CConstaterende datCulemborg
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Omgevingsvisie Culemborg 2040 - 1419746

Raadsvergadering 30 mei 2024, gemeente CulemborgBij agendapunt: Omgevingsvisie na periode zienswijzen25.621 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Omgevingsvisie

Culemborg 2040

Versie ten behoeve van besluitvorming gemeenteraad d.d. 30 mei 2024

Inhoudsopgave Voorwoord 1 Inleiding

3 5

1.1 Culemborg in 2040, beschreven in de Omgevingsvisie

5

2

We gaan op reis en nemen mee?

7

2.1 ‘Trots op onze kenmerken en DNA’

8

2.2 Meervoudig duurzaam

8

2.3 Verbindend

9

2.4 Proeftuin/ innovatie

9

2.5 Een integrale visie, ruimtelijk en sociaal

10

3

11

Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

3.1 Een indruk van het nu

11

3.2 Tijden veranderen

12

3.3 Wat voor Culemborg willen we zijn?

22

4

25

Onze koers richting 2040

4.1 Koersen op thema’s

25

4.2 Binnenstad

26

4.3 Wonen voor iedereen, stedelijk groen en leefbaarheid

30

4.4 Economie

43

4.5 Gezond en veerkrachtig

48

4.6 Mobiliteit

53

4.7 Buitengebied

57

4.8 Visiekaart

61

5

64

Op reis met de Omgevingsvisie

5.1 Hoe gaan we aan de slag met de Omgevingsvisie?

64

5.2 Aanpassen en wijzigen van de Omgevingsvisie

69

5.3 De rol en werkwijze van de Culemborg

69

5.4 Bekostiging gemeentelijke opgaven

70

Colofon Bijlagen

71 72

Bijlage 1: Totstandkoming Omgevingsvisie

72

Bijlage 2: Leefomgevingsfoto Culemborg

74

Bijlage 3: Relevante beleidskaders

75

Omgevingsvisie Culemborg | Inleiding

2

Voorwoord Culemborg 2040

Culemborg is al meer dan 700 jaar op reis. Het is ónze reis en we blijven onderweg. Wat neem jij mee op deze reis? En wat is de bestemming, hoe ziet Culemborg eruit in jouw toekomst? Welke normen en waarden moet onze stad hebben? Dat is de rode draad van deze eerste Omgevingsvisie voor Culemborg. Al ruim 700 jaar wonen, werken en verblijven mensen in de stad die we oorspronkelijk Kuilenburg noemden. Meer dan zeven eeuwen geschiedenis, vol met verhalen van mensen en gebeurtenissen die de stad maken zoals die vandaag de dag is. Na ons zullen toekomstige generaties nieuwe verhalen toevoegen. In feite hebben wij de stad te leen van toekomstige generaties. Het verhaal van Culemborg is nooit af.

Stilstaan bij de toekomst Wij zijn als gemeente zeer betrokken bij het wel en wee van onze stad en haar inwoners. We hebben iedere dag te maken met allerlei onderwerpen uit het dagelijks leven van mensen. Wij kunnen hier regelmatig een rol in spelen, maar soms ook niet. Vaak gaat het over problemen die in het hier en nu spelen. Niets is menselijker dan bezig te zijn met de waan van de dag. Daarom is het ook goed om stil te staan bij de toekomst. Hoe zorgen we ervoor dat Culemborg een prachtige stad blijft om in te wonen, te werken en te verblijven? We hebben bijna 30.000 inwoners, die samen goed willen leven op een klein stukje Nederland . We zien een grote vraag naar passende woningen, onze bedrijven vragen om extra ruimte en we willen graag plekken waar we kunnen ontspannen. Dit zijn onderwerpen die allemaal om ruimte vragen. Daarom moeten we keuzes maken.

Onderlinge samenhang In deze Omgevingsvisie zijn we uitgegaan van onze geschiedenis en ons DNA om in die lijn keuzes voor te bereiden. We denken dat deze keuzes passen bij de toekomst van Culemborg en de Culemborgers. Het is belangrijk dat we de verschillende uitdagingen in hun onderlinge samenhang zien. Om onze (grote) ambities samen op een juiste manier aan te pakken, moeten we niet alle onderdelen afzonderlijk bekijken, maar Culemborg als geheel zien. Met de kracht van al die betrokken Culemborgers ben ik er van overtuigd dat het gaat lukken, zodat wij (en de Culemborgers na ons) nog lang kunnen genieten van en Ín onze mooie stad.

