CConstaterende datCulemborg
Koppel je AI →
Document · PDF

Rapportage Zwolle vuurwerkvrij

Beeldvormende bijeenkomst 9 juli 2026, gemeente CulemborgBij agendapunt: Nieuwe traditie Oud en Nieuw13.916 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

3.6 CONCLUSIE Op basis van het literatuuronderzoek en de interviews kan de gemeente Zwolle verwachten dat de invoering van het afsteekverbod gemengde reacties op zal roepen. Bij een aantal groepen zal er veel weerstand zijn. VERWACHTE WEERSTAND •

•

•

Traditie en emotie: Voor veel mensen is het afsteken van vuurwerk een lange traditie en een uitlaatklep tijdens de jaarwisseling. Het verbod kan worden ervaren als een inperking van vrijheid of plezier. Wantrouwen richting overheid: Sommige inwoners zullen het verbod zien als een voorbeeld van overheidsbemoeienis of betutteling, wat kan leiden tot principiële weerstand of zelfs bewust negeren van het verbod. Problemen met handhaving: Indien handhaving niet zichtbaar of consequent is, bestaat het risico dat het verbod massaal wordt overtreden, wat het draagvlak verder ondermijnt.

BELANG VAN ALTERNATIEVEN EN COMMUNICATIE De mate van ophef en weerstand hangt sterk samen met hoe goed de maatregel wordt ingebed in een breder verhaal. De gemeente Zwolle kan het verschil maken door: •

Toegankelijke alternatieven te bieden: Denk aan goed georganiseerde en laagdrempelige vuurwerkshows, lasershows of andere feestelijke evenementen, die het gevoel van saamhorigheid versterken.

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 29

•

•

•

Duidelijke communicatie: Transparant zijn over de redenen voor het verbod (veiligheid, gezondheid, dierenwelzijn) én over wat er wél mogelijk is, is essentieel om misverstanden en frustratie te voorkomen. Samenwerking met inwoners en wijkinitiatieven: Door inwoners te betrekken bij het organiseren van alternatieven, kunnen ze zich mede-eigenaar voelen van de verandering. Gefaseerde en consistente handhaving: Een realistische en stapsgewijze handhavingsstrategie – met nadruk op preventie, bewustwording en uiteindelijk sanctionering – helpt bij acceptatie.

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 30

4. GEDRAGSSTRATEGIE In de landschapsanalyse hebben we, door middel van deskresearch en interviews, gedragsbepalers in kaart gebracht die een rol spelen bij het al dan niet naleven van een lokaal afsteekverbod in Zwolle. In dit deel van de rapportage lichten we de keuze toe van de prioritering van deze gedragsbepalers per doelgroep. Vervolgens presenteren we de strategie, die is gebaseerd op deze geprioriteerde gedragsbepalers.

4.1 BELANGRIJKSTE GEDRAGSBEPALERS Voor de algemene groep hebben we de belangrijkste gedragsbepalers geselecteerd. Deze bespreken we in dit hoofdstuk. De gedragsbepalers zijn ook schematisch weergegeven met een (+) of een (-), wat betekent dat ze ofwel een positieve werking hebben op het gedrag ‘zich houden aan het afsteekverbod’ ofwel een negatieve werking hebben op het gedrag. Naast de algemene groep Zwollenaren die van plan zijn vuurwerk af te steken, hebben we nog andere relevante doelgroepen geïdentificeerd: ‘jongeren’ en ‘volksbuurten’. We hebben ervoor gekozen om geen aparte strategie te ontwikkelen voor doelgroep ‘twijfelaars’, omdat deze te veel leek op de algemene groep. Per specifieke doelgroep is een apart accent gelegd in de keuzes voor de gedragsbepalers. Dat wil zeggen dat de gedragsbepalers voor de algemene groep vuurwerkafstekers ook gelden voor de twee specifieke groepen, maar dat er binnen deze groepen op bepaalde gedragsbepalers meer nadruk ligt.

DE ALGEMENE GROEP: AFSTEKERS EN TWIJFELAARS De algemene en grootste doelgroep betreft de mensen die momenteel wél vuurwerk afsteken – dus niet degenen die zich al vrijwillig onthouden van vuurwerkgebruik. De huidige afstekers vormen immers de groep die daadwerkelijk tot ander gedrag moet worden bewogen. Voor de doelgroep afstekers hebben we relevante gedragsbepalers geïdentificeerd. Deze factoren zijn gekozen op basis van hun potentiële beïnvloedingspotentieel én hun verwachte impact op het vuurwerkgedrag. Het gaat hierbij om: het gemak van de aanschaf van vuurwerk, de aanwezigheid van een landelijk vuurwerkverbod, kennis van het lokale afsteekverbod, belasting van hulpdiensten, traditie, het ervaren plezier en de esthetiek van vuurwerk, de sociale component van het afsteken en reactance ten opzichte van het loslaten van tradities. We hebben ervoor gekozen om pakkans niet mee te nemen als gedragsbepaler. De handhavingscapaciteit is beperkt, waardoor de pakkans laag is. Het benadrukken van een lage pakkans kan het ongewenste gedrag juist versterken, terwijl het suggereren van een hoge pakkans verwachtingen wekt die niet kunnen worden waargemaakt. Ook scepsis

