CConstaterende datCulemborg
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Rapportage energiesysteem Stationsomgeving Culemborg_V2.pdf

Raadsvergadering 15 juni 2023, gemeente CulemborgBij agendapunt: Uitgangspunten energievoorziening Stationsomgeving14.640 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Energie - systeemkeuze Stationsomgeving Culemborg inzichten, randvoorwaarden & piketpaaltjes

Rapportage – opgesteld door: Martijn Messing Martijn.messing@turnbright.nl 06 -46236839 Joris van Boxtel Joris.vanboxtel@turnbright.nl 06-45418641

1

Inhoudsopgave Inleiding ................................................................................................................................................... 3 Ambitie energie Stationsomgeving ..................................................................................................... 3 Vraagstelling & aanpak ........................................................................................................................ 3 Inhoud van deze rapportage ............................................................................................................... 4 Kaders ...................................................................................................................................................... 5 Kringlopen sluiten................................................................................................................................ 5 Transportschaarste en benodige ruimte voor infrastructuur ............................................................. 6 Nieuwe wetgeving ............................................................................................................................... 9 Gelders Warmte en Infra Bedrijf (GWIB)...........................................................................................

10 De verwerking van de informatie naar verschillende scenario’s .......................................................... 12 Scenario 1 – Object gebonden .......................................................................................................... 12 Scenario 2 – gebiedsgericht warmte & koude organiseren .............................................................. 14 Principes 5e generatie warmtenet ................................................................................................. 15 Kenmerken van een 5-de Generatie Warmte- en Koude net ....................................................... 16 De Vertaling naar het plangebied stationsomgeving .................................................................... 17 Scenario 3 – Culemborg Holarchisch ................................................................................................. 20 Advies voor vervolg ............................................................................................................................... 21 1: Governance – rollen en taken verkennen. ................................................................................... 21 2: Wet & regelgeving – inventarisatie (on)mogelijkheden ...............................................................

21 3: Financial Engineering – op basis van 5e generatie techniek.......................................................... 21 4: Human nature – emoties, gedrag & sociale processen) ............................................................... 22 Bijlagen .................................................................................................................................................. 23 Verslag Startoverleg .......................................................................................................................... 23 Gespreksverslagen ............................................................................................................................ 29 Liander ........................................................................................................................................... 29 Thermo Bello ................................................................................................................................. 29 Firan ............................................................................................................................................... 31 Gemeente Culemborg ...................................................................................................................

31 Gelders Ondergrond Overleg (GOO) ............................................................................................. 33 Gelders Warmte Infra Bedrijf (GWIB)............................................................................................ 37 Relevante achtergrond artikelen....................................................................................................... 40 Bij ons in de buurt komt een nieuwe waterleiding ....................................................................... 40 Een verleidelijk warmtenet voor een rechtvaardige transitie....................................................... 43

2

Inleiding Ambitie energie Stationsomgeving In de conceptstructuurvisie is de gemeentelijke ambitie verwoord in de volgende doelen: - Alle woningen in de stationsomgeving worden gebouwd als ‘nul-op-de-meter-woningen’; - In de stationsomgeving wordt geen nieuwe aardgasinfrastructuur aangelegd. - Uitgangspunt voor de ontwikkeling is dat de warmtevoorziening een collectief systeem wordt, bij voorkeur in eigendom van de toekomstige bewoners (model Thermo Bello); - In de stationsomgeving wordt maximaal ingezet op het opwekken van duurzame elektriciteit door middel van zon-PV (zowel op de gebouwen als ook in de openbare ruimte); - Als ten behoeve van het doel om energieneutraal te worden duurzame opwek buiten het gebied zelf moet worden gerealiseerd, maakt dat onlosmakelijk onderdeel uit van het project stationsomgeving. Naast het energieverbruik in woningen wordt ook energie verbruikt door bijvoorbeeld mobiliteit, openbare verlichting en andere installaties. Onderdeel van de ontwikkeling van de stationsomgeving is om hiervoor gebruik te maken van duurzame energiebronnen, danwel het verbruik te compenseren door duurzame opwekking. Met voorgaande doelen wordt de nieuwe stationsomgeving een gebied dat qua energieprestatie niet bijdraagt aan het vergroten van de ‘footprint’ waardoor voor dit thema met recht gesproken kan worden over een duurzame gebiedsontwikkeling.

Met het vaststellen van deze structuurvisie borgt de gemeenteraad niet alleen een duurzame gebiedsontwikkeling, ze toont zich ook voorstander van collectief eigendom van de energievoorziening door toekomstige bewoners en wenst de vraag naar en het aanbod van duurzame energie te verbinden.

Vraagstelling & aanpak De concrete vraag aan TurnBright was, wat de gestelde ambities betekenen voor de ontwikkeling van de stationsomgeving en hoe deze gerealiseerd kunnen worden. Met o.a. aandacht voor de benodigde rol van de gemeente, eventuele samenwerkingspartners en de te zetten eerste stappen (piketpaaltjes). De eerste stap, waar deze rapportage het eindproduct van is, richt zich op het verzamelen en analyseren van de benodigde informatie om deze te vertalen naar de benodigde inzichten voor eerste rolneming van de gemeente ten behoeve van het realiseren van de ambities. Voor het opbouwen van deze rapportage zijn o.a. gesprekken gevoerd met de gemeente Culemborg, het Gelders Warmte en Infra Bedrijf i.o. (GWIB), de Provincie (Gelders Ondergrond Overleg), Thermo Bello, Alliander en Firan (gespreksverslagen in de bijlage). We hebben verder geraadpleegd: Transitievisie Warmte, website Vrijstad Energie, Website Ennatuurlijk (Parijsch), Intentieverklaring Warmtekeuze Culemborg, het rapport CEGOIA Culemborg van CE Delft en diverse openbare bronnen. Deze rapportage volgt de gegeven presentatie (reeds in uw bezit), vult aan en verdiept waar nodig en sluit af met ons advies op de volgende, in sociale innovatie projecten altijd terugkerende thema’s: 1. Governance vraagstukken (inclusief rolneming gemeente) 2. Toepassing wet & regelgeving 3.

Financial Engineering – financieel ontwerp 4. Human nature (kennis van emoties & gedrag, sociale processen)

3

Inhoud van deze rapportage 1. De verzamelde informatie en de betekenis voor het toekomstige energiesysteem (randvoorwaarden) 2. De vertaling van de informatie aan de hand van 3 mogelijke scenario’s voor het toekomstige energiesysteem 3. Ons advies op basis van onze inzichten en analyse In de bijlagen voegen we - Gespreksverslagen - nog diverse artikelen ter inspiratie.

4

Kaders Onder deze noemer ordenen we de verzamelde informatie:

Kringlopen sluiten Dia 5 presentatie Een paar energiemarkt ontwikkelingen om in alle scenario’s rekening mee te houden - De markt voor elektriciteit wordt steeds volatieler. De piek in opwek overtreft steeds vaker de vraag op dat moment. Gevolg is veel onbalans en lage tot zelfs negatieve stroomprijzen op piekmomenten en hoge prijzen bij veel vraag maar weinig aanbod. - Door toenemende opwek ontstaat er steeds vaker transportschaarste voor invoeding in alle netvlakken (HSMS-LS) op piekmomenten. Het aantal spanningsklachten stijgt. - Door toename van de vraag naar elektriciteit ontstaat steeds meer transportschaarste voor afname. - Lock-ins leiden tot hogere prijzen dan nodig. Denk aan laadpaal – warmtenet - buurtbatterij Een gebiedsontwikkeling kan onderdeel zijn van het probleem

Een gebiedsontwikkeling kan ook onderdeel zijn van de oplossing:

Denk aan: - Extra zonnestroom invoeden - Verbruik niet afstemmen op aanbod - Buitenlucht opwarmen via airco’s of luchtwarmtepompen - CO2 produceren

Denk aan: - Stroom benutten bij lokale overschotten - CO2 opslaan (gebruik natuurlijke materialen) - Kringlopen sluiten - Buffers toepassen.

