CConstaterende datCulemborg
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Rapportage energiesysteem Stationsomgeving Culkemborg_V2.pdf

Commissie Stadszaal 25 mei 2023, gemeente CulemborgBij agendapunt: Uitgangspunten energievoorziening Stationsomgeving14.640 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Wel gerekend met een lage COP ivm nieuwe warmtepomp, dus een negatief scenario Op een paar 100 meter van stationsomgeving is een verkenning gaande naar de ontwikkeling van windmolens (6 stuks). Mogelijk ligt hier een kans De vraag die Gerwin nog opwierp is of het mogelijk is om een deel van de energievoorziening in mandeligheid onder te brengen. 30

Firan 12-01-2023 Telefonisch Aanwezig - Firan: Detlef Meijer - TurnBright: Martijn Messing Detlef is verantwoordelijk voor warmtenetten binnen Firan. Hij is samen met Ronald Bus voor inrichting GWIB. Besluit hiervoor is vorige week door PS genomen, oprichting voorzien maart a.s. Kan interessant zijn voor Culemborg. Gemeente moet dan wel mee participeren. In staccato hieronder de besproken zaken: - Warmte community in warmtewet. EZK worstelt hiermee. Een cooperatie is naar de letter van de wet een private partij, die kun je niet zomaar voorrang geven. Het is nog niet bekend hoe e.a. in de nieuwe warmtewet wordt uitgewerkt terwijl en EU de CEC als basis zou kunnen dienen. Laatste woord hierover is dus nog niet gezegd. - Warmtenet kan via inbesteding als aandeelhouder (gemeente). Met Ronald Bus verder bespreken. - Detlef stuurt een white-paper toe van een jurist over het nemen van regie in warmte. - En brengt me in contact met Niels Habraken van Kleurrijk wonen (corporatie met woningen in Culemborg) - Verder nog een contact over warmte in gebiedsontwikkeling gekregen. Dhr. Hoornstra. Detlef Linked me.

Gemeente Culemborg Datum: 12 januari 2023 Aanwezig - Gemeente Culemborg: Wouter van Boekel - TurnBright: Martijn Messing & Joris van Boxtel Verslag Wouter is projectleider van een aantal deelprojecten binnen Stationsomgeving en daarnaast bezig met de ontwikkeling van de visie en het masterplan De vraag die hij vooral heeft is hoe de energieplanologie er uit ziet op basis van de ambities die zijn gesteld. Het gaat dan bijvoorbeeld om: - Wat het betekent dat de ambitie is om de energievoorziening niet op gebouw niveau te regelen, maar op collectief niveau? - Welke knelpunten zijn er en hoe kunnen we daar mee om gaan? - Hoe er rekening gehouden moet worden met het ontwerp van de omgeving? Welke ruimte moet b.v. geserveerd worden in de straten voor het energiesysteem? - Wat ze mee moeten nemen in de onderhandelingen met de ontwikkelaars/gebouw eigenaren. Hij zoekt naar handvatten voor een stappenplan. Welke besluiten moeten op welk moment genomen worden? De piketpaaltjes in de uitvoeringsstrategie. Ten behoeve van de planning is belangrijk

31

-

-

Dat ze het komend half jaar gaan werken aan het masterplan. In dit traject komen b.v. de ruimtelijke keuzes aan de orde. Op dit moment hebben ze nog geen rekening gehouden met ruimte voor b.v. MS stations. En dat ze nu al gesprekken voeren met ontwikkelaars. Op dit moment gaat dat over aantallen woningen en massa, maar over +/- een jaar wordt dat gedetailleerder en hebben ze input nodig voor de onderhandeling over de voorwaarden van het energiesysteem en de manier van ontwikkelen.

Qua kansen voor de energievoorziening het volgende - Aan de oost kans ligt EVA Lanxmeer (Thermo Bello). Daar zitten alleen nog kansen qua uitbreiding voor inbreidingsprojecten. Dus niet voor de nieuw te ontwikkelen projecten binnen het gebied stationsomgeving - Mogelijk liggen er kansen met de RWZI aan de Zuid-kant - Aan de west-kant zien ze kansen door zonne(warmte) panelen te leggen op bedrijfsdaken. Het gaat dan om de bedrijven ten westen van de randweg. Tot de randweg is in fase 2 ontwikkeling van woningbouw voorzien - De kansen mbt aquathermie vanuit de Lek lijken niet kansrijk (navragen via Jan) Waarbij belangrijk is om het deel spoorzone-oost niet te vergeten. Aangezien dat het enige deel is ten oosten van het spoor. Op dit moment is er nog geen zicht op de energievraag. Afgesproken dat wij dat grof laten berekenen. Hiervoor levert Wouter een eerste planning (inschatting) aan. Met een fasering in de tijd en aantallen woningen.

Verder kwam onderstaand kaartje nog even ter sprake • Het gaat om 3 ontwikkelingen/netwerken • De vraag is waar evt de synergie ligt tussen deze 3 netwerken. B.v. mbt collectieve opslag. o Thermobello heeft nu opslag voor 45 min. Kan er b.v. een gezamenlijke seizoensopslag gerealiseerd worden.