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 31

over de effectiviteit van het verbod laten we buiten beschouwing. Hoewel dit sentiment aanwezig is en mogelijk gedrag beïnvloedt, achten we het op dit moment lastig beïnvloedbaar binnen een gedragsinterventie.

Gemak aanschaf vuurwerk (-)

Landelijk verbod (+)

Kennis afsteekverbod (+)

Belasting hulpdiensten (+)

Traditie (-)

Plezier en esthetiek (-)

Sociale component (-)

Reactance traditie (-)

Lage pakkans (-)

Scepsis effectiviteit (-)

JONGEREN Voor jongeren tussen de 12 en 18 jaar hebben we bij het selecteren en prioriteren van de gedragsbepalers andere accenten gelegd dan bij volwassenen. Uit zowel de deskresearch als de interviews blijkt dat de gedragsbepalers van deze groep overeenkomen met de algemene groep, maar dat bepaalde factoren nog sterker naar voren kwamen. Binnen deze doelgroep hebben we ons gericht op vier specifieke factoren: schade aan het milieu, waargenomen plezier en esthetiek, scepsis daadwerkelijk verbod en de sociale component van vuurwerkgebruik. Opvallend is dat jongeren relatief vaak de schade aan het milieu benoemen als reden om zich aan het afsteekverbod te houden. Deze milieubewustheid kwam terug in de interviews en wordt ook bevestigd door de literatuur. Tegelijkertijd speelt het ervaren plezier en de visuele aantrekkingskracht van vuurwerk een grote rol; jongeren geven aan dat ze dit aspect zouden missen als ze zich aan het verbod zouden gaan houden. Ook zagen we dat jongeren sceptisch waren over de ingang van het verbod. Het leek alsof zij verwachtten ‘dat het niet zo ver zou komen’. Ten slotte blijkt de sociale component voor hen belangrijk: vuurwerk wordt vaak samen met vrienden afgestoken en maakt deel uit van groepsbeleving en traditie.

Net als bij de algemene groep vuurwerkafstekers hebben we er bewust voor gekozen om scepsis over de effectiviteit van het verbod niet mee te nemen in de gedragsanalyse. Hoewel dit ook onder jongeren aanwezig is, achten we dit sentiment moeilijk beïnvloedbaar binnen een gedragsinterventie. Daarnaast is ervoor gekozen om het gemak van de aanschaf van illegaal vuurwerk buiten beschouwing te laten. Hoewel het gemak van het aanschaffen van illegaal vuurwerk mogelijk invloed heeft op het gedrag van jongeren denken we dat de aanschaf van illegaal vuurwerk buiten het directe bereik van het lokale afsteekverbod valt: dit type vuurwerk was immers al verboden. We willen ook voorkomen dat we onbedoeld aandacht vestigen op het kopen en afsteken van illegaal vuurwerk en het daarmee normaliseren.

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 32

Schade milieu (+)

Plezier & esthetiek (--)

Scepsis effectiviteit (-)

Gemak aanschaf illegaal vuurwerk (-)

Scepsis verbod (-)

Sociale component (--)

VOLKSBUURTEN Voor bewoners van volksbuurten hebben we ervoor gekozen om specifieke accenten te leggen binnen de gedragsbepalers, omdat vuurwerk hier een andere sociale en culturele lading heeft dan in andere wijken. Hoewel veel gedragsfactoren ook hier een rol spelen, kwamen in de interviews en in de deskresearch vooral traditie, de sociale component en reactance ten opzichte van de overheid naar voren. In volksbuurten is de vuurwerktraditie diep verankerd, niet alleen binnen de buurtgemeenschap, maar ook binnen families. Het idee dat deze traditie wordt afgenomen door overheidsmaatregelen roept gevoelens van onbegrip en verzet op. Dit raakt direct aan het tweede centrale element: vuurwerk is hier een uitgesproken sociale aangelegenheid. Daarnaast verwachten we in deze buurten een verhoogde mate van reactance, oftewel weerstand tegen opgelegde regels van buitenaf, en specifiek weerstand tegen maatregelen van de gemeente of landelijke overheid. Juist deze gevoeligheid maakt het noodzakelijk om zorgvuldig met communicatie en gedragsinterventies om te gaan: het is belangrijk om eerst deze weerstand weg te nemen. We hebben er bewust voor gekozen om de gedragsbepaler landelijk verbod vuurwerk niet op te nemen.