Wij verwijzen naar het recente rapport van Tennet ‘monitoring leveringszekerheid 2022’ Ons algemene advies is om voor alle toekomstige ontwikkelingen in uw gemeente zoveel mogelijk op zoek te gaan naar een lokale balans tussen vraag en aanbod. Dit kan ook omschreven worden als ‘vraag en aanbod matching’ of ‘sluiten van energiekringlopen’. En daarbij geen onderscheid te maken tussen warmte en elektriciteit maar vooral te spreken over energie. Het volgende plaatje illustreert de uitdaging bij het zoeken naar balans. In de wintermaanden wordt nu gas verbruikt. Zonnepanelen wekken ongeveer 1000-1100 uren per jaar stroom op, voornamelijk in de zomer. Windmolens produceren ongeveer 3000-3400 uren stroom per jaar, met name in de koudere maanden. De uitdaging om tot balans tussen vraag en aanbod te komen wordt erg groot als windenergie niet benut kan worden. Dia 6 presentatie De opwekmix versus gasverbruik uitdaging

Er zijn nu al dagen dat opwek uit zon de totale vraag naar stroom overstijgt

En EV verbruik?

5

Dia 7 presentatie De warmte uitdaging

Dia 7 illustreert de noodzaak om te isoleren (en ventileren) en te werken met seizoensopslag van warmte. Op steeds meer plaatsen wordt dit succesvol toegepast. Zoals hier in Groningen. Hoe meer warmte van de zomer naar de winter ‘gebracht’ kan worden, des te minder stroom zal in de winter nodig zijn om de warmte weer op te wekken, bijvoorbeeld met een warmtepomp.

Transportschaarste en benodige ruimte voor infrastructuur

Congestie HS/MS/LS

Congestie voor afname en invoeding zal langjarig een uitdaging blijven.

Congestie in HS (Tennet) Tot 2029-2030.

Dia 8 presentatie:

In het Netwerk van Tennet (Hoog Spanning) zit voor Culemborg congestie tot 2029-2030. Dit betekent dat het verkrijgen van een grootverbruikers-aansluiting voor teruglevering EN afname van stroom voor 2019 waarschijnlijk niet mogelijk is. In het netwerk van Liander is tot eind 2026 sprake van congestie. Zie voor informatie de website van Liander (link). De informatie wordt iedere 14 dagen geactualiseerd.

6

Aandachtspunt: Een bestaande grootverbruik aansluiting kan in tijden van congestie niet zomaar meegenomen worden naar een andere locatie. Dit heeft mogelijk gevolgen bij het verplaatsen van bedrijven in het stationsgebied. Overleg hiervoor regelmatig met Liander. Door de extra opwek en vraag naar elektriciteit moet het transport systeem worden uitgebreid. Dia 9 en 10 laten zien wat infrastructuur aan ruimte, investering en doorlooptijd vraagt Dia 9: presentatie Ruimte voor HS-MS-LS in de regio – stad en/of dorp

De verschillende soorten stations en hun aansluit capaciteit. Dia 10 presentatie Link naar document Netbeheer Nederland

Iink naar website Liander.

Link naar Infrastructurele Outlook 2050 Tennet - Gasunie

Het rechterplaatje op dia 10 laat zien dat er toekomst vast 25 woningen op een (100KW) kabel aangesloten kunnen worden. Traditioneel (voor elektrificatie) werden ongeveer 135 woningen op

7

dezelfde (100KW) kabel aangesloten. Dit laat zien dat er steeds meer MS (MiddenSpannings) ruimte nodig is. Zie voor een duidelijke uitleg de website van Liander (link). Liander rekent voor de toekomstige woningen, voornamelijk appartementen, in de stationsomgeving met 3 KW maximaal gelijktijdig verbruik per woning. Dat betekent dat er per kabel (100KW) maximaal 33 woningen kunnen worden aangesloten. Als er ook nog ruimte moet zijn op de kabel voor elektrisch laden dan kunnen per kabel minder woningen worden aangesloten. In een transformatorhuisje kunnen (zie website Liander) maximaal 8 kabels van 100KW. Er moet dus rekening gehouden worden met voldoende ruimte voor de elektrische infrastructuur (deze kan ook mogelijk in de gebouwen worden geïntegreerd) zowel onder- als bovengronds. Zie voor extra achtergrond informatie: - Basisinformatie over energie-infrastructuur van Netbeheer Nederland - De infrastructurele Outlook 2050 van Tennet - Gasunie - Oproep netbeheer Nederland voor het doen aan energieplanologie (on-)mogelijkheden in de bodem: Dia 11 presentatie

Bodemenergie?

In het plangebied is sprake van een 'koude warmte opslag vrije zone' en van een 'boringsvrije zone' De beperkingen in de koude-warmte-opslag-vrije zone en boringvrije zone voor warmte-opslag in de bodem, bodemenergie en geothermie, zoals vastgelegd in de Omgevingsverordening Gelderland, zijn weergegeven in onderstaande tabel. Type warmte-opslag in bodem/ondergrond Bodemenergiesystemen (open en dicht)

Koude-warmte-opslagvrije zone

Boringvrije zone

Niet toegestaan.

Toegestaan tot einddiepte van max. -46 m NAP. Meldingsplicht.

8

Lokale gesloten opslagsystemen in de bodem (bv HoCoSto / Ecovat)

Geothermie / aardwarmte (dieper dan 500 m-mv)

Toegestaan tot einddiepte van max. -46 m NAP. Voldoen aan voorschriften uit bijlage Grondwater-bescherming van de Omgevingsverordening. Meldingsplicht bij: a. gebruik van vloeibare schadelijke stoffen zwaarder dan water; b. roeren van de bodem dieper dan drie meter onder het maaiveld. Niet toegestaan.

Toegestaan tot einddiepte van max. -46 m NAP. Meldingsplicht.

Niet toegestaan, vanwege doorborging van de beschermende kleilaag boven de drinkwateronttrekking. (De Waalre kleilaag, die boven het pakket ligt waaruit in Culemborg drinkwater wordt gewonnen, ligt in Culemborg op – 46 m NAP) Er zijn geen open bronnen (WKO) mogelijk in het plangebied, misschien wel net buiten het plangebied. Er kan ook niet diep geboord worden voor het leggen van een lus voor een water-water warmtepomp. Gesloten buffers, onder de grond, zijn wel mogelijk boven de kleilaag. Zie de bijlage voor het gespreksverslag met de coördinator van het Gelders Ondergrond Overleg (GOO)

Nieuwe wetgeving Nieuwe wetgeving in ontwikkeling Kamerbrief minister Jetten -

Infrastructuur warmtenetten in publieke handen

-

Uitzondering voor kleine collectieve systemen

-

‘Ingroeiperiode’ van 7 jaar i.v.m. publieke realisatiekracht

-

Overgangsrecht bestaande netten

-

Uitbreidingsmogelijkheden private warmtebedrijven blijven mogelijk (zowel binnen als buiten kavel)

De volgende warmtebedrijven kunnen aangewezen worden: •

Een warmtebedrijf dat 100% in publieke handen is;

•

Een warmtebedrijf dat minimaal 50% + 1 aandeel in publieke handen is;

•

Een warmte joint-venture (JV) bestaande uit een 100% publiek warmtenetbedrijf en een publiek of privaat warmteleveringsbedrijf;

•

Een warmte JV bestaande uit een warmtenetbedrijf dat voor minimaal 50% + 1 aandeel in handen is van een publieke partij en een publiek of privaat warmteleveringsbedrijf.

Dia 12 presentatie

Voor uitwerking en realisatie van de klimaatakkoord afspraken wordt momenteel veel nieuwe wetgeving ontwikkeld. Alle hieronder genoemde wetsvoorstellen moeten nog deels of geheel door de Kamers worden vastgesteld.

9

Zie hiervoor o.a.: - Wetsvoorstel Energiewet - Kamerbrief over voortgang Wet Collectieve warmtevoorziening - Kamerbrief besluit infrastructuur collectieve warmtevoorziening in publieke handen - Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie - Omgevingswet i.o. Met name de kamerbrief over het besluit infrastructuur collectieve warmtevoorziening in publieke handen is voor deze casus relevant. Als we de kamerbrief goed interpreteren dan betekent dat (mede) eigendom van de gemeente Culemborg in een collectieve warmtevoorziening in de stationsomgeving. Het standpunt van de gemeente hierin is (uit gespreksverslag startoverleg): De gemeente is voorstander van collectief eigendom van de energievoorziening door toekomstige bewoners. Hierbij wordt o.a. gekeken naar het voorbeeld van Thermo Bello in de wijk EVA-Lanxmeer. Centraal staat daar ‘van, voor en door de bewoners’. Voor de ontwikkeling in de stationsomgeving is het zaak de goede elementen uit EVA-Lanxmeer te gebruiken. Uw visie sluit ook aan bij recente EU wetgeving. In de zogenaamde Renewable Energy Directives is het begrip ‘energy community’ opgenomen. De Citizen Energy Community bevat lokale partijen, zoals de gemeente.