32

Gelders Ondergrond Overleg (GOO) Datum: 12 januari 2023 Aanwezig - GOO: Annelies de Graaf - TurnBright: Joris van Boxtel Verslag Annelies is coördinator van het Gelders ondergrond overleg. Dit is een informeel netwerk met als doel om bewustwording bij gemeentes te creëren en kennis en ervaring uit te wisselen. Daarnaast is Annelies nog coördinator van het landelijk overleg intermediair kennisnetwerk bodemenergie. In het plangebied is sprake van een 'koude warmte opslag vrije zone' en van een 'boringsvrije zone'. Beide zones zijn bedoeld om de drinkwaterwinning in Culemborg te beschermen. (zie onderstaand plaatje). Bron

33

Boringsvrije zone In sommige gebieden mag je in een boringsvrije zone helemaal niet boren en in sommige gebieden mag je tot een bepaalde diepte (boven de kleilaag), waaronder dan b.v. een drinkwatervoorraad ligt. In de Provinciale Omgevings Verordening (POV) is vastgelegd (zie onderstaand) wat dit betekent voor Culemborg Koude en warmte opslag vrije zone Dit heeft in ieder geval betrekking op een open WKO. In het betreffende gebied kan geen open WKO gerealiseerd worden. Mogelijk zijn er wel kansen voor een gesloten systeem (b.v. Hocosto of Ecovat). Ook hier gaat het dan waarschijnlijk om systemen die boven de kleilaag gerealiseerd worden. De diepte waarop deze kleilaag zich bevindt is heel wisselend. Dat kan b.v. op 40 of 80 meter zijn. In de Provinciale Omgevings Verordening (POV) is vastgelegd (zie onderstaand) wat dit betekent voor Culemborg Beperkingen vanuit Omgevingsverordening Gelderland: Als de Omgevingswet van kracht wordt treedt de nieuwe omgevingsverordening Gelderland in werking, waarin - in aanvulling op handhaving van de huidige koude-warmte-opslag-vrije zone - ten noorden en oosten van Culemborg een drinkwaterreserveringsgebied (niet kwetsbaar) wordt aangewezen.

De beperkingen in de koude-warmte-opslag-vrije zone en boringvrije zone voor warmte-opslag in de bodem, bodemenergie en geothermie, zoals vastgelegd in de Omgevingsverordening Gelderland, zijn weergegeven in onderstaande tabel (die zijn door Annelies ter controle voorgelegd aan een deskundige bij provincie Gelderland): Type warmte-opslag in bodem/ondergrond Bodemenergiesystemen (open en dicht)

Koude-warmte-opslagvrije zone

Boringvrije zone

Niet toegestaan.

Lokale gesloten opslagsystemen in de bodem (bv HoCoSto / Ecovat)

Toegestaan tot einddiepte van max. -46 m NAP.

Toegestaan tot einddiepte van max. -46 m NAP. Meldingsplicht. Toegestaan tot einddiepte van max. -46 m NAP. Meldingsplicht.

34

Geothermie / aardwarmte (dieper dan 500 m-mv)

Voldoen aan voorschriften uit bijlage Grondwater-bescherming van de Omgevingsverordening. Meldingsplicht bij: a. gebruik van vloeibare schadelijke stoffen zwaarder dan water; b. roeren van de bodem dieper dan drie meter onder het maaiveld. Niet toegestaan.

Niet toegestaan, vanwege doorborging van de beschermende kleilaag boven de drinkwateronttrekking. (De Waalre kleilaag, die boven het pakket ligt waaruit in Culemborg drinkwater wordt gewonnen, ligt in Culemborg op – 46 m NAP) Aangezien het plangebied aan de rand van de koude en warmte opslag vrije zone ligt zijn er mogelijk wel kansen om een open WKO te realiseren aan de rand of net buiten het gebied. En dan vanuit daar een warmtenet aan te leggen. Waterwingebied In het gebied is sprake van een waterwingebied. Volgens de kaart is er geen sprake van een ‘grondwaterbeschermingsgebied’. De provincie heeft echter beleid vastgesteld voor de toekomstige drinkwater reserveringsgebieden. De verwachting is namelijk dat er in de toekomst meer drinkwater reserveringsgebieden nodig zijn. En daarom zijn er nu al gebieden beschermd. Uit onderstaand kaartje blijkt dat het plan gebied daar niet in ligt. Bron

Potentie Geothermie: Redelijke kans (dus geen grote of zeer grote kans). Zie onderstaande kaart uit presentatie over het Geothermie potentieel Provincie Gelderland, gegeven door Coen Leo (Panterra) en Tijn Nederstigt (Witteveen+Bos) tijdens de GOOkennisbijeenkomst op 22 juni 2022 (voor opname en presentaties zie: https://www.gelderseomgevingsdiensten.nl/alle-kennisspecials-van-het-goo/)

35

Voorbeeld Veenendaal In een groot deel van Culemborg is geen (in de koude-warmte-opslag-vrije zone) of beperkt (in boringvrije zone: tot -46 m NAP) bodemenergie toegestaan. In Veenendaal waar ook een drinkwaterwinning in het bebouwde gebied ligt, heeft een proces gelopen met de gemeenten en Vitens en Provincie Utrecht, waarbij uit eindelijk besloten is om een drinkwaterwinput te verplaatsen om toch bodemenergie mogelijk te maken. Ook daar waren geen andere warmtebronnen voorhanden. Contactpersonen bij provincie Gelderland: Voor het betrekken van de Provincie bij de verdere ontwikkeling van de wijk is het goed om Christiaan de Wit (vergunning verlener) en iemand van bodembescherming mee te nemen. Niet alleen mbt wat niet kan, maar juist ook om mee te denken in wat wel mogelijk is. -