Hoewel het vooruitzicht op een toekomstig landelijk verbod zeker invloed kan hebben, bijvoorbeeld als reden om nog ‘één keer goed uit te pakken’ denken we dat het expliciet benoemen van dit aankomende verbod het gevoel van verzet juist kan versterken. In buurten waar reactance al relatief hoog is, kan dit averechts uitpakken.

Traditie (--)

Sociale component (--)

Reactance overheid (-)

Landelijk verbod (-)

4.2 DE STRATEGIE

De gedragsstrategie bevat 4 pijlers. Deze pijlers volgen een logische volgorde, waarbij in de eerste pijler aandacht is voor de ‘basis op orde’, wat in dit geval neerkomt op kennisoverdracht. De tweede pijler gaat over weerstand adresseren: hier halen we de spreekwoordelijke rem eraf bij de doelgroep. De derde pijler gaat over waarden activeren en cognitieve dissonantie activeren: hier drukken we het spreekwoordelijke gaspedaal in

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 33

door de doelgroep te motiveren om iets te doen. De vierde en laatste pijler gaat over het aanbieden van een alternatief. Daarmee wordt de aandacht verlegd van wat er niet meer kan naar wat er nog wél kan.

PIJLER 1: BASIS OP ORDE De eerste pijler van de strategie is het op orde krijgen van de basis. Door te zorgen dat alle zaken rondom het gedrag op orde zijn (enerzijds de voorzieningen en anderzijds de communicatie) voorkom je dat ‘vermijdbare’ zaken de effectiviteit van de campagne nadelig beïnvloeden. In het geval van de strategie voor ‘Zwolle Vuurwerkvrij’ betekent dit concreet dat je inwoners van de gemeente informeert over de ingang van het afsteekverbod, zodat alle inwoners hier zoveel mogelijk van op de hoogte zijn. Want wie niet op de hoogte is van het verbod, kan zich er ook niet aan houden. Verder is het door de recente ontwikkelingen rondom een landelijk (afsteek-)verbod belangrijk om ook extra te informeren dat het afsteekverbod in Zwolle al vanaf de jaarwisseling van 2025 op 2026 ingaat – dat is dus een jaar eerder dan het landelijke (afsteek-)verbod dat nu gepland staat voor de jaarwisseling van 2026 op 2027. Mensen zijn mogelijk beter op de hoogte van het landelijke nieuws dan van het lokale nieuws, waardoor er een overtuiging kan ontstaan dat men in de jaarwisseling van 2025 op 2026 ‘nog één keer los mag gaan’. Daarnaast kun je door middel van de techniek stealing thunder ingaan op de verwarring die er bij mensen heerst over dat het vuurwerk straks niet meer afgestoken mag worden, maar nog wel mag worden gekocht.

Uit de deskresearch en de interviews blijkt dat deze verwarring ervoor kan zorgen dat mensen zich minder snel aan het afsteekverbod zullen houden. Door te erkennen dat de situatie verwarrend is, en daar zo transparant mogelijk over te zijn, kun je voorkomen dat mensen ‘bij voorbaat’ al negatieve gevoelens hebben over het afsteekverbod (Nguyen, Guyer & Fabrigar, 2021). GEDRAGSVERANDERINGSTECHNIEK: INFORMEREN ‘Informeer de doelgroep zodat men weet waar men precies aan toe is’ Waarom werkt het? Door mensen te informeren, weten ze waar ze aan toe zijn. Dit kan beschouwd worden als een onderdeel van de 'basis op orde' hebben, maar kan ook verder gaan: naarmate mensen meer over iets weten kunnen ze de onderliggende motivatie onder bepaalde maatregelen beter begrijpen. Toepassing Informeer de inwoners van de gemeente Zwolle over de ingang van het afsteekverbod en de reden achter het verbod (milieu, schade, enzovoort). Als de inwoners de argumenten van de gemeente transparant aangereikt krijgen zullen ze minder weerstand ervaren (zie ook pijler 2). Naast het informeren over het afsteekverbod in de gemeente Zwolle is het ook belangrijk om te informeren over het landelijke verbod.