De volgende tekst is hier opgenomen: Citizen Energy Community A legal entity that: (a) is based on voluntary and open participation and is effectively controlled by members or shareholders that are natural persons, local authorities, including municipalities, or small enterprises; (b) has for its primary purpose to provide environmental, economic or social community benefits to its members or shareholders or to the local areas where it operates rather than to generate financial profits; (c) may engage in generation, including from renewable sources, distribution, supply, consumption, aggregation, energy storage, energy efficiency services or charging services for electric vehicles or provide other energy services to its members or shareholders;" Voor achtergrond informatie zie deze links: - What is an energy community? - Clean energy for all Europeans package

Gelders Warmte en Infra Bedrijf (GWIB) Op 10 maart jl. heeft Gedeputeerde Staten een positief besluit genomen over het oprichten van het GWIB. De komende periode wordt besluitvorming verwacht bij Firan (Alliander) en Oost NL. Daarna gaat het ter besluitvorming naar Provinciale Staten. Het GWIB wordt opgericht aangezien er sprake is van marktfalen. Omdat: De markt niet in bestaande bouw stapt (alleen in nieuwbouw en hoogbouw). Daardoor worden de doelstellingen (80.000 aansluitingen in 2023) niet gehaald. Er is een groot gat tussen wat er gebeurd en zou moeten gebeuren Er onvoldoende vertrouwen is bij bewoners in marktpartijen. Dit heeft o.a. te maken met de beperkte transparantie en hoge tarieven.

10

Om dit te doorbreken is er een publieke rol nodig in de ontwikkeling. Vanuit gemeenten wordt aangegeven dat ze over onvoldoende kennis, kunde en capaciteit beschikken om deze rol te pakken. Met het GWIB kan hier wel invulling aan gegeven worden. De opzet en werkwijze in grote lijnen is als volgt: Kapitaal wordt ingebracht door Alliander en IEG (Oost NL) De Provincie heeft een aandeel van 1% Op strategische onderwerpen is er unanimiteit nodig, zodat de belangen van de provincie zijn geborgd. Bij een positieve business case wordt er een Lokaal Warmte Infra Bedrijf (LWIB) opgericht. Voorwaarde is dat een gemeente dan mee investeert. Gemiddeld hanteren ze een verhouding van 70/30. In de praktijk ligt de investering van de gemeente tussen de 5 en 50%. Voor levering wordt er dan samengewerkt met andere partijen. B.v. bewonerscollectieven Schematisch ziet er dat zo uit

Note; op het punt van de levering is de structuur aangepast op het oorspronkelijke model. Reden hiervoor is dat er geen sprake mag zijn van een gesplitst model. Er moet 1 partij zijn voor de bewoner. Het LWIB gaat een joint venture aangaan met een partij tbv de levering in een warmtebedrijf. Wij zien deze ontwikkeling als een kans voor de gemeente Culemborg, haar inwoners en bedrijven en de reeds bestaande initiatieven zoals Thermo Bello en Vrijstad Energie.

11

De verwerking van de informatie naar verschillende scenario’s We hebben ervoor gekozen om de informatie te verwerken naar 3 verschillende scenario’s: 1. Object gebonden 2. Gebieds gericht 3. Culemborg holarchisch (stationsomgeving als start voor een integrale ontwikkeling).

Scenario 1 – Object gebonden Appartementen & geschakelde bouw • Gebouw voldoet aan de BENG eisen • Individuele oplossing ligt voor de hand (plaats?). Geen WKO mogelijk in gebied. • Bijvoorbeeld (ventilatie-)lucht WP met boiler. • Water – water WP (diepte?) met boiler voor geschakelde woningen • Bij collectieve warmte blokniveauà in de huurwet. Vanaf 1 januari 47,38 euro inclusief btw voor iedere gigajoule (GJ). Dit prijsplafond geldt voor de eerste 37 GJ. Voor verbruik >37 GJ geldt 90,91 euro per GJ (max ACM).

• Opwek is waarschijnlijk niet meer te salderen. Opwek op pand (BENG eis) benutten voor opwarmen boilers (e-management nodig)? • Energieprijzen op zonnige en winderige dagen zeer laag en op piekmomenten (zeer) hoog. Slim schakelen, verwarmen en koelen via e-management systeem kan fors besparen. • WP voor koeling = extra warmte buiten à niet her te gebruiken. • Grootverbruik aansluiting mogelijk niet beschikbaar (vanwege congestie).

Energieneutraal à neen (zeker niet momentaan) Lokaal eigendom à appartement oplossing ja, collectief vraagt sturing Betaalbaar à dat is de vraag op lange termijn Onderdeel van de oplossing à NEEN

Dia 15 presentatie

Een gebouw is via een all electric oplossing prima te verwarmen. Middels warmtepompen. Vanwege de beperking diep te mogen boren in het gebied kan het zijn dat de ontwikkelaar kiest voor (ventilatie)lucht-warmtepompen. De toepassing van zonthermie lijkt hier lastiger vanwege het ontbreken van de mogelijkheid te combineren met een WKO (warmte – koude – opslag). Congestie bij Liander en Tennet maakt het lastig om voor 2027 of 2029 een grootverbuik (>3x80 Ampère) aansluiting te krijgen, bijvoorbeeld voor een collectieve warmtepomp. De ontwikkelaar moet dan kiezen voor een oplossing per appartement (vraagt ook fysieke ruimte) als tussentijds de wetgeving niet wordt veranderd. In de toekomst kan er waarschijnlijk niet meer gesaldeerd worden (opwek wegstrepen tegen verbruik). Dat betekent dat het realiseren van nota 0 op de meter alleen nog kan als de eigen opwek gelijk is aan het eigen verbruik op hetzelfde moment. Dus de vraag moet er zijn als er aanbod is, of andersom. Batterijen kunnen zorgen voor het overbruggen van de dag maar zijn niet geschikt om de benodigde stroom voor de winterperiode op te slaan. De stroom benutten om warmte te produceren en deze op te slaan vraagt (grote) buffers, te groot voor een object gebonden oplossing denken wij.

De gebouweigenaar kan ervoor kiezen de warmtelevering collectief te laten organiseren (langjarig verdienmodel) als het maar voldoet aan het bouwbesluit en gereguleerde tarieven. Bij verhuurappartementen betekent dit dat de verrekening van de gebruikte warmte via de huur gaat. Bij koopappartementen zal de warmtelevering in de meeste gevallen door een gespecialiseerde

12

partij worden gedaan. In beide gevallen moeten de exploitanten zich houden aan de maximale ACM tarieven. Helaas zijn dat op dit moment heel hoge tarieven vanwege de gestegen gasprijzen. Mogelijk dat deze in de toekomst weer dalen maar de maximale GJ prijs is op dit moment door de ACM op € 90,91 vastgesteld. Dat is 3x hoger dan enkele jaren geleden. Wij weten uit ervaring dat de maximale warmteprijs die berekend mag worden (ACM) voor nieuwbouw (fors) lager kan als uitgegaan wordt van kostprijs+ principes. Dit zijn principes die in de ontwerp wetgeving nog nader uitgewerkt moeten worden. Het verschil tussen de ACM tarieven voor 2022 en het kostprijs+ model lag bij 3 casussen in Brabant tussen de 1.500 en € 2.000 per woning per jaar. Voor een gebied met 2000 woningen kan het jaarlijkse verschil voor alle huishoudens samen dan oplopen naar € 3-€4miljoen per jaar. Over een periode van 30 jaar gaat dat over heel veel geld. Deze object gebonden oplossing voldoet niet aan de doelen uit de structuur visie omdat: het niet mogelijk is een nota-0-op de meter situatie te realiseren (toekomst vast). lokaal eigendom lastig tot niet ingevuld zal worden opwek elders koppelen aan het verbruik (op het zelfde moment) technisch en financieel niet haalbaar zal zijn. Daarbij komt dat: luchtwarmtepompen geluid produceren wat mogelijk overlast kan geven.

