de eredienst wordt ingezet en voor activiteiten die direct met het geloof te maken hebben. Kerkgebouwen die multif unctioneel zijn, worden (voornamelijk) voor de eredienst en voor culturele en sociaal-maatschappelijke activiteiten gebruikt of verhuurd. Aantal

Gebruiksvorm*

5

Religieus

8

Multif unctioneel

*Het gaat hier nadrukkelijk om het gebruik van het kerkgebouw, niet om het gebruik van de bijgebouwen en het kerkplein. Alle kerken gebruiken hun bijgebouwen en kerkplein multifunctioneel.

De meeste kerkgebouwen in De Ronde Venen worden multifunctioneel gebruikt Het doel van de kerkelijke gemeenten is om de kerkgebouwen dienstbaar te laten zijn aan de samenleving. Het gaat de kerken daarb ij niet om het maken van winst of om commerciële activiteiten. In de gesprekken werd dit door alle kerken benadrukt. Het kerkgebouw wordt dan ook opengesteld voor en gebruikt door de omgeving. Dit gebeurt op allerlei verschillende manieren. Het kerkgebouw wordt altijd gebruikt voor activiteiten die in het verlengde liggen of passen bij het kerkelijke karakter van het gebouw. Welke activiteiten passend zijn, is een voortdurende zoektocht binnen de Protestantse Kerk. Niet alle activiteiten passen bijvoorbeeld in een kerkgebouw, door de indeling en/of de gebruikerskosten en voornamelijk door het karakter van het kerkgebouw. Het kerkgebouw is namelijk in de eerste plaats een plek waar gelovigen samenkomen om hun geloof te belijden. Het bijgebouw of de naastgelegen kerkzalen worden daarom vaker ingezet voor multif unctioneel gebruik. De eigenaar van het kerkelijk gebouw, de kerkelijke gemeente, bepaalt uiteindelijk welke activiteiten waar kunnen plaatsvinden. De activiteiten in de kerkgebouwen in De Ronde Venen hebben allemaal een cultureel of sociaalmaatschappelijk karakter en vinden voornamelijk doordeweeks plaats.

De Dorpskerk in Abcoude wordt bijvoorbeeld gebruikt voor conf erenties, lezingen en concerten. In de Janskerk en De Rank in Mijdrecht vinden exposities plaats en er wordt een ontmoetingsplek georganiseerd voor mensen uit de buurt om bijvoorbeeld samen te eten. Daarnaast worden kerkgebouwen nog steeds gebruikt door kerkelijke en niet-kerkelijke mensen voor huwelijken en begraf enissen. Sommige kerkelijke gemeenten gebruiken hun kerkgebouwen alleen voor religieuze activiteiten Dit gebeurt vanwege verschillende redenen. Ten eerste zijn er kerken die hun kerkgebouw alleen voor religieuze activiteiten willen inzetten. Voor deze kerkgemeenschappen is het kerkgebouw vaak een

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 24 van 77

‘heilige’ plek, waar alleen de eredienst plaats kan vinden. Er is bij deze kerkgemeenschappen vaak ook niet de noodzaak om hun kerkgebouw breder te gebruiken.

Figuur 6, Ontmoetingskerk Wilnis vanaf het raadhuisplein omstreeks 1920

Ten tweede zijn er kerken in De Ronde Venen die de wens hebben om hun kerkgebouw breder open te stellen. Deze kerkelijke gemeenten weten echter niet op welke manier ze dit willen of kunnen doen. In de gesprekken kwam naar voren dat kerken het lastig vinden hun positie te bepalen ten opzichte van andere commerciële en sociale instellingen. De kerk wil geen concurrent zijn van bijvoorbeeld een buurthuis. Bovendien is een kerkelijk interieur, zeker bij een monument, niet zomaar aangepast om breder gebruik mogelijk te maken. Dit laatste zal in hoof dstuk 7 verder worden toegelicht. Bij het nadenken over nevengebruik van het kerkgebouw spelen ook andere f actoren mee. Bij een kerk met een dalend ledenaantal speelt steeds vaker de vraag op wie vanuit de kerkelijke gemeente het nevengebruik gaat coördineren en f aciliteren. Dit speelt ook bij kerkelijke gemeenten die hun kerkgebouw al multif unctioneel gebruiken. Daarnaast zijn kerken ook af hankelijk van de omgeving: voor wie kunnen ze het kerkgebouw openstellen? Zijn er potentiële gebruikers? In een dorp met nauwelijks tot geen verenigingsleven en een klein inwoneraantal, is al snel de vraag of het kerkgebouw wel breder gebruikt kán worden. Alle kerken gebruiken het kerkplein of het bijgebouw multifunctioneel Alle kerken in De Ronde Venen zetten zich in voor sociaal-maatschappelijke en/of culturele activiteiten.