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 34

Doelgroepspecifiek volksbuurten Omdat uit de deskresearch en interviews blijkt dat men in volksbuurten een extra sterke weerstand tegenover de overheid heeft (zie ook pijler 2), is het goed om hier rekening mee te houden. Kies daarom als de afzender van het bericht een buurtbewoner in plaats van de gemeente. GEDRAGSVERANDERINGSTECHNIEK: STEALING THUNDER ‘Noem zelf een tegenargument of nadeel voordat de doelgroep dit kan doen, zo heeft de doelgroep minder kans om een tegenargument te geven.’ Waarom werkt het? Door zelf al nadelen te benoemen, heeft de doelgroep minder kans om tegenargumenten te geven. Stel je bijvoorbeeld een gesprek voor waarbij een diëtist een streng dieet voorlegt aan een patiënt. De diëtist kan stealing thunder toepassen door te zeggen: “Je zult natuurlijk denken: ‘waar haal ik de tijd vandaan om dit te doen?’” of “Je zult natuurlijk denken: ‘dit is zo streng, dat kan ik toch nooit volhouden?’” en daarna ingaat op waarom het toch belangrijk is het dieet vol te houden. Dit vergroot de kans dat de diëtist als eerlijker wordt gezien en dat de patiënt zich probeert te houden aan het dieet. Toepassing We weten uit de interviews dat het verwarrend kan zijn dat er wel vuurwerk verkocht mag worden maar niet afgestoken. We weten ook dat de inwoners dit als argument kunnen gebruiken om het verbod naast zich neer te leggen.

Omdat we van tevoren al weten dat men dit tegenargument gaat opperen, is het te adviseren om de techniek stealing thunder in te zetten en direct te benoemen dat het verwarrend kan zijn. GEDRAGSVERANDERINGSTECHNIEK: PEERS (GELIJKEN) ALS AFZENDER Waarom werkt het? Leden van de doelgroep zelf zijn vaak beter in het overtuigen van de rest dan jij als degene die mensen wil veranderen. We luisteren namelijk liever naar mensen die dezelfde vooren nadelen ervaren en dezelfde twijfels hebben als wij. Zij zijn een overtuigendere bron dan degene die er alleen maar voordelen van plukt. Toepassing Door een buurtbewoner het woord te laten doen in plaats van de gemeente voorkom je weerstand en staat de doelgroep meer open voor de boodschap. Op die manier voorkom je dat inwoners van volksbuurten ‘bij voorbaat’ al negatieve gevoelens hebben over de campagneboodschap, alleen maar omdat deze vanuit de gemeente komt.

PIJLER 2: WEERSTAND ADRESSEREN In de tweede pijler van de strategie hebben we speciale aandacht voor het adresseren van weerstand. Zowel uit de deskresearch als uit de interviews blijkt dat er bij de verschillende doelgroepen veel weerstand aanwezig is rondom het onderwerp vuurwerk afsteken. Veel

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 35

mensen beschouwen vuurwerk afsteken als iets dat leuk is, dat je met anderen doet en dat een traditie is. Als het mogen afsteken van vuurwerk dan ‘opeens weggenomen’ wordt druist dat sterk in tegen het verlangen van autonomie (zelf mogen beslissen) dat mensen van nature hebben. Weerstand is het gevolg: boos zijn over de verandering en daarom niet meer inhoudelijk open staan voor de boodschap van de afzender, zelfs al staan daar argumenten in die iemand (als deze geen weerstand ervaarde) wel zouden kunnen overtuigen. Om dit tegen te gaan is het aan te raden om de techniek weerstand erkennen in te zetten. GEDRAGSVERANDERINGSTECHNIEK: WEERSTAND ERKENNEN ‘Erken dat je doelgroep mogelijk (wat) weerstand kan ervaren als gevolg van je boodschap, waardoor deze weerstand minder wordt.’ Waarom werkt het? Puur het erkennen van weerstand haalt weerstand bij mensen weg. Dit voelt vaak spannend, maar het werkt juist heel goed omdat je empathie toont. Iemand voelt zich dan gehoord en begrepen, in plaats van dat de autonomie afgenomen dreigt te worden. Als je begrip en inleving toont voor de weerstand, zorg je er daarbij ook voor dat mensen deze weerstand niet meer zelf op tafel hoeven te leggen. Je hebt de weerstand al gezien en benoemd (Knowles & Riner, 2007). Toepassing Uit de deskresearch en de interviews blijkt dat de (algemene) doelgroep veel reactance ervaart.

Men heeft het idee dat er iets wordt afgenomen en ervaart een beperking van vrijheid en autonomie. Het is belangrijk om deze weerstand te zien en te erkennen. In dit geval gaat het om een drieledige weerstand, namelijk dat vuurwerk een traditie en een sociale activiteit is en voor plezier kan zorgen. Doelgroepspecifiek zijn er nog nuances aan te brengen (zie hieronder). Doelgroepspecifiek volksbuurten Uit de interviews blijkt dat inwoners van volksbuurten sterk aan tradities gehecht zijn. Vuurwerk afsteken met de jaarwisseling is zo’n traditie. Daarnaast bestaat er in volksbuurten een specifieke weerstand ten opzichte van de overheid. Men heeft al het gevoel dat de overheid betuttelend is en dat men al ‘niets meer mag’. Het erkennen van de eerste weerstand kan goed werken: men voelt zich bevestigd in de overtuiging dat vuurwerk een belangrijke traditie is, waardoor men eerder open staat voor de boodschap die je wilt brengen. Voor de tweede weerstand is het slim om gebruik te maken van de techniek ‘gelijken als afzender’: door de boodschap niet van de gemeente te laten komen maar vanuit een buurtbewoner, zorg je dat de doelgroep niet bij voorbaat al mentaal uitschakelt bij het zien van de boodschap. Doelgroepspecifiek jongeren Uit de deskresearch en de interviews blijkt dat met name jongeren vuurwerk als ‘iets leuks’ zien.