Marian van Deurzen (trekker energietransitie-programma bij de provincie, opdrachtgever van potentiestudie Geothermie); Vragen over regels in de Provinciale Omgevingsverordening Gelderland kunnen gesteld worden via het Provincieloket: T: 026 359 99 99; E: provincieloket@gelderland.nl

Innovatieprogramma WarmingUP ook voor collectieve warmte-systemen met andere bronnen dan bodemenergie en geothermie interessant: - Resultaten zoekmenu: https://www.warmingup.info/resultaten - Resultaten Sociaal-maatschappelijke inpassing (collectieve warmtesystemen) https://www.warmingup.info/resultaten?Query=&ThemaIds=6&SoortPu blicatieIds=1&SoortPublicatieIds=2&SoortPublicatieIds=3&DeelnemerId=0

36

-

Resulaten Aquathermie https://www.warmingup.info/resultaten?Query=&ThemaIds=3&SoortPublicatieIds=1&Soort PublicatieIds=2&SoortPublicatieIds=3&DeelnemerId=0 o Aquathermie casus Nijmengen: https://www.warmingup.info/documenten/grootschalige-aquathermie-realistischewarmteoptie.pdf

Verslag Intermediair Kennisnetwerk Bodemenergie van 29 juni 2022 en bijbehorende presentatie over governance vanuit Gemeente Den Haag om te komen tot een warmtenet met als warmtebron een collectief open bodemenergiesysteem. Kan nuttig zijn als blijkt dat vanwege gebrek aan andere warmtebronnen toch gekeken moet worden naar mogelijkheden van een collectief (open) bodemenergiesysteem buiten de boringsvrije zone.

Gelders Warmte Infra Bedrijf (GWIB) Datum: 12 januari 2023 Aanwezig - GWIB: Roland Bus - TurnBright: Martijn Messing & Joris van Boxtel Verslag Roland is projectleider warmte bij de Provincie Gelderland. En vanuit die rol betrokken bij het GWIB (in oprichting) en daarnaast o.a. opdrachtgever van Expert team warmte (ETW) GWIB - Status Initiatief van Firan, Provincie en IEG (Innovatie en Energie Fonds Gelderland – beheert door Oost NL) Afgelopen dinsdag (10 januari) heeft GS een positief besluit genomen over het oprichten van het GWIB Komende periode besluitvorming bij Firan (Aliiander) en Oost NL Daarna richting PS GWIB – achtergrond De basis van de behoefte aan het GWIB is dat er sprake is van marktfalen. Omdat: o De markt niet in bestaande bouw stapt (alleen in nieuwbouw en hoogbouw). Daardoor worden de doelstellingen (80.000 aansluitingen in 2023) niet gehaald. Er is een groot gat tussen wat er gebeurd en zou moeten gebeuren o Er onvoldoende vertrouwen is bij bewoners in marktpartijen. Dit heeft o.a. te maken met de beperkte transparantie en hoge tarieven. - Om dit te doorbreken is het nodig is om een publieke rol te pakken in de ontwikkeling. Gemeentes hebben hiervoor onvoldoende kennis, kunde en capaciteit. Daarom zoeken ze naar een betrouwbare partij. Hiervoor kloppen ze o.a. aan bij provincie, Firan en IEG.

- Conclusie; er mist een publieke partner om gemeenten te helpen - Vanuit de Provincie (politiek) zie ze vooral een rol in de infra. Dus niet in de ontwikkeling en beheer van de bron en de levering - Door de infra publiek te ontwikkelen en in handen te hebben wordt: o Het monopolie er uit gehaald. Daardoor ook invloed op de tarieven o De onrendabele top omlaag gebracht o En de ontwikkelsnelheid verhoogd

37

GWIB - opzet Kapitaal wordt ingebracht door Alliander en IEG Op strategische onderwerpen is er unanimiteit nodig, zodat de belangen van de provincie zijn geborgd. Bij positieve BC wordt er een Lokaal WIB opgericht. Voorwaarde is dat een gemeente dan mee investeert. Gemiddeld hanteren ze een verhouding van 70/30. In de praktijk ligt de investering van de gemeente tussen de 5 en 50%. Voor levering wordt er dan samengewerkt met andere partijen. B.v. bewonerscollectieven Onderstaand de oorspronkelijke aandeelhoudersstructuur

Op het punt van de levering is deze aangepast (zie onderstaand) Reden hiervoor is dat er geen sprake mag zijn van een gesplitst model (1 partij voor de bewoner). Dus LWIB gaat een joint venture aangaan met een partij tbv de levering in een warmtebedrijf. Op lokaal niveau willen ze ook ruimte houden voor lokale initiatieven

38

Verder nog besproken: Punten waar landelijk nog naar wordt gekeken; o.a. de rol van de energiecoöperaties. Tijdlijn warmtewet o begin februari leveren de verschillende klankbordgroepen een advies op. o Februari bestuurlijk overleg o In maart alle onderzoeken gereed o Daarna gaat de warmtewet naar de Raad van State en zijn dus alle contouren bekent - Rol provincie o Vanuit de Provincie is er een beperkte capaciteit. Vandaar dat ze het ETW hebben om gemeente te ondersteunen. o De provincie heeft ook het programma 'wijk van de toekomst'. Hiermee willen ze de participatiegraad van de wijk te vergroten en de rol die de wijk kan spelen versterken. - Interessant project wat raakvlakken heeft met stationsomgeving in Zevenaar o https://dorpsraad-angerlo.nl/ o www.angerloduurzaam.nl - Advies Roland naar de gemeente; er is nu al een warmtenet met ThermoBello en Ennatuurlijk. Advies is om niet nog een verschillend model/vorm neer te zetten, maar in lijn van een van beide te ontwikkelen.