Omgevingsvisie Culemborg | Inleiding

3

Culemborg in 2040 Deze eerste Omgevingsvisie van Culemborg maakten we samen met onze inwoners, partners, verenigingen, adviesorganen, ondernemers en ‘uiteraard’ de 21 leden van onze gemeenteraad. We hebben al deze partijen op allerlei manieren gevraagd welke waarden van Culemborg zij willen koesteren en hoe Culemborg er in 2040 uit zou moeten zien. Wat daar steeds weer sterk uit naar voren komt is de trots op onze stad. Op Culemborg in al zijn facetten. De prachtige, monumentale binnenstad, het waardevolle buitengebied en het dynamische bedrijventerrein Pavijen. We ervaren de ligging van de stad als onderscheidend; midden in het land, met een eigen station aan het spoortraject Amsterdam – Maastricht, langs de A2 en aan de rivier de Lek. De Omgevingsvisie gaat over de opgaven waar we de komende jaren aan willen werken. Maar het geeft geen blauwdruk over hóe we dat precies gaan doen. De Omgevingsvisie gaat over de hoofdlijnen waarlangs dat kan en schetst de kaders waarbinnen de gemeenteraad, inwoners, ondernemers en organisaties in de toekomst afwegingen voor het gebruik van de schaarse ruimte kunnen maken. Zo zetten we onze reis voort naar een nog mooiere stad. Monica Wichgers Wethouder gemeente Culemborg

Omgevingsvisie Culemborg | Inleiding

4

1

Inleiding

1.1 Culemborg in 2040, beschreven in de Omgevingsvisie De gemeente Culemborg is op dit moment een gemeente met bijna 30.000 inwoners en beslaat een oppervlak van 31 vierkante kilometer. De gemeente heeft een prachtige historische binnenstad. Het heeft een NS-station met sprinter verbindingen naar Utrecht, Den Bosch en Tiel, goede scholen en uitstekende voorzieningen. De stad Culemborg wordt omringd door de Lek en een groen buitengebied, waarvan het grootste deel Unesco Werelderfgoed is als onderdeel van de Hollandse Waterlinies. Culemborgers zijn, in het algemeen, zeer betrokken bij wat er in hun stad gebeurt en ontwikkelen zelf initiatieven die soms tot bijzondere resultaten leiden. Voorbeelden hiervan zijn de ecologische buurt Eva Lanxmeer, Werk aan het Spoel, het Pieterplaatsje en Bolderburen. Daarnaast is Culemborg ‘Nederland in het klein’. De uitdagingen waar we in Nederland voor staan, vinden we ook terug in Culemborg. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het zorgen voor voldoende woningen, de overgang naar energie uit bijvoorbeeld zon en wind, veiligheid (sociaal, verkeer en milieu), gezondheid en verkeer en vervoer. De ruimte voor deze opgaven is schaars, dus de uitdaging is om slimme combinaties van oplossingen te bedenken. We leven in een stad die wij even mogen gebruiken zoals al vele mensen dat voor ons hebben gedaan en nog veel mensen dat na ons zullen doen.

Om ervoor te zorgen dat Culemborg ook in de toekomst een fijne plek is om te wonen en te verblijven, moeten we keuzes maken over wat waar een plek kan krijgen. Dan moeten we wel weten waar we als gemeente naartoe willen ontwikkelen. Wat zijn de kwaliteiten die we koesteren en niet kwijt willen? Welke ontwikkelingen komen op ons af? Wat vinden we belangrijk? Welke initiatieven willen we wel en niet mogelijk maken? Deze Omgevingsvisie geeft handvatten om deze keuzes nu en in de komende jaren te kunnen maken.