Het overgrote deel van de kerkelijke gemeenten is bijvoorbeeld betrokken bij het Diaconaal Platf orm De Ronde Venen. Via dit platf orm zetten kerken zich gezamenlijk in voor de omgeving door vrijwillig te helpen bij allerlei praktische hulpvragen. Deze sociaal -maatschappelijke

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 25 van 77

activiteiten vinden bij de mensen thuis plaats of in het bijgebouw of op het kerkplein. Andere voorbeelden zijn de jaarlijkse oliebollen- en rommelmarkten, of een boeken en planten verkoop. De opbrengst van deze markten is meestal voor een goed doel. De kerkelijke gemeenten werken, bij de sociaal-maatschappelijke en culturele activiteiten die worden georganiseerd binnen en buiten het kerkgebouw, samen met lokale organisaties en ondernemers. De activiteiten worden vanuit de geloof sovertuiging georganiseerd voor de directe omgeving, en nadrukkelijk niet om winst te maken of te concurreren. Voor alle kerkelijke g emeenten is dit laatste een belangrijk punt en de (burgerlijke) gemeente respecteert dit.

4.3 - Wat zijn de verwachtingen voor de toekomst? In de gesprekken gaven alle kerken aan dat ze verwachten ook in de toekomst als gemeenschap samen te komen. Voor het religieus erf goed spelen er wel een drietal uitdagingen: 1.

Het beheren en onderhouden van het religieus erf goed

2.

Het verduurzamen van het religieus erf goed

3.

Het toekomstbesteding houden van het religieus erf goed

Voor alle kerken in De Ronde Venen spelen deze drie uitdagingen in meer of mindere mate. In de volgende drie hoof dstukken wordt elke uitdaging verder besproken.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 26 van 77

Figuur 7, Interieur van de Nederlands Hervormde Kerk in Wilnis

5 - Beheer en onderhoud De kerken in de gemeente beheren en onderhouden het onroerende en roerende religieus erfgoed en deels het landschappelijke erfgoed zoals de begraafplaats. Dit is een grote verantwoordelijkheid waar veel bij komt kijken. In dit hoofdstuk beschrijven we wat het beheren en onderhouden van dit erfgoed betekent voor de kerken. Wat houdt het in en waar lopen de kerken tegenaan? Daarnaast geven we onze visie op dit thema.

5.1 - Wat betekent het om religieus erfgoed in beheer te hebben? Het beheren van religieus erfgoed kost geld De grootste beheeropgave ligt voor kerken bij het onderhouden van het onroerende erf goed. Bij het reguliere gebruik van het kerkgebouw komen relatief hoge kosten kijken. Denk bijvoorbeeld aan de kosten voor energie, voor de verzekering, de instandhouding van het orgel, personele lasten, en lasten voor restauraties. Maar ook het reguliere onderhoud van de begraaf plaats en de omliggende tuin zorgen voor hoge kosten.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 27 van 77

Naast deze reguliere kosten zijn er ook incidentele f inanciële opgaven. De coronapandemie zorgde er bijvoorbeeld voor dat kerkelijke gemeenten hun technische inf rastructuur moesten aanpassen of aanleggen om digitale diensten mogelijk te maken. Tegelijkertijd kunnen praktische zaken, veranderingen in de liturgie of in de brandveiligheidseisen, aanpassing en aan het kerkelijk interieur noodzakelijk maken. Zoals bijvoorbeeld het toevoegen van een rolstoelvriendelijke toegang. Er zijn vaak ook investeringen nodig om nevengebruik mogelijk te maken, zoals het toevoegen van extra toiletgroepen, een keuken die aan de nodige eisen moet voldoen of verbetering van de verwarmingsinstallatie. De bouwkundige staat van de kerkgebouwen is helaas ook onderhevig aan grote ruimtelijke opgaven, zoals de bodemdaling. Restauratie en onderhoud van verzakkingen door de bodemdaling brengen hoge kosten met zich mee. Tegenover deze f inanciële opgaven staan diverse inkomstenbronnen: -

Inkomsten die direct gerelateerd zijn aan het religieuze gebruik van het kerkgebouw: de jaarlijkse kerkelijke bijdrage van kerkleden (actie kerkbalans), collectes, gif ten en legaten.

