Bijlage 1.1 - toelichting en verantwoording
Tekst van het document
Bijlage 1:
Toelichting en verantwoording Inhoud 1 Inleiding ...........................................................................................................................................2
2
3
4
1.1
De samenleving ......................................................................................................................2
1.2
De wetgeving ..........................................................................................................................2
1.3
Het coalitieakkoord ‘In het hart’...............................................................................................3
1.4
Leeswijzer ...............................................................................................................................3
Begrippen ........................................................................................................................................4 2.1
Wat is inwonerparticipatie? .....................................................................................................4
2.2
Inwonerparticipatie en democratie ..........................................................................................4
2.3
Democratische kernwaarden ..................................................................................................4
2.4
Participatieladder ....................................................................................................................5
2.5
De theorie en De Ronde Venen ..............................................................................................7
Het beleid ........................................................................................................................................9 3.1
Totstandkomingsproces ..........................................................................................................9
3.2
QuickScan Lokale Democratie, verbeteragenda en inwonerpanel .........................................9
3.3
Gekozen opzet: doelen en afspraken ...................................................................................11
Het vervolg ....................................................................................................................................12 4.1
Het veranderproces en borging in de gemeentelijke organisatie ..........................................12
4.2
Juridische borging .................................................................................................................12
4.3
Financiële borging.................................................................................................................13
Samenvatting voorbereidende bijeenkomst..........................................................................................14
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 1 van 18
1 Inleiding 1.1
De samenleving De samenleving verandert De tijd dat we 1 keer per 4 jaar naar de stembus gaan en het voor de rest aan het bestuur overlaten op wat inspraakmomenten na, is al lang voorbij. De representatieve democratie alleen is niet meer voldoende. De gemeente betrekt inwoners meer en eerder bij beleid en plannen. En inwoners nemen vaker het initiatief. De verhouding tussen inwoners en gemeente is in de loop van de jaren veranderd. En daarmee ook de verwachtingen die inwoners en gemeente van elkaar hebben. Wanneer deze verwachtingen niet waargemaakt worden, brokkelt vertrouwen af. Ook in gemeente De Ronde Venen zien we deze ontwikkeling. De opgaven waar we ons voor gesteld zien zijn groot Diverse landelijke crises hebben impact op de lokale samenleving. Inwoners verwachten van de gemeente dat die hen helpt. En de gemeente heeft inwoners hard nodig om hierin goede keuzes te maken. De verwevenheid van de ‘klassieke” representatieve democratie met inwonerparticipatieprocessen en behoeften en initiatieven van inwoners is ingewikkeld. Inwonerparticipatiebeleid is een manier om deze complexiteit in goede banen te leiden.
1.2
De wetgeving De ontwikkeling in inwonerparticipatie zien we terug in 2 wetten. De Omgevingswetwet en de Wet versterking participatie op decentraal niveau. De Omgevingswet stelt participatiebeleid verplicht voor gemeenten De Omgevingswet wil inwonerparticipatie een vanzelfsprekend onderdeel van processen maken. Initiatiefnemers moeten bij hun aanvraag aangeven of en zo ja, hoe ze inwonerparticipatie hebben vormgegeven. De gemeenteraad kan gevallen aanwijzen waarbij inwonerparticipatie door de initiatiefnemer verplicht is. De gemeenteraad van De Ronde Venen heeft dit gedaan in januari 2022. De Omgevingswet wil daarnaast meer ruimte voor ideeën van initiatiefnemers en voor lokale afwegingen. Daarin wegen de belangen van betrokkenen nadrukkelijk mee. Betrokkenen doen mee en laten van zich horen. De Omgevingswet onderscheidt: • overheidsparticipatie bij initiatieven uit de samenleving; • participatie bij het maken van de omgevingsvisie en het omgevingsplan, en • participatie bij de behandeling van initiatieven en vergunningaanvragen.
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 2 van 18
Een aanpassing van de Gemeentewet wil inwonerparticipatie verbreden en versterken Nu is alleen inspraak bij voorgenomen beleid verplicht voor gemeenten. Er ligt een wetsvoorstel bij de tweede kamer dat deze verplichting wil verbreden naar verplichte inwonerparticipatie bij voorbereiding, uitvoering én evaluatie van beleid en projecten. Dit moeten gemeenten vastleggen in een participatieverordening en in participatiebeleid. Naar verwachting treedt deze wet in 2023 in werking. Het doel van het ontwerpwetsvoorstel is dat voor zowel de inwoners als voor gemeenten duidelijk is (1) binnen welke kaders inwoners in het beleidsproces participeren en (2) op welke wijze zij in een verschillende fase van het beleidsproces betrokken worden. Ook moeten gemeenten een uitspraak doen over het uitdaagrecht. Dit is een vorm van inwonerparticipatie in de uitvoeringsfase. Gemeenten moeten aangeven of en hoe inwoners van dit recht gebruik kunnen maken.