Ze verwarmen of koelen ook de buitenlucht extra, afhankelijk van hoe ze gebruikt worden. Het is eigenlijk zonde dat deze reststroom niet (her-)gebruikt wordt. een object gebonden oplossing zal niet of nauwelijks bijdragen aan het opvangen van te veel aan zonnestroom in de zomer en het voorkomen van teveel elektravraag in de winter en daarmee de regionale en nationale uitdaging vergroten in plaats van verkleinen.

Laadpleinen Do’s : - Slim laden stimuleren via dynamische prijzen. - Combineren met opslag - Combineren met windenergie Aandachtspunten - Zon-opwek off grid maar mogelijk juist geen opwek ivm voorkomen spanningsklachten in de buurt. - Voorkomen lock-in / te hoge prijzen Onderdeel van de oplossing?: mogelijk

Dia 16 presentatie

Een laadplein kan grote vermogens vragen. Uiteraard is dit afhankelijk van de gebruikers. Het voorbeeld in hoofddorp (dia 16) maakt gebruik van batterijen om de piekvraag af te vlakken. De

13

combinatie met opwek van zonnestroom raden we vooralsnog af. Waarschijnlijk is er in Culemborg, zeker in de toekomst, op zonnige dagen een overschot aan zonnestroom. Een laadplein voorzien van opslag (in combinatie met een buurtbatterij) kan helpen het lokale overschot op te vangen en zo het netwerk ontlasten zoals spanningsklachten helpen voorkomen. Daarnaast kan het alsnog zorgen voor een zekere opbrengst voor de zonnestroom van de bewoners waar de prijs nu al op piekmomenten negatief meerdere malen per jaar negatief is. Voor de stationsomgeving is het van belang dat het aantal laadpalen dat nodig is goed opgenomen is in de nationale agenda laadinfrastructuur zodat Liander de benodigde ruimte in haar reserveringen kan meenemen. Gelet op de congestie bij zowel Liander als Tennet (tot 2029) is het belangrijk om goed af stemmen met de netbeheerder.

Scenario 2 – gebiedsgericht warmte & koude organiseren

Scenario 2 gebiedsgericht warmte & koude organiseren: -

5e generatie warmte & koudenet als systeem Laadpleinen als buffers voor stroom maar ook voor warmte en koude Warmtebron - reststromen – water. Koudebron – water - reststromen

Dia 17 presentatie

In dit scenario wordt gekozen voor een gebiedsgerichte oplossing. Wij adviseren u zich te oriënteren op de toepassing van een 5e generatie warmte & koudenet. Als warmte- en koudebron worden reststromen uit het gebied, water en duurzame elektra opwek gebruikt. Laadpleinen en de ruimte onder gebouwen worden ingezet als buffers voor stroom, warmte en koude. Zo produceert een supermarkt bijvoorbeeld voor ongeveer 300 woningen warmte door de vele koeling die ze toepassen. De koeling in de zomer in de woningen en kantoren onttrekt warmte die weer, bijvoorbeeld via een seizoensopslag, in de winter gebruikt kan worden. De volgende dia’s zijn i.o.v. Turnbright gemaakt door Herman Eijdems, tot 1 januari jl. was Herman directeur innovatie van Mijnwater B.V. Herman is gebouwfysicus en heeft veel ervaring met warmte&koude netten. Dia 18 laat de ontwikkeling van warmte netten zien. Dia 19 legt de 5 principes van een 5e generatie warmtenet uit. We hebben ze vertaald in het Nederlands in dit rapport. Dia 20 behandelt de kenmerken van een 5e generatie net en dia 21 laat zien dat bij een goede toepassing van de combinatie van isolatie + (rest-)warmte&koudegebruik + water-water warmtepomp, de energievraag 14

per woning sterkt terug gebracht kan worden. Dit is noodzakelijk voor het voorkomen van enorme piekvragen in de toekomst (als veel warmtepompen tegelijk aanslaan, samen met inductie en laden van de auto). 5-de Generatie Warmte- en Koude netten (5gDHC)

5GDHC voor Culemborg Kick-off bespreking

Bijna alle warmtenetten in Europa zijn systemen met centrale opwekking en éénrichtingverkeer naar de eindgebruiker. De huidige ontwikkeling is om de centrale voorziening duurzamer te maken. Daarmee bouwen we een systeem dat:

Sheet 18 02-02-2023 Herman Eijdems info@tri-es.com

• Afhankelijk is van het zwakste punt in de schakel;

+31 6 282 485 48

• Niet flexibel is voor aanpassingen bij eindgebruiker; • Niet vraaggestuurd is, het moet 24/7 warm water leveren bij de voordeur met grote verliezen; • Geen geïntegreerde koeling heeft; • Beperkte synergy heeft met het Enet.

www.tri-es.com

Dia 18 presentatie

Principes 5e generatie warmtenet Dia 19 presentatie

5GDHC staat voor 5e Generatie District Heating and Cooling. De 5 principes zijn: 1. De energiekringloop sluiten, om energieverspilling te voorkomen. Elke keer als je een gebouw koelt, kun je die warmte gebruiken om ergens anders of later een gebouw te verwarmen. 2. Gebruik van laagwaardige bronnen voor laagwaardige vraag. Het verwarmen van een ruimte is zo ongeveer de meest laagwaardige energie die bestaat. Hoogwaardige energiebronnen moeten eerst voor hoogwaardige doelen worden ingezet, zoals chemische processen of het aandrijven van vliegtuigen. Pas als een energiebron écht nergens anders meer voor gebruikt kan worden, kan het gebruikt worden om gebouwen te verwarmen. 3. Warmte op de gewenste temperatuur brengen precies op de plek waar en het tijdstip waarop dat nodig is. Energie wordt geleverd waar het gevraagd wordt, op de temperatuur die gevraagd wordt, en zoveel als gevraagd wordt. Geen overproductie om de circulatie op gang te houden, en geen seizoensgebonden beperkingen. 4. Een geïntegreerde aanpak van energiestromen. Energiesystemen zoals warmte, elektriciteit en andere stromen zoals waterstof, stoom en biomassa verwerken in één systeem.

15

5. Lokale bronnen als prioriteit. Lokale warmtenetten hoeven de elektriciteit van de warmtepompen niet van windturbines op zee te halen. Door het systeem slim vorm te geven, kunnen ze helemaal draaien op lokaal geproduceerde energie. Bron: Open Universiteit Kenmerken van een 5-de Generatie Warmte- en Koude net Dia 20 presentatie

Een 5gDHC netwerk: - Is een twin-pipe, maar geen aanvoer/retour, maar aanvoer warm en aanvoer koud; - Is de bron voor decentrale installaties, die het net versterken (zelfregelend systeem); - Wisselt automatisch warmte- en koude uit tussen eindgebruikers; - Buffert overschotten warm en koud voor later; - Gebruikt lokale bronnen en afvalwarmte; - Is gemakkelijk uitbreidbaar, van klein naar groot met lage volloopkosten; - Is aanpasbaar. Dia 21 presentatie

Wat doet een 5-de Generatie Warmte- en Koude net ?

5GDHC voor Culemborg Kick-off bespreking Sheet 21 02-02-2023 Herman Eijdems info@tri-es.com +31 6 282 485 48

De energievraag van één woning wordt teruggebracht van 20.000 kWh naar 2.000 kWh, hierdoor kan deze makkelijker lokaal duurzaam worden opgewekt/wordt een grote piekvraag voorkomen. www.tri-es.com

16

De Vertaling naar het plangebied stationsomgeving Er is een eerste scan gedaan naar wat de mogelijkheden zijn van 5e generatie warmte en koudenet voor het plangebied (dia 22 presentatie) Kenmerken (+): - Nieuwbouw, “nulopdemeter”; - Gemengde functies; - Compact; - Restwarmte, supermarkt/datacenter?; - Integratie gebouwen/mobiliteit; - CO2 zero Kenmerken (-): - Barière spoorlijn; - Waterwingebied; - Beperking E-net; - Mogelijkheden opslag? (Geen WKO) - Bronnen, PVZT/PVT, windmolen ?