Ze waarderen vooral de adrenaline die het geeft en de mogelijkheid om er grenzen mee op te zoeken. Daarnaast vinden zij de sociale component (vuurwerk afsteken is iets dat gezellig is en waarmee je in verbinding bent met anderen) erg belangrijk. Wanneer je weerstand erkent voor deze doelgroep is het dus aan te raden om met name deze twee

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 36

zaken te erkennen. Jongeren beschouwen vuurwerk ook als een traditie, maar zijn makkelijker dan inwoners van volksbuurten te overtuigen om de vuurwerktraditie te vervangen voor een andere traditie (zoals een vuurwerkshow of ander evenement).

PIJLER 3: WAARDEN ACTIVEREN & COGNITIEVE DISSONANTIE CREËREN Waarden gaan over wat mensen belangrijk vinden in het leven. Vaak worden ze uitgedrukt in een enkel woord, zoals eerlijkheid, vrijheid of familie. Waarden bepalen welke keuzes iemand maakt en ze bepalen op basis van welke factoren iemand besluit iets wel of niet te doen. Cultuurpsycholoog Shalom Schwartz heeft veel onderzoek gedaan naar wat mensen op individueel niveau motiveert en wat mensen belangrijk vinden. Op basis van zijn onderzoek in 82 verschillende landen vond hij 10 universele waarde-categorieën. Deze categorieën zijn te plotten op twee assen: ‘zelf’ versus ‘groep’ en ‘zelfbescherming’ versus ‘groei’ (Schwartz, 2012). Ieder mens heeft de 10 universele waarden in zich. We verschillen in hoe belangrijk elk van deze waarden voor ons is. Dat maakt dat waarden persoonlijk zijn: sommige waarden zijn bij bepaalde groepen makkelijker aan te spreken dan bij andere groepen. Waarden kunnen ook geactiveerd worden en zo ons gedrag sturen. Een campagne kan dus waarden activeren en mensen op dat moment ertoe aanzetten hun gedrag te veranderen of een andere keus te maken. Hiervoor is het belangrijk dat de campagne de juiste waarden activeert. In de campagne voor het afsteekverbod willen we een of meerdere waarden activeren waardoor men anders naar het afsteken van vuurwerk gaat kijken.

Deze zijn verschillend voor de specifieke doelgroepen. Nadat de specifieke waarde is geactiveerd, willen we de doelgroep laten inzien en ervaren dat het huidige afsteekgedrag niet aansluit bij deze geactiveerde waarde. Hierdoor ontstaat cognitieve dissonantie: een interne spanning die mensen voelen wanneer hun gedrag niet in lijn is met hun overtuigingen en waarden. Deze spanning motiveert mensen om hun gedrag of houding aan te passen (McGrath, 2017). Het is belangrijk dat de doelgroep deze dissonantie zélf ervaart door het contrast tussen hun gedrag en waarden duidelijk te laten zien, zonder dit expliciet uit te spreken. Omdat er veel weerstand heerst rondom het onderwerp, is het cruciaal dat mensen autonomie blijven ervaren en het gevoel houden zélf een keuze te maken. Tegelijkertijd moet je ook ruimte bieden om de dissonantie te reduceren — bijvoorbeeld door handelingsperspectief te bieden.

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 37

Afbeelding: Waardencirkel van Schwartz.