1.3
Het coalitieakkoord ‘In het hart’ Het betrekken van inwoners krijgt prioriteit in het coalitieakkoord. Dit past bij de trend in de maatschappij. De gemeente geven we samen vorm mét inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Dit draagt bij aan betrokkenheid, woonplezier en draagvlak voor besluiten. Daarom is het opstellen en uitvoeren van inwonerparticipatiebeleid, het mogelijk maken van het referendum en het stimuleren van inwonerparticipatie in het coalitieakkoord opgenomen. Dit spreekt bijvoorbeeld uit het voorwoord: Samenwerken met de samenleving Wij gaan aan de slag met zaken die voor onze inwoners zichtbaar zijn. Inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisatie en de gemeente werken samen om onze gemeente aantrekkelijk te houden voor jong en oud. Een plek om prettig te wonen, te werken en te recreëren. We werken samen door de samenleving om goede ideeën te vragen. Wij willen een lokale overheid zijn die luistert en hier ook naar handelt vanuit vertrouwen en openheid. In het gesprek met de samenleving zorgen we voor duidelijke verwachtingen. Op deze manier voorkomen we teleurstellingen.
1.4
Leeswijzer In dit document is opgenomen: Een toelichting op begrippen en theorie rond inwonerparticipatie (Hoofdstuk 2) Een toelichting op de manier waarop het beleid tot stand gekomen is (Hoofdstuk 3) Een korte beschrijving van het vervolg (Hoofdstuk 4) Tot slot een samenvatting van de voorbereidende bijeenkomst van 11 oktober 2022
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 3 van 18
2 Begrippen 2.1
Wat is inwonerparticipatie? Er worden verschillende definities gehanteerd Hele lange en hele korte. Maar in allemaal staat dat het gaat om de samenwerking tussen inwoners en overheid. Zo zijn er gemeenten die vooral de nadruk leggen op inwonerparticipatie van inwoners in beleids- en besluitvormingstrajecten. Andere gemeenten hechten veel waarde aan burgerinitiatieven, waarbij het gemeentebestuur kaders kan stellen en vaak een ondersteunende rol heeft. Weer andere gemeenten experimenteren met vormen van meer directe democratie als G1000 Burgerberaad (waar burgers door middel van dialoog meebeslissen) of een referendum. De kern van inwonerparticipatie is het samenspel tussen inwoners en gemeente De gemeente die de inwoner als een waardig gesprekspartner ziet en deze ook raadpleegt waar dat kan. En de inwoner die de gemeente als partner ziet die kan faciliteren bij projecten die geïnitieerd worden door inwoners. De uitkomst van de QuickScan Lokale Democratie (paragraaf 3.2) bevestigt dit beeld van wat inwonerparticipatie is.
2.2
Inwonerparticipatie en democratie Ook democratie kent verschillende gezichten Naast de representatieve democratie - waarin inwoners via gemeenteraadsverkiezingen bepalen wie hen gaat vertegenwoordigen (representeert) - is er de participatieve democratie: op allerlei manieren betrekken gemeenten hun inwoners bij het ontwikkelen en uitvoeren van gemeentelijk beleid. En tot slot is er ook nog de maatschappelijke democratie: inwoners die zichzelf organiseren rond maatschappelijke vragen. Dat is van alle tijden, maar steeds vaker nemen actieve inwoners zelf het initiatief tot bijvoorbeeld energiecorporaties, broodfondsen, buurtcommunities en voedselbanken. Het samenspel tussen gemeente en inwoners vindt plaats binnen deze drie vormen van democratie Omdat zowel inwoners als gemeente andere rollen hebben binnen deze vormen van democratie, is het wel goed om van te voren met elkaar afspraken te maken over wat we van elkaar verwachten. Dat leggen we vast in het inwonerparticipatiebeleid.
2.3
Democratische kernwaarden Binnen onze democratie werken inwoners en gemeente samen aan initiatieven voor straat, buurt of wijk, ruimtelijke plannen, maatschappelijke vraagstukken en andere plannen die de samenleving raken. Dit doen we op basis van een aantal gemeenschappelijke waarden. Deze waarden zijn van belang voor de wijze waarop we inwonerparticipatie vorm geven. Democratische kernwaarden laten zien wat we belangrijk vinden in het lokaal samenspel I&O research heeft in opdracht van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) onderzocht welke democratische kernwaarden te herkennen zijn en hoe belangrijk inwoners en bestuurders deze
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 4 van 18
vinden.1 Hieruit blijkt dat zeggenschap en transparantie het belangrijkst worden gevonden. Dialoog volgt daarna. Bestuurders vinden inclusiviteit belangrijker dan dat inwoners dat vinden. Uit het onderzoek blijkt ook dat met name op het punt van transparantie nog veel te winnen is. In het inwonerparticipatiebeleid (de doelen en de afspraken) komen de elementen uit de democratische kernwaarden terug.
2.4
Participatieladder Inwonerparticipatie kent geen blauwdruk We moeten steeds blijven afwegen hoe we het kunnen vormgeven, zodat het aansluit bij de kernwaarden die in het vraagstuk belangrijk zijn, bij het vraagstuk, bij de betrokkenen. In het inwonerparticipatiebeleid komt dat tot uitdrukking in de afspraken “Direct geraakt? Dan meer te zeggen!” en “Elke vraagstuk heeft zijn eigen aanpak (maatwerk)”.