39

Relevante achtergrond artikelen Bij ons in de buurt komt een nieuwe waterleiding De vraagstelling in Transitie Visies Warmte leidt tot een kunstmatig onderscheid tussen buurten met warmtenetten en all-electric buurten. Dit is misleidend, iedereen gaat op termijn aan de warmtepomp. De vraag is niet óf maar wanneer en welk type. Hergebruik van warmte en koude in steden ontlast het elektriciteitsnet en vraagt om mede-eigenaarschap van de gemeenschap. De benodigde infrastructuur kan vooruitlopend als nutsvoorziening in alle straten ingegraven worden. Met minimale verstoring als het in combinatie uitgevoerd wordt met netverzwaring, waterbeheer of regulier onderhoud. Er kwam een energieconsulent langs bij ons in de buurt. Hij kwam huis aan huis praten over verduurzaming. Hij stelde dat de keuze ‘wel of geen warmtepomp’ eigenlijk een verkeerde voorstelling is. Jullie gaan namelijk altijd aan de warmtepomp, de vraag is alleen welke, wanneer en waarom. Hij legde uit dat we voor de korte termijn goed uit zouden zijn met een warmtepomp naast de CV ketel en dat je daar al best veel gas mee bespaart. Maar wat als de CV ketel het begeeft of als we helemaal van het gas af moeten? Dan heb je de keuze tussen een warmtepomp mét een buitenunit of eentje zonder. Die laatste is kleiner, goedkoper en veel minder storingsgevoelig. Zo te zien is de keuze niet moeilijk.

Zo’n buitenunit maakt herrie, is lelijk en je moet hem ergens aan de gevel, in je tuin of op het dak kwijt kunnen. Dus waarom wordt die vraag überhaupt nog gesteld? Nou, legde hij uit, als jullie met z’n allen voor die betere oplossing kiezen, dan moet de gemeente een extra waterleiding aanleggen. Daar hadden we nog nooit van gehoord, dus vroegen we om uitleg. Die waterleiding bestaat uit twee buizen, eentje voor warmte en de ander voor koeling. Jouw warmtepomp haalt normaal de warmte uit de buitenlucht, dat doet de buitenunit. Is er zo’n nieuwe waterleiding, dan haalt de warmtepomp daar de warmte uit. Hij kan dus zonder buitenunit en je bent beter af want die zijn duur, lelijk, storingsgevoelig en ze maken lawaai. In beide gevallen schakelt de warmte-pomp ‘s zomers om naar koelen als je dat wilt. Maar gaat de gemeente die waterleiding aanleggen dan? Daarvoor schakelen we over naar het gemeentehuis. De energieconsulent heeft een aantal ambtenaren, de lokale energie coöperatie en een vertegenwoordiger van de netbeheerder uitgenodigd voor een informatiesessie. Hij legt uit dat er een aantal verschillende scenario’s zijn en rekent voor wat in ieder scenario de consequenties zullen zijn voor de netbeheerder, de gemeente en de buurtbewoners. Het meest eenvoudige scenario voor een buurt is “all electric”. Iedereen schaft op termijn een warmtepomp met buitenunit aan.

Bij buiten-temperaturen in de buurt van het vriespunt, komen die in hun laag-efficiënte werkgebied, luchtinlaat verwarmingen gaan aan en voilà, alle warmtepompen in de stad vragen op het zelfde tijdstip piekvermogen van het elektriciteitsnet. Daar moet het net dan wel op uitgelegd zijn.* Een volgend scenario is door de hele stad een matig geïsoleerd eenvoudig twee-pijpen systeem aan te leggen met watertemperatuur tussen de 5 en 25 oC waaraan iedereen op termijn haar warmtepomp kan koppelen als ze dat willen. Op strategische plekken worden sturing, buffers en grotere warmte-pompen geïnstalleerd om het systeem stabiel te houden. De aanleg kunnen we in stappen doen en de investeringen kunnen we schalen naar gelang het aantal aansluitingen. En een derde scenario is een ouderwets warmtenet aanleggen met een grote centrale warmtebron en dikke, goed geïsoleerde pijpen van waaruit de woningen rechtstreeks verwarmd worden. Dit is

40

eigenlijk niet meer van deze tijd. Al deze netten moeten naar duurzame bronnen en zitten er woningen of gebouwen tussen die erg veel warmte vragen, dan is er minder warmte over voor de rest. Bovendien moeten voor zomerkoeling nog steeds airco’s worden geïnstalleerd. De keuze is dus tussen de eerste twee scenario’s, of een mengvorm daarvan. Hoe gaan we nu aan de slag? De vergadering vraagt de energieconsulent de twee scenario’s tegen elkaar af te zetten in voor en nadelen. Dat levert een mooie matrix op, maar de belangrijkste conclusie springt direct in het oog: de een z’n voordeel is de ander z’n nadeel. Het is in het belang van inwoners om zelf een keuze te kunnen maken en goed en goedkoop uit te zijn. Die kiezen voor infra. De netbeheerder kiest ook voor infra. Het elektriciteitsnet moet sowieso verzwaard worden wegens de overgang naar elektrisch vervoer, maar het scheelt toch weer extra belasting. En de gemeente? Die moet de investering bij elkaar zien te krijgen en de infra aan laten leggen in een toch al overbelaste ondergrond. Aan de andere kant staat geluidsoverlast van al die buitenunits en het steeds verder opwarmen van de stad bij toch al steeds warmer wordende zomers. Ja, zegt de energieconsulent, het hergebruiken van restwarmte is een goed idee en hoort bij een duurzame stad. De vergadering spits de oren. De consulent steekt van wal.