Omgevingsvisie Culemborg | Inleiding

5

1.2 Een visie van, voor en door Culemborgers Waar willen we als gemeente heen? Waar staat Culemborg in 2040? Deze vraag willen we als gemeente niet alleen beantwoorden, maar samen met bewoners, ondernemers, verenigingen en organisaties die in Culemborg actief zijn. In de afgelopen periode heeft iedereen op verschillende momenten de mogelijkheid gekregen om aan te geven wat belangrijk is voor de toekomst van Culemborg. In bijlage 1 is het proces van de totstandkoming van de Omgevingsvisie kort toegelicht, met daarbij de wijze waarop iedereen heeft kunnen meedenken en meedoen en van wat er is ingebracht.

Omgevingsvisie Culemborg | Inleiding

6

2

We gaan op reis en nemen mee?

We kunnen de toekomst niet voorspellen, maar we hebben er wel invloed op. De keuzes die we vandaag en morgen maken, bepalen die toekomst namelijk wel. We zijn samen op weg en willen zorgen voor een mooie toekomst voor de Culemborgers na ons. Op onze reis naar een mooie toekomst nemen we bagage mee. Deze bagage bestaat uit: ] Ons karakter: wat zijn belangrijke karaktereigenschappen van Culemborg? Dit is al in onze Stadsvisie van Culemborg beschreven. ] Ons kompas: drie richtingen die de verdere ontwikkeling van Culemborg in de Stadsvisie kenmerken. Op dit kompas staan drie begrippen: 1. meervoudig duurzaam 2. verbindend 3. innovatie/ proeftuinen Deze begrippen geven aan waar de kracht van Culemborg ligt. Vanuit deze kracht werken we samen aan de toekomst.

F I GU U R 2 - 1 K A A RT VAN CULEMB O R G IN CIR CA 1 8 1 5 TEG EN OVER 2022 (BRON : KA D A STER APELD OORN )

Omgevingsvisie Culemborg | 2 We gaan op reis en nemen mee

7

2.1 ‘Trots op onze kenmerken en DNA’ We starten onze reis niet met een lege koffer. De geschiedenis van Culemborg betekent veel voor ons. Door de eeuwen heen staat Culemborg bekend om haar eigenzinnigheid. Het zit diepgeworteld in ons DNA. Van Middeleeuwse Vrijstad tot het Culemborg van nu. Het historisch decor toont een pallet aan verhalen die de stad rijk is. En dankzij onze cultuur biedt het een podium aan de geschiedenismakers van de toekomst. Onze koffer is dus al gevuld met waardevolle plekken, mensen, verhalen en belevenissen. Deze waardevolle bagage kenmerkt Culemborg. In de Stadsvisie van Culemborg (2021) is het DNA van de stad beschreven. Culemborg kenmerkt zich door betrokkenheid, eigengereidheid en leren en ontwikkelen/zelfontplooiing. Onze kenmerken en ons DNA willen we graag koesteren voor de toekomst. Belangrijke kenmerken van de stad die Culemborg waardevol maken, zijn: ] De ligging van Culemborg, centraal in Nederland ] De grote diversiteit in buurten en wijken en inwoners ] De historische binnenstad ] De ligging aan de Lek en haar uiterwaarden ] Een stad waarin kleinschaligheid en stedelijkheid gecombineerd is ] Een stad met een duurzame intenties ] Initiatiefnemers, zzp’ers en vrijwilligers ] Verenigingsleven In hoofdstuk 3 is beschreven waar Culemborg nu staat. Het karakter van Culemborg komt hier uiteraard in terug.

2.2 Meervoudig duurzaam Bij duurzaamheid wordt vaak als eerste gedacht aan milieubewust leven en ecologisch verantwoorde keuzes. Meervoudig duurzaam is echter breder dan dat. Meervoudige duurzaamheid betekent dat we in Culemborg zoeken naar het ideale evenwicht tussen ecologische, economische en sociale belangen. We maken keuzes die bijdragen aan een gezond Culemborg, waar mensen prettig wonen en leven in een natuurvriendelijke omgeving. Oplossingen die meervoudig duurzaam zijn, dienen meerdere belangen. Meervoudige duurzaamheid wordt goed beschreven door de duurzame ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties. Zij zijn door de VNG verder uitgewerkt voor gemeenten. De afbeelding hieronder laat zien wat duurzame ontwikkelingsdoelen zijn. Hier draagt de Omgevingsvisie in meer of mindere mate aan bij.