1 Democratische kernwaarden volgens burgers en bestuurders, Onderzoek in opdracht van de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), I&) Research, Juni 2018 Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 5 van 18
De participatieladder helpt bij het kiezen voor een aanpak Want voor sommige onderwerpen is het voldoende om in de informatiebehoefte te voorzien. Andere onderwerpen lenen zich voor hogere treden van de ladder. We hoeven dus niet altijd te streven naar zelfrealisatie, maar moeten wel altijd bewust kiezen en hier duidelijk over communiceren. Als inwoners en gemeente niet hetzelfde beeld hebben van de trede waarop wordt samengewerkt, ontstaat frictie en teleurstelling. Gemeentelijk perspectief
Inwoner perspectief
Wil de gemeente betrokken inwoners? Dan moet ze zeggenschap loslaten! Dat is een belangrijke les van dit model. Het is moeilijk om actieve betrokkenheid en draagvlak te creëren met alleen meedenken en adviseren, terwijl vervolgens het bestuur een eigen afweging maakt en besluit. Actieve betrokkenheid en draagvlak wordt groter als de zeggenschap en de zichtbare invloed op de besluitvorming groter wordt. Er is een directe relatie tussen democratische kernwaarden en de treden van de ladder: • Bij transparantie past informeren: goede, tijdige en heldere informatie Sommigen zien dat niet als een vorm van inwonerparticipatie om dat het hier om 1-
•
•
•
richtingsverkeer gaat in de communicatie. Maar goede, tijdige en heldere informatie is een voorwaarde voor inwonerparticipatie op een hoger niveau. Bij dialoog past raadplegen en adviseren Als de gemeente de inwoner ziet als adviseur dan gaat dat verder dan als de gemeente inwoners raadpleegt. Bij adviezen moet de gemeente goed aangeven waarom een advies wel of niet wordt opgevolgd. Bij zeggenschap past (mee)bepalen en (mee)werken Hoe groter de zeggenschap van de inwoner - hoe meer de gemeente loslaat en hoe groter de verantwoordelijkheid van de inwoner Bij inclusiviteit hou je rekening met alle belangen En ga je ook actief op zoek naar het minderheidsbelang en zoekt actief naar diversiteit aan inwoners, zoals jong/oud, fysieke beperking, LHBTIQ+, etc.
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 6 van 18
Hoe dichter een onderwerp bij de inwoner staat, hoe meer we moeten streven naar een hogere inwonerparticipatietrede Als het gaat om de directe leefomgeving van inwoners is het aan hen om te kiezen welke rol de gemeente daarin heeft. En als de gemeente taken heeft die die directe leefomgeving raken, gaat ze in overleg met inwoners om te kijken hoe deze kunnen worden uitgevoerd.
2.5
De theorie en De Ronde Venen In De Ronde Venen zijn verschillende inzichten en valkuilen uit de theorie herkenbaar. Dit blijkt uit raadsbijeenkomsten in voorbereiding op het inwonerparticipatiebeleid. En uit de resultaten van de QuickScan Lokale Democratie en het Inwonerpanel (zie paragraaf 3.2). Beide peilingen zijn geen representatieve onderzoeken, maar geven wel een globaal beeld van hoe inwoners het lokaal samenspel ervaren. Inwoners hechten aan zeggenschap en transparantie, bestuurders aan dialoog en inclusie Dit beeld komt overeen moet het onderzoek van I&O research in opdracht van de VNG. Met name de behoefte aan meer transparantie van Rondeveense inwoners valt op. Ook dit is in lijn met het I&O onderzoek.
De verschillende kernwaarden komen terug in de beleidsafspraken: Zeggenschap Direct geraakt? Dan meer te zeggen! Inwonerparticipatie start zo vroeg mogelijk Inwoners met een initiatief voelen zich welkom bij de gemeente Ieders belang weegt mee (inclusief ) Transparantie Communicatie over inwonerparticipatie is duidelijk Elke vraagstuk heeft zijn eigen aanpak (maatwerk) De inwonerparticipatie-aanpak draagt bij aan de 4 doelen Dialoog Samenwerken begint met luisteren Inwonerparticipatie start zo vroeg mogelijk Inwoners met een initiatief voelen zich welkom bij de gemeente Inclusiviteit Ieders belang weegt mee (inclusief ) Elke vraagstuk heeft zijn eigen aanpak (maatwerk) Tegenkracht Ieders belang weegt mee (inclusief ) Samenwerken begint met luisteren
Hoger op de participatieladder komen is niet makkelijk Want daar ontstaat spanning tussen de representatieve democratie, de participatie democratie en de maatschappelijke democratie. Raadsleden hebben wettelijke bevoegdheden om te kunnen besluiten over bijvoorbeeld de gemeentebegroting. En raadsleden voelen ook de verantwoordelijkheid die bij deze bevoegdheden hoort. Onder meer de verantwoordelijkheid om er voor te zorgen dan ieders belang wordt meegewogen en dat niet een assertieve minderheid bepaalt wat er gebeurt. Aan de andere kant blijkt uit de onderzoeken rond de participatieladder actieve betrokkenheid en groter draagvlak vooral ontstaat als inwoners ervaren dat ze ook zeggenschap krijgen. Dat gaat
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 7 van 18
verder dan een consultatie en uitleg over wat er met de inbreng en adviezen is gedaan. Die afstandelijke vorm van inwonerparticipatie leidt tot meer passiviteit in de betrokkenheid. Er is niet één antwoord op deze schijnbare tegenstelling. In verband hiermee is in de afspraken opgenomen dat inwonerparticipatie vroeg moet starten en duidelijk moet zijn. Duidelijk over de beïnvloedingsruimte die er is op het moment in het proces dat er nog niets vast ligt. Daarom is in het instrumentarium (bijlage 3) opgenomen dat de gemeente de uitdaging aan moet om vaker ‘blanco’ te starten met inwonerparticipatie en nieuwe instrumenten en methoden moet verkennen. Ook de afspraak ‘direct geraakt? dan meer te zeggen!’ nodigt uit om een stapje hoger op de participatieladder te zetten. Daarmee doen we ervaring op die kunnen leiden tot nóg een stapje. Of tot inzicht over wat niet werkt. Dat is voor inwoners en gemeente een leerproces.