Voor het ontwerp van het plangebied betekent dit onder andere: - Hoe meer divers de functionaliteiten (profielen) in het gebied hoe beter het systeem zal werken. Verschillende profielen en type (temperatuur) warmte. o Een grote supermarkt heeft b.v. de potentie om warmte te leveren voor 300 huishoudens (ervaring Heerlen) - 30% van de energie die geleverd wordt is bestemd voor koeling. Als daar de warmte van gebruikt worden kan weer voor 30% in de warmtebehoefte (overige 70%) voorzien worden. Je gebruikt de energie, bijvoorbeeld uit stroom, dan 2 keer. Eerst voor de koeling in b.v. een supermarkt en daarna gebruik je de laagwaardige restwarmte voor verwarming van de woning o Bij een oplossing op gebouwniveau kun je deze ‘winst’ lastig pakken. - Er is veel bedrijvigheid naast het plangebied. Hier is naar alle waarschijnlijkheid veel laagwaardige warmte te vinden. - De temperatuur in het systeem wordt stapsgewijs opgebouwd o Wijk buffer – een aantal grotere o Gebouw niveau via een gebouw buffer o En per wooneenheid een boiler voor de instant behoefte. Dia 23 in de presentatie illustreert de systematiek. Eerst wordt zoveel mogelijk uitwisseling (kringlopen sluiten) in het gebied zelf ingezet voordat externe bronnen worden benut. Zoals eerder gemeld kan een supermarkt, voorzien in het gebied, warmte leveren voor +/- 300 woningen.

17

Restwarmtebronnen Dia 24 presentatie

1 2 3 4 5 6 7 8

Functie

Verwarmings capaciteit [MW]

Datacenter RWZI Supermarkt ALDI Supermarkt COOP Supermarkt AH Supermarkt Em-T5 Voedsel processor Supermarkt Plus Totaal

14.00 5.06 0.05 0.24 0.24 0.11 0.07 0.24 20.01

Bronnen – Warmteatlas & Arcgis Note: De vermelde warmte bronnen komen uit openbare informatie. Deze informatie bleek tijdens ons gesprek 27 januari jl. niet allemaal te kloppen. We hebben nog geen diepere analyse gedaan maar een eerste scan leert dat er in de buurt warmtebronnen zijn die mogelijk te gebruiken zijn. De eventuele reststromen van het industrieterrein zijn wellicht ook te gebruiken.

Dia 24 illustreert hoe e.a. met elkaar verbonden zou kunnen worden. Uitwerking initieel plan – tracéontwerp-energiecentrales

18

Als we dit scenario toetsen aan de ambities / gestelde doelen in de structuurvisie denken we dat: - Het realiseren van energieneutraliteit ➢ zeer kansrijk is als energieneutraliteit uitgelegd wordt als ‘kringlopen sluiten’. Het organiseren van voldoende, in lokaal eigendom georganiseerde, opwek jaarrond (combinatie met windenergie?) is een extra uitdaging die in hoge mate kan bijdragen aan de toekomstige betaalbaarheid van energie. - Lokaal eigendom ➢ zeer kansrijk is maar door het besluit warmte-infra in publieke handen ook een rol van de gemeente vraagt. - Betaalbaarheid ➢ voor de eindgebruiker een gunstiger plaatje kan krijgen dan traditioneel georganiseerd. ➢ voor de gemeente een kans biedt kosten als af te lossen investering te boeken. - Onderdeel van de oplossing ? ➢ Een geïntegreerd systeem met voldoende buffers kan stroom afnemen op momenten dat er overschotten zijn en (seizoens-)pieken in stroomafname vermijden. Lokale opwek door zonnepanelen kan lokaal ‘geabsorbeerd’ worden. Hiermee wordt het elektriciteitsnetwerk ontlast. Plangebied Culemborg – lokale opslag

5GDHC voor Culemborg Kick-off bespreking Sheet 25 02-02-2023 Herman Eijdems info@tri-es.com +31 6 282 485 48

Ruimtebeslag ca. 15 x 15x 4 meter ca. 650m3

www.tri-es.com

Dia 25 presentatie

Dia 25 laat een tekening zien van een warmte-koude buffer onder een speelplaats. Zie dit nieuwsbericht voor een echt voorbeeld voor 40 woningen in Eindhoven. Dia 26 en 27 laten een voorbeeld zien van een energiecentrale in een gebouw. Een combinatie van buffervaten, warmtepompen en inkomende en uitgaande warme en koude buizen.

19

Scenario 3 – Culemborg Holarchisch Wij denken dat als het lukt de stationsomgeving te voorzien van een 5e generatie warmte & koude systeem deze basis benut kan worden om modulair andere wijken en buurten van Culemborg te koppelen. Er ontstaat dan een zogenaamd holarchisch energiesysteem. Ter inspiratie verwijzen wij naar het gedachtengoed van Mart van Bracht, Directeur Programma Systeemintegratie van de Topsector Energie. Begin vorig jaar is een groot onderzoekstraject HOLON gestart naar semi-autonome energiesystemen. Een inspiratiefilmpje vindt u hier. De eerste onderzoeksresultaten worden april – mei 2023 verwacht. Dia 32 – 33 presentatie

Holon: is een entiteit die tegelijkertijd zelfstandig is én onderdeel is van een geheel. Holons zijn zelfstandige eenheden die een zekere mate van autonomie bezitten, maar tegelijkertijd ook onderhevig zijn aan controle vanuit een of meer hogere niveaus. Holarchie: een hiërarchie van zelfregulerende Holons die: 1. Functioneren als autonome eenheden, eventueel sturend op gesubordineerde Holonen 2. Als afhankelijke onderdelen in ondergeschiktheid aan controles op hogere niveaus 3. In coördinatie met hun lokale omgeving.

Iedere ‘holon’ op zich werkt eerst zelf aan het sluiten van de kringlopen. De reststromen die over zijn worden geleverd aan andere holons, de restvraag die tekort is wordt van andere holons betrokken. Hoe meer verschillende holons met elkaar verbonden zijn, des te meer balans gevonden zal worden. De grote uitdaging voor de toekomstige energievoorziening. Voor elektra blijven we altijd verbonden met het centrale hoofdnet.

20

Advies voor vervolg Wij denken dat voor realisatie van de ambities in de stationsomgeving alle ingrediënten aanwezig zijn om deze via de uitwerking van de principes van het 5e generatie warmte-koude te kunnen realiseren. Het ontwikkelen, inrichten en exploiteren van een warmtebedrijf, dat straks acteert onder de nieuwe wetgeving (voor minimaal 51% in publieke handen) is een grote opgave. Wij adviseren u daarom te verkennen of en hoe een eventuele samenwerking met het GWIB vorm kan krijgen. Wij adviseren u tegelijkertijd diverse andere verkenningen op te starten. Alle acties en verkenningen kunnen de komende 2-3 maanden uitgevoerd worden om richting de zomer nadere besluiten te kunnen nemen. Waarbij de object gebonden oplossing het minimale terugval scenario zal zijn (BENG regels en bouwbesluit) en een definitieve go voor publieke ontwikkeling van het (modulair uitbreidbare) collectieve energiesysteem het maximale realisatie scenario is. Wij stellen de volgende acties voor:

1: Governance – rollen en taken verkennen. Actie: 1 intern akkoord (college en raad?) voor verkenning collectieve route 2: overleg GWIB/Provincie voor verkenning samenwerking 3: verkenning ideeën & wensen ontwikkelaars en corporatie 4: overleg Liander voor uitvoering van de netbeheerderstaak in de stationsomgeving. 5: overleg rol lokale partners (o.a. Thermo Bello) en partijen

2: Wet & regelgeving – inventarisatie (on)mogelijkheden Actie 1: Inventarisatie van publiek- en privaatrechtelijk instrumentarium voor het aangaan van deze opgave. De huidige wetgeving is nog wel geldig maar niet meer geschikt voor de toekomstige opgave. Er is veel nieuwe wetgeving in ontwikkeling maar voordat die geïmplementeerd is kan het nog een tijd duren (zie voorbeeld omgevingswetgeving) waarbij het Rijk zelf opmerkt dat er misschien al gewerkt moet worden vanuit de bedoelingen van de nieuwe wetgeving. Dit is juridisch spannend. Een goede basiskennis van de juridische instrumenten is bij de start van de ontwikkeling noodzakelijk. Wij schatten dat hiervoor een eerste budget van € 10-15.000 nodig is (sterk) afhankelijk van de bureau-keuze. Actie2: Inventarisatie (on-)mogelijkheden voor de netbeheerder mbt de ontwikkelingen in de stationsomgeving.