-

Inkomsten uit vergoedingen voor uitvaartbijeenkomsten en kerkelijke inzegeningen van huwelijken

-

Verhuur van het kerkgebouw

-

Gif ten door bezoekers

-

Subsidies voor rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten

De inzet van vrijwilligers is onmisbaar Naast de inkomstenbronnen die het beheer van het kerkgebouw f inancieel mogelijk maken, is de inzet van vrijwilligers onmisbaar. De vrijwilligers zijn veelal uit de kerkelijke gemeente af komstig. Ze zorgen ervoor dat de religieuze en niet-religieuze activiteiten in de kerkgebouwen kunnen plaatsvinden. Ook wordt het beheer (en waar mogelijk ook het onderhoud) van de kerkgebouwen, waar specialistische kennis voor nodig is, door vrijwilligers uit de kerkelijke gemeente opgepakt. Kerken gaven tijdens de gesprekken aan dat de benodigde kennis over het beheer niet altijd aanwezig is in de kerk.

5.2 - Welke uitdagingen geeft het beheer van religieus erfgoed? Alle kerken hebben te maken met een dalend ledenaantal. Dit heef t verschillende oorzaken, waarvan de vaakst genoemde de secularisering is: de kleiner wordende invloed van religie in de samenleving. Vergrijzing, kleinere gezinnen en weinig nieuwe leden spelen echter ook een rol. Een dalend ledenaantal betekent voor een kerk onder andere dalende inkomsten. De meeste inkomsten uit een kerk zijn af komstig uit gif ten van de kerkleden. De f inanciële stabiliteit van de meeste kerkelijke gemeenten in De Ronde Venen is op de lange termijn gewaarborgd. Voor enkele kerken wordt het wel steeds lastiger om de kosten voor beheer en onderhoud op te brengen. Dit resulteert erin dat alleen het meest noodzakelijke onderhoud gedaan kan worden. De eventueel beschikbare subsidies zijn namelijk niet kostendekkend en de f inanciële kosten voor opgaven zoals verzakking zijn groot. Kerken gaven in de gesprekken bovendien aan dat het aanvragen van subsidies lastig is en om veel specialistische kennis en tijd vraagt, die kerken niet altijd in huis hebben.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 28 van 77

Een dalend ledenaantal en vergrijzing betekenen daarnaast ook dat de organisatie van het beheer en onderhoud van kerkgebouwen op steeds minder schouders kan rusten. Dit stelt de kerkelijke gemeenten voor een uitdaging.

Voorbeelden van organisaties die kerken ondersteuning bieden Wat is waardevol religieus erf goed? Het Museum Catharijneconvent is dé partner voor kerkelijke gemeenten om te helpen deze af weging te maken. Het museum maakt waardestellingen om kerkeigenaren te wijzen op hun meest waardevolle stukken. Het museum kan ook helpen bij het vinden van een nieuwe bestemming van interieuronderdelen of liturgische voorwerpen. Hierbij is altijd aandacht voor de cultuur-, architectuur- en kunsthistorische waarde en de religieushistorische waarde. Naast Museum Catharijneconvent kan Stichting Klinkend Erf goed Nederland kerken helpen bij het beheer en onderhoud en instandhouding van bijvoorbeeld orgels en luidklokken. Is het lastig om het beheer van het religieus erf goed op te brengen door een dalend of vergrijzend ledenaantal? Of vraagt de f inanciële positie van de kerk om oplossingen? De Protestantse Kerk in Nederland, Vereniging Kerkrentmeesterlijk Beheer, Stichting Behoud Kerkelijke Gebouwen, de Erf goedacademie en Vereniging van Beheerders van Monumentale Kerken zijn voorbeeld en van organisaties die kerkeigenaren helpen bij het oppakken van vraagstukken rondom het anders organiseren van het kerkelijk beheer.