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 8 van 18
3 Het beleid 3.1
Totstandkomingsproces De ‘Afspraken voor lokaal samenspel’ hebben verschillende bronnen Deze zijn hieronder schematisch weergegeven. In hoofdstuk 2 is een overzicht gegeven van enkele theorieën rond inwonerparticipatie. Daarnaast is De Ronde Venen niet de enige gemeente die inwonerparticipatiebeleid maakt. Diverse voorbeelden van andere gemeenten laten vergelijkbare thema’s en afspraken zien. De ervaring die we als gemeente zelf hebben met inwonerparticipatie en de feedback die we daarover ontvangen vanuit inwoners heeft ook bijgedragen. Over deze input hebben raadsleden in verschillende bijeenkomsten gesproken Op 31 maart 2021 en 22 september 2021 in voorbereidende bijeenkomsten waarin is gesproken over democratische kernwaarden en de trap van eigenaarschap. Op 29 november 2021 samen met de werkgroep verbeteragenda en op 11 oktober 2022 tijdens een voorbereidende bijeenkomst waarvoor inwoners en vertegenwoordigers van inwonersorganisaties waren uitgenodigd. De verschillende bronnen hebben gezamenlijk geleid tot het voorstel voor de vier doelen en acht afspraken Een laatste aanscherping hiervan is gebeurd aan de hand van de gesprekken tijdens de raadsbijeenkomst van 11 oktober (zie de weergave hiervan aan het eind van dit document). In de volgende paragrafen lichten we de QuickScan, verbeteragenda en het Inwonerpanel iets uitgebreider toe.
3.2
QuickScan Lokale Democratie, verbeteragenda en inwonerpanel De Quick Scan Lokale Democratie is een instrument om een 'foto' te maken van de lokale democratie Inwoners, raadsleden, collegeleden en ambtenaren worden bevraagd aan de hand van een online vragenlijst over hoe ze kijken naar hun lokale democratie. Het gaat vooral om de samenwerking: intern bij de gemeente, maar ook tussen de gemeente en inwoners. De QuickScan is een instrument van het landelijke programma Democratie in Actie. Gemeenten door het hele land werken hieraan mee, waardoor het ook mogelijk is uitkomsten te vergelijken met andere gemeenten. In De Ronde
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 9 van 18
Venen is de QuickScan uitgevoerd in het voorjaar van 2021. De uitkomsten zijn opgenomen in een rapportage, waarbij steeds een vergelijking getrokken wordt met een landelijk gemiddelde2. De QuickScan geeft richting aan wat er beter kan Dit leverde vijf prioriteiten op, waarmee de werkgroep Verbeteragenda aan de slag is gegaan: • Raad, college en organisatie 1 Verbeteren van (het functioneren •
van) de ambtelijke organisatie Communicatie 2 Beter luisteren naar de mening van 3
• •
•
inwoners Opener en transparanter werken
Burgerparticipatie Geen specifieke prioriteit benoemd Overheidsparticipatie 4 In regels of beleid meer ruimte maken voor maatschappelijke initiatieven Maatwerkvragen 5 Inwoners met initiatieven moeten een vast aanspreekpunt hebben binnen de gemeentelijke
organisatie. Deze punten komen terug in de afspraken van het inwonerparticipatiebeleid en in de bijlagen 2 en 3 over het instrumentarium. Een werkgroep heeft op basis van de Quickscan een verbeteragenda opgesteld Deze werkgroep bestond uit inwoners, raadsleden, de wethouder en medewerkers van de gemeente. De verbeteragenda bestaat uit acties op de deelaspecten van de QuickScan. Deels zijn ze al in uitvoering (zoals bijvoorbeeld het loket Goud in je Wijk), deels moet dat nog (zoals het maken van een inwonerparticipatie kalender). Deze acties zijn opgenomen in bijlage 2 en 3 bij het inwonerparticipatiebeleid.