GEDRAGSVERANDERINGSTECHNIEK: WAARDEN ACTIVEREN ‘Activeer de innerlijke waarden van de doelgroep, zodat deze waarden het uitvoeren van het gewenste gedrag ondersteunen.’ Waarom werkt het? Veel pogingen tot gedragsverandering mislukken omdat er geen rekening wordt gehouden met de waarden van de doelgroep. Waarden weerspiegelen wat mensen belangrijk vinden in het leven. Door mensen te wijzen op hun waarden, zullen ze eerder geneigd zijn mee te gaan in meer concreet gedrag dat hiervan in het verlengde ligt (Schwartz, 2012). Toepassing Activeer de waarde benevolence. De waarde benevolence raakt aan ‘begrip en medeleven voor anderen’, ‘verantwoordelijkheid’ en ‘helpen’. Door in de campagne een hulpverlener aan het woord te laten en te laten vertellen hoeveel druk en schade zij ervaren van vuurwerk rond oud en nieuw, raak je de waarde benevolence. Men heeft over het algemeen veel begrip en respect voor hulpverleners. Door de doelgroep te laten meeleven met de hulpverlener en tegelijkertijd de waarde benevolence te activeren zal de doelgroep geneigd zijn ander gedrag te vertonen en twijfels te zetten bij het eigen afsteekgedrag. Het activeren van deze waarde kan ervoor zorgen dat de doelgroep geneigd is om gedrag te vertonen dat aansluit bij de waarde, in dit geval het houden aan het afsteekverbod.

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 38

Doelgroepspecifiek jongeren Activeer de waarde universalism. Zowel in de deskresearch als in de interviews kwam naar voren dat jongeren, vergeleken met volwassenen, meer aangesproken worden door de waarde universalism. We adviseren om deze reden om bij de jongeren specifiek deze waarde te activeren. Universalism is een waarde die raakt aan ‘beschermen van de natuur’, ‘sociale gelijkheid’ en ‘een zijn met de natuur’. Door in de campagne de schade aan het milieu en de luchtvervuiling door vuurwerk aan te stippen raak je deze waarde en zal de doelgroep (jongeren) geneigd zijn ander gedrag te vertonen en twijfels te zetten bij het eigen afsteekgedrag. Het activeren van deze waarde kan ervoor zorgen dat de doelgroep geneigd is om gedrag te vertonen dat aansluit bij de waarde, in dit geval het houden aan het afsteekverbod. Doelgroepspecifiek volksbuurten Activeer de waarden tradition en security. In de interviews kwam naar voren dat mensen in de doelgroep volksbuurten zich aangesproken voelen door de waarden tradition en security. In deze specifieke buurten hecht men veel waarde aan gebruiken en tradities; daarnaast hebben ze een behoefte aan zekerheid en houden ze zaken graag hetzelfde. Tradition raakt aan ‘respect voor tradities’ en ‘toegewijd’. Security raakt aan ‘gevoel van verbondenheid’ en ‘zekerheid voor het gezin’. Het is belangrijk dat de campagne deze waarden aanstipt.

Men moet voelen dat ook in de nieuwe situatie (met een afsteekverbod voor vuurwerk) deze waarden overeind blijven staan. GEDRAGSVERANDERINGSTECHNIEK: COGNITIEVE DISSONANTIE CREËREN ‘Creëer een gevoel van ongemak bij de doelgroep door de discrepantie tussen hun zelfbeeld en hun daadwerkelijke gedrag aan te wijzen. Bied vervolgens een handelingsperspectief richting het doelgedrag om deze discrepantie op te lossen en het ongemak weg te nemen.’ Waarom werkt het? Cognitieve dissonantie is een spanning die mensen intern voelen zodra hun gedrag niet aansluit bij hun overtuigingen/waarden. Hiermee creëer je een gevoel van ongemak bij de doelgroep door de discrepantie tussen hun zelfbeeld en hun daadwerkelijke gedrag zichtbaar te maken. Door vervolgens een handelingsperspectief in de richting van het gewenste gedrag aan te bieden, kunnen mensen de spanning oplossen. Toepassing Laat de doelgroep inzien dat het huidige gedrag rondom vuurwerk (zoals het zelf afsteken) niet strookt met de eerder geactiveerde specifieke waarde. In de campagne kun je bijvoorbeeld eerst de traditie van vuurwerk laten zien (en daarmee de weerstand weg te nemen), om vervolgens de waarde te activeren die het vuurwerkverbod begrijpelijk of wenselijk maakt. Zo ontstaat cognitieve dissonantie.

Door deze spanning ontstaat motivatie om gedrag aan te passen of alternatieven te overwegen voor het vieren van oud en nieuw. Belangrijk hierbij is dat je de doelgroep ondersteunt in het reduceren van die dissonantie, door een concreet handelingsperspectief te bieden dat aansluit bij de geactiveerde waarde.

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 39

In deze strategie is dat handelingsperspectief: het gesprek aangaan met je naasten over een alternatief voor vuurwerk afsteken. In de vierde pijler gaan we hier dieper op in. Doelgroepspecifiek volksbuurten Wij adviseren om als uitzondering geen cognitieve dissonantie te creëren bij de doelgroep volksbuurten. Deze groep heeft een sterkere weerstand tegen het verbod en tegen de gemeente vergeleken met de algemene doelgroep. Daarnaast zijn ze door de mate van traditie rondom vuurwerk minder gevoelig voor tegenargumenten voor het afsteken van vuurwerk.