Omgevingsvisie Culemborg | 2 We gaan op reis en nemen mee

8

FIG U U R 2-2 VERBEELD IN G VAN D E 17 ON TWIKKE LD OELEN VAN D E VEREN IG D E N ATIES

2.3 Verbindend Verbindend staat voor relaties en samenwerking tussen mensen en groepen. Deze verbindingen zijn nodig om Culemborg te laten zijn wat het is; Nederland in het klein, waar iedereen mee kan en mag doen. Een verbindend Culemborg betekent dat inwoners en organisaties in de stad verbonden zijn aan elkaar, ook tussen generaties en buiten de eigen directe kringen. Denk aan relaties tussen bijvoorbeeld ondernemers, onderwijsinstellingen en verenigingen. Maar ook verbindingen over ‘domeinen’ heen. Het organiseren/ realiseren van ontmoetingsplekken in de fysieke buitenruimte om sociale interacties mogelijk te maken, het zorgdragen voor en faciliteren van voldoende ondersteuning voor zorgbehoevenden, in de openbare ruimte rekening houden met minder validen (inclusie). De omvang van de stad Culemborg biedt mogelijkheden om verbindingen te organiseren en te onderhouden en is tegelijkertijd klein genoeg om elkaar te kunnen vinden. Fysieke verbindingen als fietspaden, buslijnen, spoorwegen en internet zijn belangrijk om relaties mogelijk te maken. Daarnaast is samenwerking buiten de gemeentegrenzen belangrijk. Samenwerking binnen de regio en met landelijke organisaties zorgt ervoor dat ontwikkelingen in Culemborg ook waardevol zijn voor de regio, de provincie, Utrecht/ Randstad en Nederland als totaal en andersom.

2.4 Proeftuin/ innovatie Het begrip proeftuin/ innovatie geeft aan dat Culemborg een vruchtbare bodem biedt voor experimenten en het vormen van initiatieven. Ondernemerschap (de capaciteit om een idee concreet uit te voeren, om een project op te starten) wordt hier gestimuleerd. In Culemborg worden innovatieve oplossingen bedacht, buiten de gebruikelijke kaders. Werken in proeftuinen biedt kansen om nieuwe oplossingen te bedenken voor de vraagstukken die op ons af komen. Werken in proeftuinen betekent ook dat we dingen uitproberen en dat er dus fouten gemaakt kunnen worden. Niet alle proeftuinen komen tot volle bloei. Bij het werken in proeftuinen speelt de gemeente vaak een ondersteunende en begeleidende rol, zonder alles over te nemen. Deze faciliterende rol wil de gemeente graag aannemen wanneer de proeftuinen passen binnen de doelen van de gemeente. In onze proeftuinen worden zaken ontwikkeld die een voorbeeld zijn voor ontwikkelingen elders.

Omgevingsvisie Culemborg | 2 We gaan op reis en nemen mee

9

Culemborg is tenslotte Nederland in het klein. Onze proeftuinen hebben de meeste impact als ze passen binnen het DNA van Culemborg en dus aansluiten bij waar we al sterk in zijn.

2.5 Een integrale visie, ruimtelijk en sociaal De Omgevingswet is per 1 januari 2024 in werking getreden. De Omgevingswet vervangt daarmee 26 sectorale wetten die voorheen het Omgevingsrecht vormden. Doel van de Omgevingswet is onder meer de besluitvorming integraler te laten verlopen. De Omgevingsvisie als één van de hoofdinstrumenten uit de Omgevingswet vormt de basis en biedt richting aan de besluitvorming binnen de gemeente. De Omgevingswet richt zich voornamelijk op het ruimtelijke domein. De inrichting van de ruimte (de leefomgeving) is ook belangrijk voor het bereiken van doelen binnen het sociale domein. Het bevorderen van bijvoorbeeld de gezondheid van inwoners, door de leefomgeving beweegvriendelijk in te richten en ruimte te creëren voor ontmoeting dragen rechtstreeks bij aan doelen uit bijvoorbeeld het sociaal domein. Door structureel bij besluitvorming over projecten of beleidsvoornemens bewust en transparant zoveel mogelijk elementen (uit de verschillende domeinen) af te wegen wordt de besluitvorming in lijn met de Omgevingswet integraler. Een veel toepaste methodiek daarvoor is het zogenoemde Ambitieweb.