2
Hoofdrapport QuickScan: https://derondevenen.raadsinformatie.nl/document/10535613/1/Gemeente_De_Ronde_Venen_Rapportage_Quick_Scan_Lok ale_Democratie+%281%29 Korte analyse open vragen: https://derondevenen.raadsinformatie.nl/document/10535611/1/Verkorte+Analyse_quickscan
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 10 van 18
De werkgroep heeft verder gesproken over de veranderende verhouding tussen inwoners en gemeente Bij bewonersinitiatieven of burgerparticipatie is het aan de ene kant van belang dat de overheid meer los laat. Aan de andere kant is het van belang dat de overheid de initiatieven faciliteert en stimuleert. En de overheid moet zorgen dat zij zelf klaar is voor deze burgerparticipatie. De rol van de overheid verandert. Deze is steeds meer ondersteunend. De overheid sluit aan bij de initiatieven in de samenleving. Deze aansluitende overheid wordt ook aangeduid met overheidsparticipatie. Deze ontwikkeling wordt samengevat in deze tekening van de VNG. In zijn algemeenheid gaat de ontwikkeling van linksonder naar rechtsboven. Maar het is niet gezegd dat bij elk onderwerp of in alle gevallen gelijkwaardige samenwerking mogelijk is. Ook voor dit model geldt dat het nodig is een bewuste keus te maken en duidelijk met elkaar af te spreken wat inwoners en gemeente van elkaar verwachten. Het inwonerpanel heeft de uitkomsten van de QuickScan verder ingekleurd3 Daarvoor hebben we een aantal verdiepende vragen gesteld. Bijvoorbeeld waaraan deze inwoners denken als het gaat om ‘transparantie’ of ‘invloed’. Daarbij valt op dat men veel waarde hecht aan eenvoudige uitleg en makkelijk toegankelijke informatie. Een gemeente die luistert en laat zien wat er met inbreng wordt gedaan.
En bij betrokkenheid komt terug dat de gemeente duidelijk moet maken waarover gepraat kan worden en wat al vast staat. Daarbij zou men ook meer invloed op de besluitvorming willen en vroeger betrokken willen worden. Bij vragen naar de onderwerpen waarover inwoners meer invloed willen, scoren de eigen woonomgeving en bouwplannen duidelijk het hoogst.
3.3
Gekozen opzet: doelen en afspraken De kern van het beleid is een kort en simpel basisdocument met doelen en afspraken Zodat het voor iedereen begrijpelijk is. En zodat het helpt bij de manier waarop inwoners en gemeente samenwerken. Dus hebben we terugkerende thema’s uit de verschillende bronnen samengevat in vier doelen en acht afspraken. De doelen laten zien waarom inwonerparticipatie belangrijk is. De afspraken maken duidelijk hoe we die doelen samen willen bereiken. De specifieke acties die daarvoor nodig zijn, zijn opgenomen in de bijlagen.
3
Samenvattende rapportage: https://derondevenen.raadsinformatie.nl/document/11896965/1/Rapportage+inwonerparticipatie
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 11 van 18
4 Het vervolg 4.1
Het veranderproces en borging in de gemeentelijke organisatie “Papier is geduldig” Dat is helaas maar al te waar. Met het opschrijven van doelen en afspraken is er nog niets veranderd. En zowel inwoners als bestuurders als medewerkers van de gemeenten gaan zich niet vanzelf anders gedragen. Daar is bewustwording voor nodig, trainen en oefenen. In het beleid zijn een paar basis inzichten opgenomen die daarbij helpen, zoals dat in elk proces bij de start nagedacht moet worden over inwonerparticipatie. En de goede spiegel: “Hoe zou ik zelf benaderd willen worden”. Informatie is een kernbegrip Want een gelijke informatiepositie maakt gelijkwaardige samenwerking mogelijk. Dat besef is nodig om een inwonerparticipatieproces goed te kunnen organiseren. Een ongelijke informatiepositie werkt in de hand dat mensen zich gemanipuleerd kunnen voelen. Een eenmalige actie of interventie is niet genoeg Want bewustwording en verandering vraagt om een lange adem. Het herhalen van de boodschap en bewust blijven handelen is nodig om een verandering duurzaam te laten zijn. In de gemeentelijke organisatie is in 2022 onder de noemer Samen voor Elkaar een organisatieontwikkelingsproces ingezet. Deze organisatieontwikkeling is een steuntje in de rug voor de verandering die rond inwonerparticipatie nodig is. Maar ook dat is nog niet voldoende.
Vandaar dat in de bijlage 2 en 3 meer gedetailleerde instrumenten en interventies zijn opgenomen. Het coalitie akkoord helpt de gewenste verandering Door de centrale positie die de samenwerking met de samenleving hierin inneemt. En door het voornemen om een medewerker speciaal voor inwonerparticipatie aan te trekken. In de begroting voor 2023 is deze functie opgenomen. De opdracht van deze medewerker is om de gemeentelijke organisatie te stimuleren in de gewenste verandering en daarmee de inwonerparticipatie in De Ronde Venen naar een hoger niveau te brengen.