3: Financial Engineering – op basis van 5e generatie techniek Actie1: De eerste doorrekeningen laten doen op basis van nu bekende informatie. Aan de hand van een opgave van de beoogde gebouwen met hun functies en beschikbare bronnen kan

21

uitgerekend worden wat de energiebalans in het gebied kan zijn, inclusief een eerste indicatie van financiële haalbaarheid. We schatten dat hiervoor een budget van € 10-15.000 nodig is.

4: Human nature – emoties, gedrag & sociale processen) De ontwikkeling van een energiesysteem nieuwe stijl voor de stationsomgeving vraagt veel. De materie is complex en doet een beroep op veel verschillende kennisvelden. Ze zal een forse financiële investering vragen van de gemeente en er is een samenwerking tussen meerdere partijen te organiseren. Wij adviseren u later in het traject te investeren in een goede procesmanager die naast de projectleider voor het gebied de binnen – buiten verbinding maakt. Enerzijds is de procesmanager verantwoordelijk voor het meenemen / informeren van de gemeentelijke organisatie zelf, anderzijds is hij/zij verantwoordelijk voor het opbouwen en onderhouden van de noodzakelijke samenwerking met alle stakeholders. Bij voorkeur heeft u deze persoon in eigen dienst. Voor de komende fase adviseren wij u een kwartiermaker aan te stellen, wiens werk overgenomen wordt door de projectleider en procesmanager als de kwartiermakersfase erop zit.

22

Bijlagen Verslag Startoverleg Datum: 9 december 2022 Tijd: 9.00 – 11.30 uur Locatie: Stadskantoor – Ridderstraat 250 – 4100 AC Culemborg Aanwezig: - Gemeente Culemborg: Saskia Bosman, Jan de Rooij, Bouke Vellinga & Michiel Nanninga - Regio Rivierenland: Leon Piepers - TurnBright: Martijn Messing & Joris van Boxtel Opening Op 9 december heeft het startgesprek plaatsgevonden voor de pre-initiatieffase collectief energiesysteem Stationsomgeving. Doel van de bijeenkomst was om kennis te maken, gedeeld inzicht te krijgen in de opgave en te bespreken hoe TurnBright invulling gaat geven aan de opdracht en wanneer de Gemeente Culemborg tevreden is. We hebben het gesprek gevoerd langs de volgende lijn;

23

-

Willen – Structuurvisie – uitgangspunten. Wat wil de gemeente precies? Moeten – wat moet er dan allemaal gebeuren? Kunnen – wat kan de gemeente dan al en wat dan nog niet?

Het gesprek liep niet helemaal strak via deze punten. Het verslag is wel zo opgebouwd. Waarbij het grootste gedeelte ging over het ‘willen’, aangezien dit de basis is voor de verdere uitwerking. In het gesprek is heel veel informatie gedeeld. We realiseren ons dit en daarom hebben we het verslag voorzien van links en verwijzingen voor degenen die wat meer informatie willen lezen. Willen De concept structuurvisie is de basis voor het ‘willen’. Alleen de ambities die hierin staan zijn nog niet breed in de gemeente(-raad) ‘doorleefd’. Er moet nog invulling en uitwerking gegeven worden aan de werkelijke betekenis van de woorden (ambitie), zodat op basis hiervan uitgangspunten geformuleerd kunnen worden voor de aanpak (die ook in het ruimtelijk masterplan opgenomen kunnen worden). Bijvoorbeeld als het gaat over het daadwerkelijk realiseren van energieneutraliteit en collectief lokaal eigendom. Overkoepelend zijn de volgende punten besproken: - De Gemeente Culemborg wil in de stationsomgeving een wijk bouwen die over 10 jaar nog steeds vernieuwend is. Dat betekent dat ze nu geen dingen wil doen die over 10 of 20 jaar achterhaald zijn of die voor nieuwe uitdagingen zorgen. Over 40 jaar moet de wijk nog steeds duurzaam zijn.

- Het bovenliggend doel is het realiseren van een voor iedereen betaalbaar, volledig duurzame en leverings-zekere energievoorziening die, indien functioneel en realiseerbaar, (deels) in lokaal eigendom is. - Kernwaarden van Culemborg zijn; meervoudig duurzaam, verbindend (ook bewoners onderling) en een proeftuin - ruimte voor nieuwe initiatieven en ontwikkelingen. - 90% van de wijk wordt hoogbouw, 10% grondgebonden maar geen vrijstaande woningen. - 32% is sociale huur, daarnaast komt er nog een onbekend deel ‘beleggershuur’, de rest is koop. Er is een eerste aanzet gegeven om meer betekenis/inhoud te geven aan de ambities uit de structuurvisie: - Energieneutraliteit; o dit gaat over ‘nul op de meter’ waarbij salderen over 5-10 jaar is afgebouwd maar het uitgangspunt - vraag matcht aanbod – overeind blijft. Op jaarbasis (dus niet momentaan=op ieder moment) en zoveel mogelijk in het gebied. Dus zo veel mogelijk vraag en aanbod matchen in het gebied. o Als er meer energie nodig is dan kan opwek elders op het grondgebied van de Gemeente Culemborg worden toegekend aan het gebied. Liefst niet op grondgebied buiten de gemeente. o Om de pieken af te vlakken en de dalen op te vullen zal opslag, warmtebuffers (zie voorbeeld) en batterijen (slim laden?), nodig zijn. o Een overschot aan opwek van stroom kan benut worden in een batterij maar ook omgezet worden in warmte en dan opgeslagen.

- Lokaal eigendom; o Hierbij wordt o.a. gekeken naar het voorbeeld van Thermo Bello in de wijk EVALanxmeer. Centraal staat daar ‘van, voor en door de bewoners’. Voor de ontwikkeling in de stationsomgeving is het zaak de goede elementen uit EVALanxmeer te gebruiken.

24

o

-

-

Zelf een bedrijf opzetten als gemeente heeft niet de voorkeur. Wellicht wel in de regio (mogelijke rol Gelders Warmte Infra Bedrijf). Standpunt is om alleen de rol van de markt over te nemen als er sprake is van marktfalen. o Gezamenlijk eigendom van bewoners (coöperatief) heeft altijd de voorkeur. ▪ Als dit de gewenste eindvorm is, wat moet er dan gebeuren in Iedere projectfase/welke governance past hier dan bij? o Betrekken van lokale partijen (bouwers/installateurs) in de uitvoering heeft de voorkeur boven het betrekken van een grotere partij. Betaalbaarheid; zorgen voor een betaalbare energievoorziening. o Bijvoorbeeld middels het ontwikkelen van het systeem volgens een kostprijs+ principe (bouwen tegen kostprijs met een redelijk rendement als opslag). Zoals naar voorbeeld van Denemarken waar 50% van de warmtebedrijven in lokaal eigendom is. o Geen winstmaximalisatie toestaan zoals kan gebeuren bij toepassing van de maximale ‘niet meer dan anders (nmda) tarieven die volgens de ACM. Als je als gemeente hier niet vroegtijdig (privaatrechtelijk) stuurt kun je later niets meer afdwingen (publiekrechtelijk). ▪ Martijn beloofde informatie vanuit het programma SIE2 (komt per separate email). o Een buurtgericht systeem, ontwikkeld en georganiseerd in het belang van de toekomstige bewoners en gebruikers.

Deelmobiliteit: o Zo veel mogelijk loopgebied & de parkeernorm stapsgewijs verlagen, dat is het doel van Culemborg. o Voorzien in Hub’s met (deel)auto’s. Dit zijn parkeergebouwen waar gebruik van moet worden gemaakt. Met een mogelijkheid tot bi-directioneel laden en incl. een eventuele opslagfaciliteit? De Hub als onderdeel van de gebiedspuzzel. ▪ Let op: opslag- en buffercapaciteit kan ook gebruikt worden voor het handelen op de onbalansmarkt en dus een apart verdienmodel zijn voor de buurt zelf maar dus ook voor marktpartijen. o Waar het eigendom van de deelauto’s en hubs komt te liggen is nog niet bekend. Mogelijk dat de gemeente een rol wil/gaat spelen. o Belangrijk is wel om de uitgangspunten voor lokale vraag – aanbod matching in de gaten te krijgen. Bijvoorbeeld de faciliterende partij (aggregator genoemd) van laadpalen en buurtbatterijen die verdient aan de transacties via deze hardware. Als stroom van de zonnepanelen van het collectief via de laadpaal in de deelauto gaat bijvoorbeeld of andersom, als de stroom weer uit de accu van de deelauto gehaald wordt voor de opstart van warmtepompen (pieken afvlakken). → Mobiliteit dus als onderdeel van de oplossing organiseren/functioneel aan het gebied en de kernwaarden.