Hij heeft allerlei gegevens over de stad van het internet gehaald en toen de hele stad door laten rekenen door knappe koppen van de nabijgelegen technische universiteit. Hij laat op een kaartje zien welke warmte en koude bronnen er nu al zijn, zoals supermarkten, de rioolwaterzuivering, het ziekenhuis en het in de stad gelegen industrieterrein. En welke er nog aangeboord kunnen worden. Welke natuurlijke buffers er zijn, zoals het kanaal en de grote waterpartijen in twee wijken. Waar er nog ruimte is voor geothermie, voor Zon op Dak en WKO’s. Dan toont hij een bandbreedte grafiek van de vraagontwikkeling van warmte en koeling, gerelateerd aan de isolatie inspanningen van woningcorporaties en inwoners. Hij heeft ook de nieuwbouwplannen van de gemeente meegenomen. Een min-max grafiek met groei van het aantal elektrische auto’s en oplaadpunten en de elektrificatie van het busstation. Dat was de input voor de wetenschappelijke rekensom en uit de resultaten kun je zien waar de grote effecten zitten en wat nu echt belangrijk is om mee te wegen. Niet alleen vanuit financieel economische perspectief maar ook qua milieubelasting, materiaalgebruik en ruimtegebruik. En op het effect voor de achterliggende energievoorziening naar de stad toe, zoals het aantal windmolens en koperleidingen.

Voor onze stad blijkt dat het in het centrumgebied overduidelijk is dat warmte infra zich terugbetaalt in minder geluidsoverlast en warmtebelasting op de buitenlucht en minder druk op het elektriciteitsnet. De verder naar buiten gelegen wijken zijn wat minder duidelijk, maar er zitten zeker scenario’s in waarbij warmte infra vanuit maatschappelijk oogpunt te verdedigen is. Hoe verder? De energie coöperatie biedt aan informatie avonden te organiseren om de inwoners mee te nemen in het denken. De gemeente en de netbeheerder spreken af dat netverzwaring en warmte infra samen aangepakt worden. Straten gaan maar één keer open, scheelt geld en overlast. En dat leidt ertoe dat afgesproken wordt onze stad buurt voor buurt aan te gaan pakken en onderweg te leren waar de grenzen liggen van nut en noodzaak. Hoe gaat dat in z’n werk. Er wordt voor de hele buurt een buurtplan gemaakt. Hierin wordt van alles meegenomen, van het rolstoelvriendelijk maken van stoepen, tot meer groen en een jongeren hangplek. Van renovatieplannen van de woningcorporatie tot waterbeheer en het plaatsen van gemeenschappelijke laadpalen met parkeerplekken. Ieder huishouden krijgt een advies en een doorrekening hoe ze het beste kunnen isoleren en hoe dat uitpakt met de grootte van hun warmtepomp. Ze houden rekening met je gezinssamenstelling en je plannen voor de toekomst.

En als je wil wordt er iets opgezet zodat je gezamenlijk kunt inkopen of laten uitvoeren. En hoe pakt het plaatje dan uit qua baten en lasten? Daar maken we onderscheid tussen de eerste aanleg (het investeren) en de lopende rekening. Als de infra eenmaal ligt en een huishouden doet

41

hun CV ketel de deur uit, dan kunnen ze een warmtepomp met buitenunit aanschaffen. Of voor enkele duizenden euro’s minder een eenvoudige warmtepomp die aan de infra wordt aangesloten. De aansluitkosten moeten altijd minder zijn dan het verschil in aankoopprijs.** De maandrekening bestaat uit elektriciteit en het verschil tussen afgenomen en terug geleverde warmte en koude. De maandrekening mag niet hoger zijn dan de elektriciteitsrekening als ze een warmtepomp met buitenunit gekocht zouden hebben. Dit bepaalt in ieder geval in de eerste jaren de prijsstelling voor warmte en koude in de stad. Voor een supermarkt of lokale ondernemer kan dit interessant zijn. Die gooien nu veel warmte de buitenlucht in, terwijl ze die dan terug kunnen leveren. Zodat hun buren er weer gebruik van kunnen maken. Daarom geldt hoe meer gebruikers, hoe meer rendement er gemaakt kan worden. Maar zo simpel is het niet. Elektriciteitsprijzen worden gemaakt buiten het gezichtsveld van de stad, ze stijgen en dalen door externe factoren, daar kunnen wij niets aan doen. Maar warmte en koude zijn van ons, die kunnen we onderling verrekenen. Niemand mag er rijker van te worden en er moeten goede prikkels in zitten zodat mensen er verstandig mee om gaan. Omdat we geen ervaring hebben hoe dit in de praktijk uitpakt, besluiten we met de eerste buurt eenvoudig te beginnen.