4.2
Juridische borging We leggen het inwonerparticipatiebeleid juridisch vast in een inwonerparticipatieverordening De inwonerparticipatieverordening vervangt de inspraakverordening en omvat: • Bepalingen over wat wordt verstaan onder inwonerparticipatie en wanneer de verordening
•
van toepassing is. Belangrijkste wijziging ten opzichte van de inspraakverordening is hierbij dat inwonerparticipatie gaat over voorbereiding, uitvoering én evaluatie van gemeentelijke initiatieven en beleid en niet alleen om beleidsvoorbereiding. Bepalingen over het inwonerparticipatieproces en de keuzes die de gemeente daarvoor bij de start van elke ontwikkeling maakt. Inclusief bepalingen over de wijze waarop de uitkomsten van inwonerparticipatie betrokken worden bij de besluitvorming.
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 12 van 18
•
Bepalingen over het uitdaagrecht. Wanneer het uitdaagrecht kan worden toegepast en hoe
het proces verloopt.4 Een uitgebreidere toelichting op de inwonerparticipatieverordening is opgenomen bij bijlage 4. De referendumverordening Op 10 oktober 2022 heeft de gemeenteraad de Referendumverordening De Ronde Venen 2022 vastgesteld. Deze verordening maakt het mogelijk dat gemeentelijke vraagstukken met een referendum aan de inwoners worden voorgelegd. Dat kan door de gemeenteraad zelf of op initiatief van inwoners. Een referendum gaat altijd over voorgenomen besluiten. Het is dus een inwonerparticipatieinstrument dat pas aan het eind van een beleids- of plantraject kan worden ingezet. Dit vervangt niet de zorgvuldige voorbereiding van besluiten en de mogelijkheid daarbij inwonerparticipatie te organiseren. Het is een sluitstuk en een ‘noodrem’ voor inwoners als zij denken dat de raad voornemens is een besluit te nemen dat niet door inwoners gedragen wordt. Verordening op het Burgerinitiatief Op 3 januari 2011 heeft de gemeenteraad de Verordening op het Burgerinitiatief 2011 vastgesteld. Deze verordening maakt het voor inwoners mogelijk om zelf onderwerpen voor de gemeenteraad te agenderen.
4.3
Financiële borging Inwonerparticipatie kost geld Zowel het in stand houden van generieke instrumenten zoals de website, als specifieke activiteiten en campagnes. In het beleid is opgenomen dat inwonerparticipatie een integraal onderdeel is van beleids- en planprocessen. Bij het begroten van de benodigde budgetten voor dit soort processen, moeten ook inwonerparticipatiekosten worden mee geraamd. Het afwegen van kosten en baten van inwonerparticipatie is lastig Omdat de baten niet altijd makkelijk zichtbaar zijn, terwijl het wel duidelijk is hoewel geld en tijd het kost. De doelen en afspraken die in het beleid zijn opgenomen helpen bij de afweging en de keuzes rond de in te zetten activiteiten. En dan wordt duidelijk dat het opnemen van realistische kosten voor inwonerparticipatie net zo essentieel is als een bodemonderzoek voor een nieuwbouwproject. Aan het beleid is nu geen uitvoeringsbudget gekoppeld In bijlage 3 zijn de mogelijke instrumenten en interventies opgenomen om de gewenste verandering op gang te brengen en te houden. De medewerker inwonerparticipatie gaat de activiteitenplanning concreet invullen. Daarbij zijn niet meteen grote kostenposten voorzien, anders dan de kosten die in beleids- en planprocessen worden mee geraamd. Mocht dit inzicht wijzigen dan wordt hiervoor een zorgvuldig onderbouwd dekkingsvoorstel voorbereid.
4
Beleidsnota uitdaagrecht: https://derondevenen.raadsinformatie.nl/document/10345890/1#search=%22uitdaagrecht%22
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 13 van 18
Samenvatting voorbereidende bijeenkomst 11 oktober 2022
Tijdens de voorbereidende bijeenkomst van 11 oktober 2022 zijn de concept beleidsafspraken besproken met raadsleden, inwoners en vertegenwoordigers van bewonersorganisaties. Dit heeft geleidt tot diverse aanscherpingen. Hieronder de samenvatting daarvan. Per afspraak zijn in de vier blokken de opmerkingen van de gesprekstafels opgenomen. In het afsluitende blok de wijze waarop deze opmerkingen in het beleid zijn verwerkt.
1.
Direct geraakt = direct betrokken Daarmee bedoelen we dat hoe dichter het vraagstuk of het initiatief bij inwoners ligt, hoe belangrijker en groter betrokkenheid en zeggenschap is. De eigen straat, de eigen leefomgeving, de eigen voorzieningen: allemaal zaken waar inwoners zoveel mogelijk zelf aan het roer staan.De gemeente pakt een grotere rol naarmate er meer (tegengestelde) belangen spelen, er meer publiek geld nodig is, het algemeen belang een grotere rol speelt.
-
-
Communicatie -van gemeente naar inwoners en terug- ook als een project is afgerond Altijd terugkoppelen wat er met bijdragen is gebeurd! Soort overzicht over wat is afgehandeld en wat nog niet (waar staat het)
-
“direct betrokken” is teveel vanuit de gemeente gedacht Hoe vindt de gemeente de direct geraakte inwoners en inwoners de gemeente? Wanneer weet je als inwoner de gemeente te vinden? Inwoners vinden misschien ook direct geraakte andere inwoners?