Moeten Het moeten gaat enerzijds over wat er nodig is om wat je wilt ook daadwerkelijk te bereiken en anderzijds gaat het ook over de belemmeringen mbt wetgeving en de uitdagingen vanuit de huidige situatie waarmee rekening gehouden moet worden. Zoals belangen van grondeigenaren maar ook regulering van de netbeheerders. Hierover is het volgende besproken. -

Netcapaciteit; o De woningbouwplannen moeten passen in de reservering netcapaciteit van Liander (uit te zoeken/checken). Jan geeft aan dat Liander bevestigt heeft dat dit goed komt.

25

▪

-

Het gebied zal aangesloten moeten worden op het elektra-netwerk beheerd door Liander en Tennet. Het is uit het oogpunt van consumentenbescherming vrijwel onbegonnen werk om ‘off grid’ te gaan ook al zal de politiek hierom kunnen gaan vragen. o Het verplaatsen van de bedrijven die nu in het gebied gevestigd zijn naar een andere locatie in de gemeente gaat elektrisch niet zomaar bij congestie. Wanneer deze bedrijven verhuizen en een grootverbruik aansluiting (>3x80Amp) nodig hebben komen ze onder aan de wachtlijst. Dit kan een extra uitdaging zijn.. o De verwachting is dat de congestie in het netwerk van Liander is opgelost in 2026 en de congestie in het netwerk van Tennet in 2029. Hoe beiden met elkaar samenhangen en wat daarvan de impact op het stationsgebied is moet uitgezocht worden. Na overleg met Liander /Tennet bepalen hoe dit thema, congestie, verder uitgewerkt moet worden Energiesysteem (warmte, koude en elektra). o Inzicht in energievraag en opwerkcapaciteit ▪ Het is zaak om de ‘puzzel van het gebied te gaan leggen’. Wat is de beschikbare ruimte voor zowel de opwek van warmte en elektra. En hoe verhoudt zich dat tot de verwachte vraag (en de verwachte vraag is weer sterk afhankelijk van de manier waarop gebouwd gaat worden). ▪ Ook in relatie tot de (inter)nationale energiemarkt. B.v.

wat de mogelijkheden zijn voor het verbeteren van de businesscase (=lees het mogelijk verlagen van de kostprijs) door te kunnen deelnemen aan de onbalansmarkt (energiemarkt) met de beschikbare opslagsystemen/ warmtebuffers. o Bronnen en opslag (wat moet er opgewerkt worden voor de verwachte vraag?); ▪ Wat zijn de (on-)mogelijkheden mbt warmte- en koude bronnen in het gebied? Waar moet rekening mee gehouden worden que interferentie? ▪ Wat is de benodigde ruimte voor de opslag (privaat – publiek)?. ▪ Hoeveel opwek van elektra is nodig en waar gebeurt dat dan? → Komen tot een ‘warmtebronnen en opweklocatie strategie’ en infrastuctuurplan o 5 principes van een 5e generatie warmte-koude net (link). (dit nu even onder moeten maar dit zouden ook uitgangspunten / leidende principes onder willen kunnen zijn). 1. De energiekringloop sluiten, om energieverspilling te voorkomen. Elke keer als je een gebouw koelt, kun je die warmte gebruiken om ergens anders of later een gebouw te verwarmen. 2. Gebruik van laagwaardige bronnen voor laagwaardige vraag. Het verwarmen van een ruimte is zo ongeveer de meest laagwaardige energie die bestaat. Hoogwaardige energiebronnen moeten eerst voor hoogwaardige doelen worden ingezet, zoals chemische processen of het aandrijven van vliegtuigen.

Pas als een energiebron écht nergens anders meer voor gebruikt kan worden, kan het gebruikt worden om gebouwen te verwarmen. 3. Warmte op de gewenste temperatuur brengen precies op de plek waar en het tijdstip waarop dat nodig is. Energie wordt geleverd waar het gevraagd wordt, op de temperatuur die gevraagd wordt, en zoveel als gevraagd wordt. Geen overproductie om de circulatie op gang te houden, en geen seizoensgebonden beperkingen. 4. Een geïntegreerde aanpak van energiestromen. Energiesystemen zoals warmte, elektriciteit en andere stromen zoals waterstof, stoom en biomassa verwerken in één systeem. 5. Lokale bronnen als prioriteit. Lokale warmtenetten hoeven de elektriciteit van de warmtepompen niet van 26

windturbines op zee te halen. Door het systeem slim vorm te geven, kunnen ze helemaal draaien op lokaal geproduceerde energie. -

-

Wetgeving. o De wetgeving verandert. Er komt snel nieuwe wetgeving aan welke van toepassing gaat zijn op de (on)mogelijkheden in het Stationsgebied. Zie bijvoorbeeld: ▪ Wet Collectieve Warmtevoorziening ▪ Kamerbrief besluit infrastructuur collectieve warmtevoorziening in publieke handen. ▪ Internet consultatie Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie ▪ VNG-reactie op (wet) gemeentelijke instrumenten warmtetransitie ▪ Wetsvoorstel Energiewet (UHT) → met de besluiten die nu voorliggen zou je kunnen concluderen dat 51% van de infra in publieke handen moet zijn en de rest (bronnen, opslag, opwek) privaat geregeld gaat worden. → er is sprake van een energiegemeenschap in de concept Energiewet. Bewoners die eigen opwek aan elkaar kunnen gaan leveren. o Binnen de nieuwe warmtewet krijgt de gemeente een aanwijsbevoegdheid voor warmtekavels en warmtebedrijven. Voor een procesbeschrijving hoe dit bedacht is zie deze LINK. Voor bestaande wijken geldt: Van Transitievisie warmte, naar uitvoeringsplan, naar omgevingsplan (raadsbesluit Omgevingswet) naar uitvoering en nazorg. Hoe e.a. van toepassing is op het Stationsgebied moet nog bepaald worden. o Een groot gedeelte van de te bouwen wijk betreft gestapelde bouw. Dit zijn eigenlijk minisystemen op zich.

Voor VVE’s /verhuurders geldt dat binnen het complex de warmtewet niet geldt (wel huurrecht) en de warmtelevering via de verhuurder of VVE kan worden georganiseerd (zie informatie ACM). De verhuurder die een warmteovereenkomst aanbiedt aan de huurder zal dit zonder afspraken vooraf doen tegen de NMDA tarieven (maximaal). Hoe e.a. zich verhoudt tot deelname in een collectief systeem zoals het 5e generatie warmtenet moet nader uitgezocht worden. o Bij de ontwikkeling van EVA-Lanxmeer was al bekend dat Thermo Bello de warmte zou leveren, zodat deze bepaalde de eisen kon stellen. Wat is hiervan te leren / gebruiken? Grondverwerving en ontwikkeling woningen; o Op een deel van het bedrijventerrein rust WVG (Wet Voorkeursrecht Gemeenten) een deel zal privaat benut worden. Hoe de grondposities zich verhouden tot het totale plan / ambities (willen) moet nog uitgezocht worden. o Het gebied is onderverdeeld in clusters; voor een deel staat de gemeente aan de lat voor de ontwikkeling. De rest wordt privaat ontwikkeld (door de huidige eigenaren (bedrijven) /marktpartijen/coöperatie). Zijn het los te ontwikkelen puzzelstukjes of juist niet?

Kunnen Welke rol kan de gemeente pakken om de ambities waar te maken? Welke kennis is beschikbaar en hoe kunnen (lokale) partners helpen? Wat is haalbaar? Hierover is het volgende besproken. -

Regie; er is een duidelijk besef dat het essentieel is dat de gemeente regie moet pakken om de ambities ook echt te kunnen waarmaken. Opmerking Martijn (Het venijn zit in de start, dus goed voorbereiden). o Wat is publiekrechtelijk en wat is privaatrechtelijke te regelen in welke combinatie en volgorde?