Wat goed moet zijn, is de keuze voor het type pijpen voor de infra, maar op termijn kunnen er allerlei nieuwe bronnen, buffers en gebruiker/leveranciers aan gekoppeld worden. Het pijpenstelsel kan steeds verder worden uitgebreid, zodat uiteindelijk de hele stad over warmte-infra kan beschikken. In de tussentijd leren we hoe we warmte en koude moeten beprijzen en verrekenen om steeds minder warmte en koude te verspillen. Belangrijk is dat wijzelf, onze energie coöperatie, de gemeente en de netbeheerder samen de verantwoordelijkheid nemen. We richten een gezamenlijke warmte coöperatie op waar iedereen met een aansluiting lid van is. Daar bovenop kan je een certificaat kopen, waarmee je ook nog meedeelt in de winst. De prijzen worden jaarlijks opnieuw vastgesteld, iedereen met een aansluiting op de infra mag meebeslissen. Ieder huishouden betaalt maandelijks voor hun elektriciteit en het saldo van afgenomen warmte en koeling. Hoe meer je isoleert, hoe lager de warmterekening. Hoe meer je investeert in PV, hoe lager de elektriciteits-rekening. Dit is het verhaal achter 5e generatie warmtenetten, verteld vanuit het gezichtspunt van buurtbewoners en lokale ondernemers. Op de achtergrond zit veel slimmigheid, van fysische modellen en energiesimulatiemodellen. Van sturing en regeling, kleppen, vaten en pijpen. Maar daar hebben we knappe koppen voor.

Voor gewone mensen is het niet moeilijker dan dit, voorop gesteld dat er niemand met de winst gaat lopen. Zodat alles toch weer net zo moeilijk en ondoorzichtig wordt als nu. Door: Barbara van der Ploeg In samenwerking met Herman Eijdems Tri-es consultancy, mede grondlegger van het Mijnwater 5e generatie warmte/koude net November 2022 * Een variant hierop is dat mensen ook nog airco’s aanschaffen. Dit verergert de druk op het elektriciteitsnet nog verder. ** Voor rijtjes woningen of flats met weinig ruimte kan het handiger zijn om met de VVE of meerdere huishoudens gezamenlijk één grotere warmtepomp aan te schaffen. Dat maakt voor het principe niets uit.

42

Een verleidelijk warmtenet voor een rechtvaardige transitie Bij de aanleg van warmtenetten wordt nadrukkelijk gekeken naar goedkope technische oplossingen. Maar wat voorop zou moeten staan is een warmtenet dat fijn is voor burgers en hun buurten. Op korte en op lange termijn. Dan staan ze in de rij om een aansluiting te nemen. “Goedemorgen mevrouw. Wij zijn van de gemeente. Mogen we even binnenkomen?” “Ja, komt u binnen.” “Zoals u misschien weet, komt hier een warmtenet. Ook uw wijk gaat van het aardgas af.” “Klopt. Ik heb me nog niet in de materie verdiept.” “U krijgt een flinke subsidie bij de overstap, uw aansluitkosten worden vergoed.” “Dat is fijn. Kunt u ook zeggen waar die duurzame warmte vandaan komt?” “Het is restwarmte, van fabrieken uit uw provincie. Zij gebruiken voorlopig nog fossiele bronnen.” “Maar dat is toch niet duurzaam?” “Jawel, de fabrieken lozen deze warmte nu in de lucht of in het water. Als u dat gebruikt in plaats van aardgas, is alles weer een stuk duurzamer.” “Moeten wij dan van het aardgas af, terwijl de fabrieken mogen doorgaan met fossiel?” “Nee, de fabrieken gaan ook verduurzamen. U krijgt dan andere duurzame warmte. Wij weten nog niet hoe dat gaat, maar er wordt voor gezorgd.” “De warmte komt van ver. Wie betaalt het vervoer?” “In beginsel betaalt u dat, maar gelukkig zijn er riante subsidies om de kosten te drukken.

U bent in ieder geval niet meer geld kwijt dan nu.” “Hmm. Wij halen op onze kosten fossiele restwarmte op. Dat kost even veel als het aardgas dat we nu gebruiken. Misschien wil ik liever een warmtepomp. Ik heb een aandeel in een windpark, dus dan kan ik die duurzame energie gebruiken.” “Tsja, mevrouw, dat is lastig. U bent verplicht om een aansluiting te nemen op het warmtenet, tenzij u een duurzamer alternatief heeft.” “Maar duurzame elektriciteit uit wind is toch duurzamer?” “Nee, zo rekenen we dat niet. Restwarmte telt als 100% duurzaam, want anders wordt het weggegooid. Elektriciteit is maar gedeeltelijk duurzaam. Veel stroom in Nederland is nog afkomstig van fossiele bronnen. We moeten nu eenmaal zoveel mogelijk mensen aansluiten op het warmtenet, anders is het niet rendabel. Warmtebedrijven moeten ook verdienen. Als bewoners zomaar iets anders kiezen, lukt dat niet.” “Ik zal erover nadenken. Erg aantrekkelijk klinkt het eerlijk gezegd niet.” Als alles volgens plan verloopt, gaan gemeenteambtenaren veel van dit soort gesprekken voeren. Het aantal aansluitingen op een warmtenet moet immers snel stijgen. Warmte is weinig populair 43