PIJLER 4: HET GESPREK AANGAAN OVER EEN ALTERNATIEF In de laatste pijler geef je de doelgroepen een alternatief voor het afsteken van vuurwerk. In de interviews en in de deskresearch kwam naar voren dat mensen het daadwerkelijk een gemis vinden om geen vuurwerk meer te mogen afsteken. Dit gemis hebben we eerder in de strategie erkend (zie pijler 2). Het kan vervolgens goed zijn een alternatief te bieden voor dit gemis. In de interviews gaven mensen aan dat ze graag een alternatieve viering aangereikt zouden willen krijgen. Hierbij willen we benadrukken dat het simpelweg bieden van een alternatief niet de juiste manier is. Het is namelijk lastig een alternatief voor te stellen waar iedereen blij mee is, maar het is ook niet verstandig deze keuze al voor de mensen te maken. We weten dat er weerstand is tegen het afsteekverbod, dus als mensen het gevoel hebben dat er daarna ook nog voor ze bepaald wordt wat ze wel moeten doen, kan dat de weerstand alleen nog maar verhogen. We stellen de doelgroepen daarom de vraag “hoe gaan jullie oud en nieuw voortaan gezellig maken”. Dit is een zelfovertuigingsvraag waar mensen voor zichzelf een antwoord op gaan formuleren. Daarnaast raden we aan om de doelgroepen te stimuleren ‘het gesprek aan te gaan met naasten’. Zo bied je wel een duidelijk handelingsperspectief, maar is er ook een mate van keuzevrijheid in het alternatief.

Ten slotte adviseren we de subsidieregeling te benoemen als optie voor alternatieven. Zo komt duidelijk naar voren dat de gemeente Zwolle alternatieven stimuleert en bekrachtigt. GEDRAGSVERANDERINGSTECHNIEK: ZELFOVERTUIGING ‘Laat de doelgroep zichzelf overtuigen, door te vragen waarom het goed is om het gewenste gedrag te vertonen.’ Waarom werkt het? De kans is groter dat mensen opmerken dat je ze probeert te overtuigen als je zelf redenen aandraagt. Dit kan aanvoelen als een bedreiging van hun keuzevrijheid. Als gevolg kunnen ze weerstand (reactance) voelen. Door de doelgroep zelf argumenten te laten aandragen, hebben ze hun keuze zelf in handen (Aronson, 1999).

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 40

Toepassing Daag de doelgroep uit om zelf na te denken over alternatieven voor het vieren van oud en nieuw met de vraag “Hoe gaan jullie oud en nieuw voortaan gezellig maken?”. De doelgroep gaat hier dan zelf een antwoord op formuleren, wat de weerstand aanzienlijk verlaagt. GEDRAGSVERANDERINGSTECHNIEK: HANDELINGSPERSPECTIEF/CALL-TOACTION Waarom werkt het? Het bieden van een handelingsperspectief is een techniek die gericht is op het vergroten van handelingsbekwaamheid en het versterken van regiegevoel. Door iemand een concreet, haalbaar en op de situatie afgestemd perspectief te bieden, wordt de drempel tot actie verlaagd. Het handelingsperspectief richt zich op kleine, realistische stappen die direct toepasbaar zijn. Toepassing Zoals we weten ervaren mensen het verbod als een verlies: van traditie en plezier. Hierdoor ontstaat weerstand. Door dit gevoel serieus te nemen (weerstand erkennen) en mensen tegelijkertijd een handelingsperspectief te bieden, vergroten we de kans op gedragsverandering. Daarnaast hebben we binnen de campagne bewust cognitieve dissonantie gecreëerd: mensen worden geconfronteerd met het spanningsveld tussen hun eigen gedrag (vuurwerk afsteken) en de specifieke waarde. Om deze dissonantie op een constructieve manier te reduceren, is het essentieel om een handelingsperspectief te bieden dat deze dissonantie weghaalt.

Het voorgestelde handelingsperspectief stelt mensen in staat om hun gedrag op een haalbare en positieve manier aan te passen, namelijk door in gesprek te gaan met hun naasten over alternatieven.