-
-
-
Ook: direct geraakt maakt meer direct betrokken Reputatie opbouwen dat participeren helpt Hoe bereik je ‘lastige groepen’ Hoe bereik je jongeren → juiste instrumenten inzetten!
De uitleg dat de gemeente een grotere rol pakt als er meer belangen spelen kan juist polariserend werken Is dit een wens of al de praktijk? Er is weinig ontwikkeling op de lange termijn Tip: “Nu is het aan ons” van Eva Rovers over burgerberaden
De opmerkingen komen als volgt terug in het beleid: ✓ Deze afspraak is gewijzigd in “direct geraakt? Dan meer te zeggen!” zodat hij minder vanuit de gemeente is geformuleerd. ✓ Bij de toelichting is opgenomen dat “direct geraakt” ook zorgt dat inwoners zich betrokken voelen ✓ Bij de afspraak over duidelijke communicatie is vastgelegd dat er wordt teruggekoppeld en is toegevoegd dat ook de status van inbreng helder moet zijn. ✓ Toegevoegd is dat de initiatiefnemer nagaat wie er direct geraakt worden en hierbij anderen betrekken. Gemeente kan daar inwoners bij betrekken, maar andersom kan ook! ✓ De vragen over het bereiken of vinden van direct geraakte inwoners of doelgroepen komen terug in de bijlage over implementatie. ✓ De opmerking dat de gemeente een grotere rol pakt bij tegengestelde belangen is geschrapt.
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 14 van 18
2.
Ieders belang weegt mee (inclusief) Daarmee bedoelen we dat de initiatiefnemer (dat kan gemeente zijn, maar hoeft niet altijd) zijn best doet alle belanghebbenden te betrekken en dat hij oog heeft voor diversiteit in de samenleving: ook mensen die niet snel zelf meepraten. Daarvoor zet de initiatiefnemer middelen en werkvormen in die passen bij de belanghebbenden. Uiteraard vraagt dit ook inzet van belanghebbenden zelf.
-
Het woord ‘inclusief’ verwijderen Laatste zin wijzigen in ‘Inzet van belanghebbenden bepaalt het succes’ Het kader hiervoor wordt gegeven door de afspraak direct geraakt = direct betrokken Hiervoor een maximale communicatie- en mediamix inzetten
-
-
Hoe voorkomen we dat de grootste mond het voor het zeggen heeft?
De opmerkingen komen als volgt terug in het beleid: ✓ Het woord inclusief blijft staan omdat dit een verbinding legt met de Inclusieagenda die wordt voorbereid. Wel is een toelichtende verwijzing toegevoegd. ✓ De voorgestelde afsluitende zin is opgenomen. ✓ De keuze voor middelen en methoden moet eraan bijdragen dat alle betrokkenen worden bereikt en dat wordt voorkomen dat de grootste mond het voor het zeggen heeft. Dit komt terug in de bijlage over implementatie.
3.
Inwonerparticipatie start zo vroeg mogelijk Daarmee bedoelen we dat de initiatiefnemer (dat kan gemeente zijn, maar hoeft niet altijd) vooraf bedenkt hoe belanghebbenden te betrekken bij het vraagstuk. Dat kan bij alle fasen: Het start al bij het eerste idee. En vervolgens bij het maken van een plan, de uitvoering en de evaluatie.
-
Prima afspraak, maar moet nog wel beter worden uitgevoerd
-
Kernwoorden hierin: “Vooraf bedenken” en dat dit ook bij de uitvoering wordt doorgezet.
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
-
Wel afhankelijk van wat voor beleid of plan het is, de omvang en de benodigde voorbereiding
Pagina 15 van 18
De opmerkingen komen als volgt terug in het beleid: ✓ De verandering die hiervoor nodig is in de ambtelijke organisatie van de gemeente komt terug in de bijlage over implementatie ✓ De nuancering dat het niet altijd mogelijk is om heel vroeg inwonerparticipatie te organiseren is toegevoegd.
4.
Inwonerparticipatie is maatwerk De aanpak past bij het vraagstuk en de doelgroep en kan dus keer op keer verschillen.
-
Duidelijk maken dat stap (afspraak) 1 tot en met 3 er zijn en op basis daarvan kijken wat past bij welke doelgroep
-
-
Maatwerk is een containerbegrip Maatwerk voor wie?
-
Kies de juiste benadering per doelgroep. En daarbij ook nadenken hoe je de hele doelgroep bereikt Wijkcomités zijn niet allemaal meer actief
-
Praktisch: Hoe regel je dit?
De opmerkingen komen als volgt terug in het beleid: ✓ De afspraak is gewijzigd in “Elke vraagstuk heeft zijn eigen aanpak” om het woord maatwerk te vermijden. ✓ Bij de toelichting is opgenomen dat de aanpak moet worden toegesneden op de doelgroep en situatie, zodat deze bijdraagt aan de doelen van inwonerparticipatie. ✓ De ‘hoe’ vraag komt terug in de bijlage implementatie.
5.