F I GU U R 2 . 5 A MB I T I EWEB : HULP MIDDEL B IJ B ESLUIT VORMIN G .

Omgevingsvisie Culemborg | 2 We gaan op reis en nemen mee

10

3

Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

3.1 Een indruk van het nu We maken met elkaar een reis en hebben een gevulde koffer mee. We nemen een foto van hoe onze gemeente nu is, zodat we kunnen zien waar we nu staan en wat ons vertrekpunt is. Hoe ziet Culemborg er nu uit? Hoe staat Culemborg ervoor als het bijvoorbeeld gaat over wonen, werken, bereikbaarheid, gezondheid en milieu? De Leefomgevingsfoto in de bijlage 2 geeft op grond van allerlei data informatie over onze gemeente. Culemborg is een fijne stad om te wonen. Het overgrote deel van de inwoners waardeert de prettige woonomgeving en de aanwezigheid van voldoende voorzieningen (waaronder winkels, horeca, sportverenigingen en scholen), de historische uitstraling van de binnenstad, de bereikbaarheid en de aantrekkelijkheid van het buitengebied. Vanuit de gemeente is de reisafstand naar grotere steden als Utrecht en ‘s-Hertogenbosch beperkt (zowel met de auto als met de trein). De binnenstad van Culemborg heeft een sfeervolle markt met historische gebouwen en een goed horeca- en winkelaanbod. De binnenstad wordt erg gewaardeerd en heeft een grote aantrekkingskracht ondanks dat de aanwezigheid van detailhandel wel afneemt. Naast de binnenstad heeft Culemborg diverse prettige en gevarieerde woonbuurten waar inwoners zich thuis voelen. Deze woonbuurten hebben vaak een eigen identiteit.

De stad heeft een aantrekkelijke uitstraling, onder meer door de aanwezigheid van veel groen, vaak gecombineerd met water. In Culemborg zijn relatief veel banen in de sectoren handel, industrie en dienstverlening. Er is een relatief groot bedrijventerrein, Pavijen met een regionale functie. De kantorenmarkt is de afgelopen jaren afgenomen. Daar tegenover staat dat Culemborg veel zzp’ers kent, die vanuit huis, of in verzamelkantoren werken. Al sinds de middeleeuwen is de meubelindustrie sterk in Culemborg vertegenwoordigd. Dit is een belangrijke basis geweest voor het ontstaan van de ‘creatieve maakindustrie’; bedrijven en beroepen die

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

11

gericht zijn op het voortdurend gebruiken van creativiteit. Denk hierbij bedrijven in de beeldende kunst, ambachten, muziek, reclame en vormgeving. Deze creatieve maakindustrie is nog steeds aanwezig en belangrijk. Culemborg heeft een relatief klein buitengebied. Het buitengebied met haar uiterwaarden kenmerkt zich door de aanwezigheid van unieke natuur, landschap en cultuurhistorie. Zo behoort het westelijke en zuidelijke buitengebied in z’n geheel tot de Hollandse Waterlinies, inmiddels UNESCO-Werelderfgoed. Inwoners uit Culemborg hechten grote waarde aan het buitengebied. De kwaliteiten in het buitengebied zorgen ervoor dat mensen het prettig vinden om er te recreëren en te ontspannen. In het buitengebied liggen agrarische bedrijven. Deze bedrijven zijn voornamelijk landbouwbedrijven. Daarnaast zijn er diverse recreatieve fiets- en wandelroutes door het buitengebied.

3.2 Tijden veranderen Veel is in beweging, tijden veranderen. We zien verschillende ontwikkelingen op ons af komen die belangrijk zijn voor onze toekomst. Wat zijn deze veranderingen?