Gebrek aan animo van bewoners blijkt steeds weer een struikelblok. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) constateerde dat warmtenetten weinig populair zijn: bewoners vinden het te duur, ze wantrouwen warmtebedrijven en ze willen niet vastzitten aan een monopolist. Groepen burgers willen bovendien geen restwarmte van fossiele productieprocessen of afvalcentrales, omdat ze niet passen bij een circulaire samenleving. Zo was er op 10 november een protest op het Haagse Malieveld tegen de zogenoemde “smeerpijp”, de Warmtelinq van Rotterdam naar Den Haag en Leiden. Een rechtvaardige warmtetransitie vereist dat burgers het best mogelijke warmtenet krijgen. Een warmtenet dat voldoet aan hun wensen. Het gaat immers om hún huizen, hún investeringen, hún rekeningen en hún wijken. Veel burgers kunnen niet kiezen en zijn verplicht om gebruik te maken van het warmtenet, bijvoorbeeld huurders. Bovendien gaan er veel subsidies naar toe, die zij uiteindelijk ook weer grotendeels betalen. Daarbij hoort dat burgers vanaf de eerste plannen fundamentele invloed hebben op de warmtetransitie, en hen niet pas achteraf om draagvlak wordt gevraagd. Verder hebben ze inzicht nodig in prijzen en kosten van warmte, zodat ze weten dat de tarieven redelijk zijn en de subsidies bovendien goed terechtkomen. Voorts hoort daarbij dat hun wensen en bezwaren serieus worden genomen.

Alleen dan krijgen we aantrekkelijke en duurzame warmtenetten, waarop ze graag een aansluiting nemen. Prijzen en kosten voor warmte Tarieven vormen een cruciaal struikelblok. Vóór de oorlog in Oekraïne waren die gemiddeld 30% tot 50% hoger dan in landen om ons heen. ). Inmiddels zijn deze verschillen (exclusief het prijsplafond) een stuk groter. Hier stegen de prijzen met meer dan 80%, terwijl ze elders maar beperkt omhoog gingen. De transparantie ontbreekt, het is onduidelijk waarom de prijsverschillen zo groot zijn. Burgers mogen verwachten dat er een grondig onderzoek komt naar de kosten van warmte in Nederland, vergeleken met die in andere landen. Waar komen die prijsverschillen vandaan? Tot nu toe gebeurt dat niet. Hierdoor lopen we de kans dat warmtenetten in Nederland onnodig duur zijn. Gelukkig zijn er plannen om over te stappen op kostengebaseerde tarieven. De bijbehorende boekhoudregels en transparantie zijn een stap in de goede richting. ‘Aardgasvrij’ is achterhaald Daarbij komt dat innovatie in Nederland achterblijft. Ons beleid is nog gericht op het vervangen van het aardgas door een warmtenet, waarbij de rest van de energievoorziening in de wijk hetzelfde blijft. Een blik over de landsgrenzen laat zien dat dit achterhaald is. Het is beter om het gehele energieverbruik in de wijk tegelijkertijd aan te pakken: warmte, koeling én elektriciteit.

Met nadruk op besparing, zoals de Europese Unie voorstaat. Na isolatie wordt koeling steeds belangrijker, zeker met de zomers die steeds warmer worden. Voor consumenten is het duur en belastend, als ze eerst een warmtenet krijgen, dan gaan isoleren en vervolgens weer een koeling moeten organiseren, die ook weer veel energie verbruikt. Inmiddels doen internationaal slimme, integrale energiesystemen opgang. Elektriciteit, (rest)warmte en koeling zijn daarbij aan elkaar gekoppeld, met ruimte voor hergebruik van lokale warmte (bijvoorbeeld van een zwembad). Consumenten produceren daarin zelf energie met zonnepanelen en -collectoren. Ze kunnen deze samen delen, samen opslaan en weer gebruiken. In Europa worden inmiddels meer dan honderd van dergelijke wijken ontwikkeld. Het netto energieverbruik in die wijken kan dramatisch dalen, sommige wijken produceren zelfs méér dan ze gebruiken. Volgens de moderne literatuur zijn dit nu op veel plaatsen de beste energiesystemen; ze zijn ook aantrekkelijk voor consumenten. We kunnen daar vol op inzetten. Gemeenten zijn nu min of meer verplicht om de het warmtenet te kiezen met de laagste (maatschappelijke) kosten, volgens gestandaardiseerde berekeningen. Maar dat is niet hetzelfde als 44

een warmtenet dat het fijnste is voor de burgers en hun buurten. Zij hebben mogelijk andere wensen, zoals de wens om niet -zij het indirect- afhankelijk te blijven van fossiele brandstoffen, comfort en koeling, of de mogelijkheid om zelf meer te kunnen sturen. Waarom blijven we achter? Hoe komt het dat warmte hier weinig aantrekkelijk is voor consumenten? Dit kan ook worden verklaard uit de beleidsvorming. Procedurele rechtvaardigheid vereist dat consumenten, als groep, een doorslaggevende rol spelen bij afspraken over hun eigen voorziening. Maar bij het Klimaatakkoord aan de tafel Gebouwde Omgeving kregen energiebedrijven en hun vertegenwoordigers vijf zetels toegewezen en ook de de bouw- en vastgoedsector, banken en de technieksector meepraten. Allemaal commerciële partijen die aan burgers verdienen. De burgers zelf moesten het met twee zetels doen. Innovatieve bedrijven, zoals bijvoorbeeld de IT-sector die slimme energiesystemen kan ontwikkelen, ontbreken helemaal. Gezien de samenstelling van de gremia kan het niet verbazen dat innovatieve energiesystemen en de belangen van burgers in de knel komen. Hoe moet het verder? De doelen van het Klimaatakkoord, te weten 500.000 extra warmte-aansluitingen in 2030, worden waarschijnlijk niet gehaald. Afgelopen jaren werden slechts om 15.000 tot 20.000 aansluitingen gerealiseerd, veel minder dan de benodigde 50.000 extra per jaar.