5.3 - Onze visie op het beheren en onderhouden van religieus erfgoed Het beheren van religieus erf goed vraagt om aanpassingen aan het erf goed. De meeste kerken in De Ronde Venen hebben een monumentale status of zijn in bezit van waardevol religieus erf goed. Het is belangrijk dat kerken weten hoe ze hun religieus erf goed op een respectvolle manier kunnen aanpassen en welke (f inanciële) steunmiddelen daarvoor b eschikbaar zijn. Wat is er mogelijk in een kerkgebouw en waar moet op gelet worden? En welke ruimte biedt een monumentale status aan veranderingen in het kerkgebouw? Het dalende ledenaantal stelt kerken ook voor een beheerdersuitdaging. Hoe kun je het beheer van religieus erf goed f inancieel en praktisch op een andere manier en toekomstbestendig organiseren? Dit zijn vragen die alleen een kerkgemeenschap kan beantwoorden, omdat ze gaan over de vraag hoe zij een kerkgemeenschap willen zijn. Wij willen kerkgemeenschappen op weg helpen. Dit doen we door kerkeigenaren een duidelijk aanspreekpunt te bieden. Kerkeigenaren kunnen de beleidsadviseur Cultuurhistorie vragen mee te denken over hoe ze bovenstaande vraagstukken rondom erf goed kunnen aanpakken. De beleidsadviseur kan zelf inf ormatie verstrekken of kerkeigenaren in contact brengen met de juiste persoon binnen de gemeente of wijzen op een andere ondersteunende organisatie.

V oor vragen over vergunningen, de openbare ruimte of over onderhoud aan de kerktorens heef t de gemeente al aanspreekpunten. We maken op de gemeentelijke website duidelijk wie kerken waarvoor kunnen bereiken.

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 29 van 77

Actiepunten ➔ De beleidsadviseur Cultuurhistorie wordt het gemeentelijk aanspreekpunt voor kerkeigenaren. We maken op de website duidelijk met welke vragen kerkeigenaren waar kunnen aankloppen. ➔ Kerken nemen contact op met de gemeente als ze vragen hebben, zaken willen bespreken of ergens niet uitkomen. ➔ De gemeente stelt inf ormatie beschikbaar over ondersteuning, verduurzaming en in Nederland beschikbare f inanciële ondersteuningsmogelijkheden.

Figuur 8, Het gave interbelluminterieur van de Hervormde Kerk in Vinkeveen

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 30 van 77

6 - Duurzaamheid De Ronde Venen zet zich in om in 2050 een klimaatneutrale gemeente te zijn. Het toepassen van energiebesparende maatregelen in bestaande gebouwen helpt dit doel te bereiken. Het verduurzamen van kerkgebouwen is een kostbare en complexe opgave. In dit hoofdstuk staat verduurzaming van het religieus erfgoed centraal.

6.1 - Verduurzaming van religieus erfgoed is een complexe opgave De kerkelijke gemeenten in De Ronde Venen denken na over hoe ze hun gebouwde religieus erf goed duurzaam kunnen beheren. Er wordt bijvoorbeeld ledverlichting geïnstalleerd, de verwarmingsinstallatie wordt duurzamer gemaakt of het plaatsen van zonnepanelen wordt onderzocht. Het probleem voor de meeste kerken is echter dat het niet duidelijk is wat er allemaal kan en mag. Welke regels gelden er bijvoorbeeld voor de verduurzaming van gemeentelijke- of rijksmonumenten? En bij wie moet je aankloppen voor advies? Daarnaast kunnen niet alle kerkelijke gemeenten de kosten voor verduurzaming opbrengen. Ook verduurzamingssubsidies zijn niet altijd toereikend. Een kerk is bovendien een complex bouwwerk dat vraagt om kennis over verduurzamingsmogelijkheden en installaties. Kerkgemeenschappen hebben niet altijd deze kennis in huis en aan het inhuren van deskundigen hangt meest al een prijskaartje dat niet elke kerkgemeenschap zich kan veroorloven.

Figuur 9, De kuif op de herenbank in de Hervormde Kerk te Waverveen

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 31 van 77

6.2 - Onze visie op de verduurzaming van religieus erfgoed Om kerkelijke gemeenten te helpen verduurzamen wil de gemeente duidelijkheid bieden over f inanciële ondersteuningsmogelijkheden en geldende regels. Wat mag er wel en niet bij een monumentale kerk? De Rijksoverheid stimuleert bijvoorbeeld het toepassen van duurzaamheidsmaatregelen bij monumentale kerken en geef t ondersteuning, bijvoorbeeld via de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg of De Groene Menukaart voor kerken. Om kerkgebouwen toekomstbestendig te houden is continuïteit in duurzaam beheer belangrijk. De gemeente stimuleert elke kerk om naast een kortetermijnplanning voor het beheer van een kerkgebouw, ook een langetermijnplanning te maken en daar verduurzamingsmaatregelen in op te nemen. Een initiatief zoals Groene Kerken biedt kerkelijke gemeenten inf ormatie over verduurzaming. Aan de hand van een toolkit en zes thema’s kunnen kerken bepalen welke stappen ze wi llen en kunnen zetten op de korte en lange termijn. Daarnaast organiseert Groene Kerken activiteiten waarin ontmoeting en het uitwisselen van ervaringen een belangrijke rol speelt.