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 41

REFERENTIES Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179-211. Aronson, E. (1999). The power of self-persuasion. American Psychologist, 54, 875–884. Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215. https://doi.org/10.1037/0033-295x.84.2.191 Cialdini, R. B., Reno, R. R., & Kallgren, C. A. (1990). A focus theory of normative conduct: Recycling the concept of norms to reduce littering in public places. Journal of Personality and Social Psychology, 58(6), 1015-1026. De Clercq, F., & Jansen, A. (2020). Vuurwerkveiligheid onder jongeren: rapportage van het kwalitatief verkennend onderzoek (Projectnummer 6166). Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Dijksterhuis & Van Baaren. (2020). Rapportage: Een gedragsstrategie ontwikkelen ten behoeve van een campagne gericht op het vuurwerkverbod. Ongepubliceerd rapport in opdracht van de Gemeente Rotterdam. EenVandaag. (2013, 28 december). Onderzoek: Vuurwerk [Onderzoek: Fireworks]. 1V Jongerenpanel. Geraadpleegd van https://eenvandaag.assets.avrotros.nl/editorial/docs/rapportvuurwerk.pdf Gemeente Zwolle. (2024). Gelukkig Nieuwjaar Zwolle. https://gelukkignieuwjaar.zwolle.nl/ Hamilton-Baillie, B., & Jones, P. (2005). Improving traffic behaviour and safety through urban design.

Proceedings of the Institution of Civil Engineers - Civil Engineering, 158(5), 39– 47. https://doi.org/10.1680/cien.2005.158.5.39 Hoogervorst, J., van der Flier, H., & Koopman, P. (2004). Implicit communication in organisations: The impact of culture, structure and management practices on employee behaviour. Journal of managerial psychology, 19(3), 288-311. Jachimowicz, J. M., Duncan, S., Weber, E. U., & Johnson, E. J. (2019). When and why defaults influence decisions: A meta-analysis of default effects. Behavioural Public Policy, 3(02), 159–186. https://doi.org/10.1017/bpp.2018.43 Klein Kranenburg, L., & Kanne, P. (2019, April). Draagvlak voor afsteken vuurwerk: Analyse in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum (WODC) (Rapportnummer 2019/045). I&O Research.

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 42

Knowles, E. S., & Riner, D. D. (2007). Omega approaches to persuasion: Overcoming resistance. In Pratkanis, A. R. (Ed.), The science of social influence: Advances and future progress (pp. 83-114). New York, NY: Psychology Press. Kollmuss, A., & Agyeman, J. (2002). Mind the Gap: Why do people act environmentally and what are the barriers to pro-environmental behavior? Environmental Education Research, 8(3), 239-260. McGrath, A. (2017). Dealing with dissonance: A review of cognitive dissonance reduction. Social and Personality Psychology Compass, 11, e12362. Miron, A. M., & Brehm, J. W. (2006). Reactance Theory - 40 Years Later. Zeitschrift Für Sozialpsychologie, 37(1), 9–18. https://doi.org/10.1024/0044-3514.37.1.9 Nguyen, A., Guyer, J. J., & Fabrigar, L. R. (2021). Stealing thunder: The influence of confession specificity and transgression severity. Journal of Experimental Social Psychology, 97, 104218. 10.1016/j.jesp.2021.104218. NJR, Rozenboom-de Vries, I., Wouterse, S., & Laarakers, E. (2013, December). Onderzoeksverslag vuurwerkverbod: Wat vinden jongeren van een verbod op vuurwerk? Project Jongerenvertegenwoordigers UNESCO. Olij, B., Nijman, S., & Valkenberg, H. (2024). Vuurwerkaankoop en -gebruik 2023-2024: Onderzoek naar gedrag en opinie Nederlandse huishoudens [Firework purchase and use 2023-2024: Research into behaviour and opinion of Dutch households].

VeiligheidNL Pratkanis, A. R. (Ed.), The science of social influence: Advances and future progress (pps. 83114). New York, NY: Psychology Press. Pro Public & Paardekooper, A. (2024, December). Vuurwerk: beleving en handelingsperspectieven. [Presentation of results fireworks experience Netherlands 2024]. Roschk, H., Loureiro, S. M. C., & Breitsohl, J. (2017). Calibrating 30 Years of Experimental Research: A Meta-Analysis of the Atmospheric Effects of Music, Scent, and Color. Journal of Retailing, 93(2), 228–240. https://doi.org/10.1016/j.jretai.2016.10.001 Schwartz, S. H. (2012). An overview of the Schwartz theory of basic values. Online readings in Psychology and Culture, 2(1), 11. Schwartz, S. H. (2012). An overview of the Schwartz theory of basic values. Online readings in Psychology and Culture, 2(1), 11. Van der Schelde, A., Konings, F., & Klein Kranenburg, L. (2023, December). Hoe denkt Nederland over vuurwerk in 2023? I&O Research. Retrieved from www.ioresearch.nl

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 43

Zarei, H., Shojaei, S. H., & Amani, H. (2021). Color and its Effect on Individuals' Psychological Functions: A Systematic Review. Journal of Occupational Hygiene Engineering, 8(1), 10-18. https://doi.org/10.29252/johe.8.1.10 https://doi.org/10.1108/02683940410527766

Rapportage inventarisatie gedragsbepalers 44

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Culemborg&id=5990ec04-fd11-4267-89e1-b26dcd91f5ef