27

▪

-

Martijn neemt Culemborg mee in de uitnodiging voor een juridische open tafel begin 2023. Per aparte email komt hiervoor input. Duidelijk is dat het goed vastleggen van de uitgangspunten/wat wil de gemeente in beleid de basis vormt om te kunnen gaan sturen/regie nemen. Gemeentelijke rol vs samenwerking met de markt; o Alle grote partijen gaan naar integrale gebiedsontwikkelingen. De vraag is wat je als gemeente zelf gaat doen en wat je, onder voorwaarden, in de markt zet. Bijvoorbeeld; ga je zelf de bronnen ontwikkelen of is dat een rol voor de markt. o Van belang is het doel; een betaalbare en leverings-zekere energievoorziening in lokaal eigendom als uitgangspunt te nemen. Om dit te realiseren wil de gemeente regie houden, maar hoeft ze niet alles zelf te doen. Ze staan open voor samenwerking met private partijen waaronder ook energie-coöperaties

Verwacht eindproduct TurnBright Afsluitend hebben we het gehad over de verwachtingen vanuit de Gemeente richting TurnBright. Wanneer is de gemeente tevreden? -

Concreet is de verwachting dat TurnBright: o Een realiseerbaar energieverhaal voor het gebied (narratief) op hoofdlijnen oplevert (tbv structuurvisie die in maart in de Raad komt) wat door de medewerkers van de gemeente Culemborg zelf wordt doorleefd. (volgende bijeenkomst wordt een specialist 5e generatie warmtenet uitgenodigd). o Aangeeft welke leidende ontwerpprincipes (uitgangspunten) hierbij horen zodat deze opgenomen kunnen worden in een uitvoeringsstrategie (zie Stap 2 zoals bedoeld in onze offerte) voor het gebied. o Op hoofdlijnen (eerste grove indicatie) inzicht geeft in • de te verwachten warmte-, koude en elektravraag in het gebied. Dit mogelijk via een apart uit te zetten externe opdracht extra te onderbouwen. • de benodigde bronnen en locaties (volumes en soorten maar nog niet de verkenning naar de plaats van de bron/locatie). • de Inzet van gemeentelijke instrumenten voor het kunnen nemen van regie (zie input voor juridische open tafelsessie begin 2023 – per separate email). o Aangeeft wat de gemeente op welk moment moet vastleggen (piket paaltjes) om invulling te geven aan het narratief.

Voor de goede orde en het managen verwachtingen: De uitwerking van e.a. in een uitvoeringsstrategie en begeleiding van het proces van besluitvorming hiervan is STAP2 zoals we beschreven hebben in onze offerte en valt daarom niet binnen de huidige opdracht. Concrete afspraken / acties Onderwerp Contactgegevens Narratief Interviews

Actie Aanleveren contactgegevens gesprekspartners Uitwerken eerste aanzet narratief voor vervolg overleg januari Inplannen en voeren gesprekken tbv verkenning - Wouter van Boekel (Culemborg) - Provincie Gelderland - Gelders Warmte Infra Bedrijf - Liander - Thermo Bello - TenneT

Wie Jan TurnBright TurnBright

28

5e generatie warmtenet Onderzoek energiesysteem

Toelichting principes 5e generatie warmtenet als basis voor het narratief - voor volgende vergadering op de agenda – door Herman Eijdems Formuleren onderzoeksvraag voor onderzoek op hoofdlijnen naar de warmte en elektra vraag van het gebied en wat het gewenste systeem (5e generatie warmtenet) betekent voor fysische aspecten van de gebouwen

TurnBright

TurnBright

Gespreksverslagen Liander Datum: 10 januari 2023 Aanwezig - Liander: Rob Vonk (gebiedsregisseur regio Rivierenland) & Ferry Hendriks (Relatiemanager regio Rivierenland) - TurnBright: Martijn Messing & Joris van Boxtel Verslag Gesproken over of en hoe de plannen van de gemeenten mbt de stationsomgeving in de reservering van Alliander zitten. En wat de transport schaarste van Alliander (tm 2026) en TenneT (tm 2029) betekent voor de plannen en ambities van Culemborg Afgesproken dat het zaak is om goed scherp te krijgen wat nu precies de plannen zijn van de gemeenten in de stationsomgeving. En hoe dit matcht met wat er nu precies in de reservering zit. Belangrijk daarbij is ook om de planning (b.v. wat houdt gefaseerd uitvoeren in) en de ambities (b.v. mbt laadpleinen en openbaarvervoer – busremise) scherp te krijgen. Op basis daarvan kunnen we tot randvoorwaarden komen voor de ontwikkeling van stationsomgeving (input uitvoeringsstrategie) Thermo Bello Datum: 10 januari 2023 Aanwezig - Thermo Bello: Gerwin Verschuur - TurnBright: Martijn Messing & Joris van Boxtel Verslag Rol Thermo Bello Op dit moment loopt er een onderzoek naar uitbreidbaarheid van Thermo Bello. Het gaat dan om de uitbreidbaarheid van de organisatie die systemen kan ontwikkelen en exploiteren.

Dit hangt ook samen met de landelijke ontwikkeling van een coöperatief ondersteuningsbedrijf, voor ontwikkeling, bouw en exploitatie, vanuit Energie Samen. Om een rol te spelen in de ontwikkeling van coöperatieve warmtenetten is het zaak om professionaliteit te organiseren. Dat is ook het doel van het ondersteuningsbedrijf.

29

Het bedrijfsplan voor de landelijke ondersteuningsstructuur is bijna klaar. Regionaal zit deze nog in verkenningsfase. De ondersteuningsstructuur is gekoppeld aan landelijke fonds voor warmtenetten (BZK), zodat er geld is om te ontwikkelen. In de regio wordt deze ook gekoppeld aan het fonds van b.v. Betuwe wind. Volgens Gerwin kunnen we er vanuit gaan dat er voor Culemborg en regio Rivierenland een coöperatief ondersteuningsbedrijf komt. Die kan ontwikkelen en kan exploiteren en/of kan overdragen aan de bewoners Uitbreiding van het net en de bron van Thermo Bello naar de ontwikkeling stationsomgeving is geen optie. Ze hebben nu wel meer opgesteld vermogen met nieuwe warmtepomp, maar deze is nodig om in de uitbreiding Eva Lanxmeer te kunnen voorzien Voor stationsomgeving moet er naar andere bronnen gezocht worden. B.v. Zonthermie RWZI (voor westerkwartier loopt nu een onderzoek naar RWZI als bron) Lucht warmte pomp Lessen EVA Lanxmeer - Bij de ontwikkeling van EVA Lanxmeer. Is er een 3 partijen raamovereenkomst gesloten o Drinkwater bedrijf - leverancier van de warmte o Gemeente - zorgt voor aansluitplicht o BEL (bewonersvereniging) – o.a. communicatie - Dit is uitgemond in de organisatie Thermo Bello Volgens Gerwin zou je voor stationsomgeving weer een raamovereenkomst kunnen sluiten.

Maak een energiekavel (breder dan warmte) Voorwaarden stellen voor een exploitant in dit gebied (transparant, zeggenschap bij bewoners e.d.) De verwachting van Gerwin is dat in de nieuwe warmtewet nog de optie komt van de energiecommunity. Dan is er geen open en transparante procedure meer nodig. Dus dan hoef je alleen een partij te zoeken die dit 'voor de community' kan ontwikkelen. o Hier over doorpraten met Niels Hanskamp van VNG Een regionaal ondersteuningsbedrijf zou deze opdracht kan kunnen aannemen. Er is wel commitment nodig vanuit de Gemeente. Niet over de schutting gooien. B.v. gemeente geeft opdracht om plan verder uit te werken volgens bepaalde voorwaarden. En de infra komt dan b.v. in publieke handen (Firan, gemeente of GWIB) Verder nog besproken In de gemeente Culemborg is ook nog Vrijstad Energie actief. Deze zijn ook bezig met de verkenning naar een kleinschalig warmte net. De samenwerking met de gemeente vanuit zowel Thermo Bello als Vrijstad is goed. Alles wat Vrijstad kan doen legt de gemeente bij Vrijstad neer. Overige activiteiten worden bijvoorbeeld in de regio belegd bij Energie Samen Rivierenland Het warmte tarief van Thermo Bello stijgt dit jaar van 40 euro naar 65 euro per GJ. Dit is nodig omdat de kosten voor elektra flink zijn gestegen. Zijn van 12,5 naar 25 cent gegaan per KWH.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Culemborg&id=0c6ae2bf-6289-44f6-89a8-c6c904431bf2