Actiepunten ➔ De gemeente biedt kerken inf ormatie over verduurzaming en in Nederland beschikbare f inanciële ondersteuningsmogelijkheden ➔ De gemeente stimuleert kerken om een langetermijnplanning voor het beheer van het kerkgebouw te maken en om daarin verduurzamingsmogelijkheden op te nemen.

Figuur 10, Hervormde Kerk in Baambrugge

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 32 van 77

7 - Toekomstbestendig gebruik Kerkgebouwen zijn niet slechts op één dag in de week in gebruik, maar worden doorgaans de hele week ingezet. In het waarborgen van de toekomstbestendigheid van kerkgebouwen speelt flexibiliteit dan ook een belangrijke rol. Het gebouw moet als het ware in staat zijn om mee te veren met de tijd en het gebruik. Dit hoofdstuk gaat verder in op het toekomstbestendig gebruiken en beheren van kerkgebouwen.

7.1 - Toekomstbestendig gebruik betekent zichtbaarheid en samenwerking De meeste kerken in De Ronde Venen zetten hun religieus erf goed multif unctioneel in. Dit doen ze door middel van zelf georganiseerde activiteiten en door verhuur. In beide gevallen vindt de gemeente het belangrijk dat kerken en lokale ondernemers en partijen elkaar weten te vinden en samenwerken. Ook vinden we het belangrijk dat de omgeving weet welke activiteiten er in de kerk in de buurt plaatsvinden. En dat ondernemers en andere partijen weten dat een kerkgebouw of bijgebouw gebruikt kan worden. De Protestantse Gemeente in Abcoude werkt bijvoorbeeld samen met een lokale cateraar om catering bij onder andere congressen mogelijk te maken. De Protestantse Gemeente in Mijdrecht werkt samen met Welzijns stichting Tympaan de Baat. Het zoeken en aangaan van een samenwerking tussen kerk en omgeving is een wederzijds proces. Dat vraagt om zichtbaarheid, f lexibiliteit in gebruik en respect

Figuur 11, De voormalig Gereformeerde Kerk in Amstelhoek

Visie Religieus Erfgoed van gemeente De Ronde Venen - pagina 33 van 77

voor de kernf unctie van het gebouw. Een kerkgebouw staat vaak in het hart van een dorp of wijk of juist midden in het landschap. Door een kerkgebouw multif unctioneel te gebruiken en daarbij samenwerking aan te gaan met de omgeving, wordt een kerkgebouw ook meer en meer een plek van het dorp en de omgeving.

7.2 - Toekomstbestendig gebruik betekent op tijd in gesprek gaan In hoof dstuk 5 werd duidelijk dat er enkele kerkelijke gemeenten in De Ronde Venen zijn die het beheer van hun religieus erf goed op korte termijn niet meer f inancieel of organisatorisch op kunnen brengen. Tegelijkertijd willen ze als kerkelijke gemeente wel samen blijven komen. Wat kun je als kerkelijke gemeente doen in deze situatie? Het toekomstbestendig houden van het religieus erf goed vraagt soms om een reorganisatie van het beheer en aanpassing van het religieus erf goed. Hoe het beheer vorm moet krijgen en hoe het erf goed kan worden aangepast is maatwerk en voor een groot deel af hankelijk van de vraag hoe een kerkelijke gemeente in de toekomst kerk wil en kan zijn. Het is daarom in de eerste plaats een kerkelijk proces. In de zoektocht naar een antwoord staan niet alleen de ideeën van de kerkelijke gemeente centraal. Maar ook de ruimte die het religieus erf goed kan bieden, de omgeving en gemeentelijke ruimtelijke kaders moeten worden meegewogen. Is er bijvoorbeeld een vergunning nodig voor de gewenste aanpassing of moet het bestemmingsplan worden aangepast om breder gebruik mogelijk te maken? Vanuit deze ruimtelijke kaders denkt de gemeente met kerken mee over wat er mogelijk is. Het zijn vaak emotionele en ingewikkelde vraagstukken.