Inwonerparticipatie draagt bij aan 3 doelen: a. b. c.
prettig samenleven, zorgvuldig besluiten nemen en betere plannen maken
-
Punt b staat centraal Punt d toevoegen: gedragen transparant besluit
-
Hier mee starten? Punt d. toevoegen: Meer draagvlak voor besluiten
-
Aan punt a ‘saamhorigheid’ toevoegen; o saamhorigheid kan een middel om tot doelen te komen. o saamhorigheid kan een uitkomst van goede samenwerking zijn Puntje d. toevoegen: draagvlak, commitment
-
Welke kennis is verzekerd? o Indien men in staat wordt gesteld om consequenties te overzien. o Indien men in gesprek gaat en daartoe in staat wordt gesteld. o Rekening houdend met wat je beluisterd en hebt gehoord.
-
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 16 van 18
De opmerkingen komen als volgt terug in het beleid: ✓ Deze afspraak is als afspraak nummer 1 opgenomen ✓ Zorgvuldig besluiten nemen is als bovenste doel opgenomen ✓ Draagvlak creëren is toegevoegd als doel ✓ Bij de toelichting op de afspraak is toegevoegd dat alle betrokkenen in staat gesteld worden om hier aan bij te dragen, door gelijke informatiepositie, een open dialoog en transparante doorwerking in de besluitvorming.
6.
Communicatie over inwonerparticipatie is duidelijk Daarmee bedoelen we dat de initiatiefnemer (inwoner of gemeente) vanaf de start duidelijk is over welke ruimte er is voor inbreng (kaders), wie welke rol en verantwoordelijkheid heeft, wie er uiteindelijk besluit. Tijdens het hele proces neemt de initiatiefnemer betrokkenen stap voor stap mee. Hij geeft vooraf aan wanneer hij communiceert. Hij is toegankelijk en stelt informatie beschikbaar. De besluitnemer maakt duidelijk wat er met de opgehaalde informatie en meningen is gedaan. Hoe hij dit heeft meegewogen in het uiteindelijke besluit.
-
Maak een communicatie kalender Uitleg is het belangrijkst – in begrijpelijke taal
-
Inwonerparticipatie is al verwarrend, want eigenlijk bedoelen we daarmee hoe de gemeente inwoners betrekt. De actie ligt dan bij de overheid. Via alle kanalen naast de krant Taal B1, begrijpelijk Kom afspraken na Uitleg van stukken en info Gebruik plaatjes en icons
-
-
Jip en Janneke taal! Raadsagenda via sociale media bekend maken
De opmerkingen komen als volgt terug in het beleid: ✓ Dat communicatie plaatsvindt in eenvoudig taal is toegevoegd. ✓ Dat ingewikkelde onderwerpen worden uitgelegd en samengevat is toegevoegd. ✓ Dat een initiatiefnemer zijn afspraken en toezeggingen nakomt is toegevoegd. ✓ Communicatiekanalen komen als instrumenten terug in de bijlagen bij het beleid ✓ De opzet van een communicatie kalender of beter toegankelijke raadsagenda komt toch bij de instrumenten in de implementatie bijlage
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 17 van 18
Welke beleidsuitspraken missen er nog?
-
Hoe kunnen initiatiefnemers gemeente betrekken bij burgerinitiatieven, Right to challenge? Hoe ondersteunt de gemeente inwoners?
-
Burgerinitiatief: Hoe ga je daar mee om? Duidelijk aanspreekpunt! En medewerkers en manager die zich hiermee bezig houdt, zodat er antwoord komt!
-
Besluiten worden genomen door: o Eigenaren van belangen o Degenen die consequenties kunnen overzien o Degenen die ervaringsdeskundigen horen o Gesprekken tussen verschillende meningen organiseren (bv. gesprekscoaches) o Kortzichtigheid uitsluiten Wat doet de gemeenteraad met de resultaten?
-
-
Lange termijnvisie per wijk meer registeren op diverse onderwerpen zoals ruimtelijke ordening, nieuwbouw, verkeer, energietransitie Luisteren naar elkaar
De opmerkingen komen als volgt terug in het beleid: ✓ Er zijn twee extra afspraken opgenomen: o Samenwerken begint met luisteren o Inwoners met een initiatief voelen zich welkom bij de gemeente ✓ Het punt over de inbreng die wordt verzameld en wat de gemeenteraad doet met de resultaten, komt terug onder de afspraak “communicatie is duidelijk”. Dat degenen die betrokken worden ook de consequenties van besluiten moeten kunnen overzien komt terug bij de afspraak over de inwonerparticipatiedoelen. ✓ Een lange termijnvisie op wijkniveau is een meer inhoudelijke vraag en past niet zo goed bij inwonerparticipatiebeleid. Dit zijn onderwerpen die goed passen in de Omgevingsvisie. Daarover gaat de gemeente het komende jaar met betrokkenen in gesprek. ✓ De werkwijze rond inwonerinitiatieven en het aanspreekpunt binnen de gemeente komt terug in de bijlagen over instrumenten en implementatie.
Inwonerparticipatiebeleid De Rond Venen Bijlage 1: Toelichting en verantwoording
Pagina 18 van 18