Dit is bitterzoet: het kan de transitie op korte termijn benadelen. Maar het geeft ook de kans om ons te bezinnen en daarna meteen de duurzaamste energiesystemen toe te passen. Een brede opbouw van de benodigde kennis en expertise, ook op het gebied van innovatieve warmtenetten, is een noodzakelijke stap. Veel gemeenten, die -net als in andere landen- de regie hebben, zijn daar al druk mee bezig. Overdracht van kennis uit het buitenland is daarbij essentieel. In landen als Zweden, Denemarken en Duitsland zijn inmiddels vele geavanceerde systemen ontwikkeld. Ook op het gebied van kosten en tarieven is er veel te leren. Niet aardgasvrije wijken, maar energiearme wijken zijn het wenselijke doel. Instrumenten zijn nodig om het totale toekomstige energieverbruik van wijken te berekenen, voor isolatie, elektriciteit, warmte en koeling, en de relatie te leggen met alle mogelijke lokale bronnen, zoals zonnepanelen en -collectoren en lokale restwarmte of geothermie. Aan de hand daarvan kunnen duurzame, integrale energiesystemen worden ontworpen. Het geeft ook de tijd om de energiewetten aan te passen zodat consumenten elektriciteit en warmte kunnen delen, samen opslaan of aan elkaar te verkopen. Dat past bij moderne systemen. Energiecoöperaties kunnen, ook in de wet, ruim baan krijgen om nieuwe systemen te ontwikkelen.

Snelheid kunnen we maken door eerst de gemakkelijkste wijken aan te pakken. Hogetemperatuurwarmtenetten zijn nog mogelijk als er een goede restbron is naast een woonwijk. De kosten en tarieven zijn dan laag. Moderne energiesystemen kunnen worden ontwikkeld in wijken die al goed geïsoleerd zijn. In andere wijken moeten we vaart maken met isolatie, zodat zij later ook moderne systemen kunnen krijgen. Verder zouden vertegenwoordigers van burgers toch tenminste de helft van de zetels moeten krijgen in alle gremia die belangrijke beslissingen nemen over de voorziening van burgers en hun wijken. Het gaat immers om hún huizen en hún geld. Uiteindelijk kan dit leiden tot het volgende gesprek: “Goedemorgen, mevrouw, wij zijn hier van de gemeente. Mogen we even binnenkomen?”. 45

“Ja, komt u binnen.” “Misschien heeft u het al gehoord, maar er komt hier een warmtenet. Dan kunt u eindelijk duurzaam verwarmen.” “Daar heb ik me nog niet zo in verdiept.” “Er komt hier een duurzame wijk. Het netto-energieverbruik wordt binnen zes jaar gehalveerd. Dat doen we met isolatie en warmtenetten.” “Waar komt die warmte dan vandaan?” “Dit warmtenet is flexibel, met verschillende bronnen. Er komt warmte van lokale bronnen, zoals zonnecollectoren, de supermarkt, het zwembad en de scholen en van overtollige elektriciteit uit zon en wind en lokale bronnen. Er komen zonne- en warmtepanelen op woningen en flats en gezamenlijke opslagen van elektriciteit en warmte. Uw huis is van de jaren 60 van vorige eeuw. Heeft u al wat geïsoleerd?” “Nee, wij hebben dit huis al langer in de familie en we hebben tot nu toe nog niet de mogelijkheid gehad.” “Dat begrijp ik. U heeft een cv-ketel? Hoe oud is die?” “Even opzoeken. Deze is nu acht jaar oud.” “Dan blijft die nog wel even werken. Wij hebben een integraal plan. We kunnen u helpen met het isoleren. Dat scheelt flink op uw energierekening. U kunt ook zonnepanelen en warmtecollectoren kopen via een gezamenlijke actie. Voor een deel krijgt u dan subsidie en de rest kunt u lenen. Uw energierekening wordt lager, dat vergemakkelijkt het terugbetalen. Als uw huis voldoende geïsoleerd is, sluiten wij het aan op het warmtenet.

Dit kan in de zomer ook koelen. U kunt bovendien ook energie uitwisselen met uw wijkgenoten.” “Ik kan dit allemaal nog niet goed overzien. Maar in de zomer wordt het hier inderdaad wel warm, dus als ik daar wat aan kan doen...” “Mevrouw, het is ook ingewikkeld. Als u hier iets voor voelt, is de eerste stap een advies van de energiecoach. Deze neemt de woning op en legt uit wat uw mogelijkheden zijn. Als u geen aansluiting op het warmtenet wenst, kunt u een warmtepomp nemen. Een aansluiting op het warmtenet is meestal een stuk voordeliger, maar het is uw eigen keuze.” “Dank u wel. Ik gooi dit thuis in de groep.” Bron: https://energeia.nl/energeia-artikel/40105619/een-verleidelijk-warmtenet-voor-een-rechtvaardigetransitie?utm_term=Autofeed&utm_medium=Social&utm_source=LinkedIn#Echobox=1674710867

46

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Culemborg&id=d5de8557-205c-4147-bf8d-a3d8f0912ee9