Bevolkingsontwikkeling Culemborg is een populaire stad om te wonen. Culemborgers zelf blijven graag in Culemborg, of komen terug nadat ze hun opleiding hebben afgerond. Culemborg is ook aantrekkelijk voor ‘nieuwe bewoners’. Zij zoeken een fijne betaalbare plek buiten de grote stad, maar wel op een locatie vanuit waar de grote stad goed te bereiken is. Het gaat hier zowel om mensen die de grote stad willen verlaten als om mensen vanuit andere plekken in het land die, voornamelijk voor werk, naar de Randstad toe trekken. Culemborg is - als stad van niet al te grote omvang -voor deze mensen een aantrekkelijke gemeente. Culemborg heeft in 2023 29.732 inwoners. Het aantal inwoners groeit naar circa 33.700 inwoners in 20501. F I GU U R 3 - 1 B E V O L K INGSO P B O UW IN NEDER LAND, NAA R LEEFTIJD (BRON : CBS, 2023). DE O N T W I K K E L I N G I N CULEMB O R G IS VER GELIJ K B AAR A A N D E ON TWIKKELIN G VA N D E BEV OLKIN G IN N ED ERLA N D .

F I GU U R 3 - 2 G R O E I AANTAL HUISHO UDENS EN INWO N ERS IN CU LEMBORG (BRON : PBL)

1 CBS Regionale prognose 2023-2050

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

12

Groei aantal huishoudens en inwoners in Culemborg (volgens PBL) 60000

50000

40000

30000

20000

10000

0 2020

2030

2050 Aantal huishoudens

Aantal inwoners

De aantrekkelijkheid van Culemborg zorgt ervoor dat de vraag naar nieuwe woningen opmerkelijk groot is (zowel afgelopen jaren als nu nog steeds). De verwachting is dat de populariteit van Culemborg ook in de komende jaren hoog blijft. De vraag naar woningen zal dan ook niet afnemen en weinig inwoners zullen geneigd zijn om te verhuizen. Gelet op deze blijvende vraag en beperkt aanbod is de verwachting dat de gemiddelde prijs van woningen hoog blijft. Ondanks dat in de afgelopen jaren honderden woningen nieuw zijn toegevoegd aan de woningvoorraad daalt het aanbod. Dit illustreert de populariteit van het wonen in Culemborg. Niet alleen de omvang maar ook de samenstelling van de bevolking verandert. Het aantal eenpersoonshuishoudens neemt toe en er zijn steeds meer inwoners die ouder zijn dan 65 jaar (dubbele vergrijzing; nu 20% in 2040 26%). De verwachting is dat deze trend ook in Culemborg voortzet. Deze veranderingen hebben gevolgen voor de vraag naar een bepaald type woning en onze voorzieningen. In Culemborg wonen op dit moment meer gezinnen en minder alléénstaanden dan gemiddeld in Nederland. Het woningaanbod in de gemeente Culemborg bestaat uit relatief veel eengezinswoningen en relatief weinig meergezinswoningen (bijvoorbeeld appartementen).

De trend dat het aantal huishoudens groeit en de trend van een ouder wordende bevolking zorgt ervoor dat meer inwoners een woning nodig hebben. Daarbij komt de wens om jongeren in de stad (evenwicht) te behouden. Zo neemt de vraag naar meergezinswoningen (zoals flats, galerij-, portiek-, beneden- en bovenwoningen en appartementen) toe. Dit zijn onder meer woningen die aansluiten bij de behoefte van jongeren zodat die ook in Culemborg kunnen blijven wonen. Ook ligt er een opgave om woningen te kunnen combineren met zorg.

Economie Wat betreft werkgelegenheid in Culemborg (ten opzichte van de provincie Gelderland) ligt een zwaar accent bij banen in de sectoren Groothandel en Vervoer, Opslag en Communicatie. 1 op de 5 banen bevindt zich in de sector Transport en Logistiek. Bijna 80% van de bedrijven in Culemborg is een eenmanszaak. Het overgrote deel hiervan zijn zzp’ers. Opvallend is verder dat Culemborg met circa 50 bedrijven een hoog aantal Fair Trade bedrijven huisvest. Culemborg heeft één groot bedrijventerrein, Pavijen. De economie van Culemborg ontleent haar oorsprong in handel en ambacht. Er waren vele ambachtslie-

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

13

den aanwezig, zoals kleermakers, meubelmakers, mandenmakers, wagenmakers, smeden, zadelmakers, sigarenmakers en schoenmakers. Nog steeds heeft Culemborg creatieve, ambachtelijke bedrijven (zowel historisch als nieuw) en deze passen goed bij het DNA van Culemborg (creatief, innovatief en eigengereid). Tevens kan deze sector zorgen voor werkgelegenheid voor de gevarieerde beroepsbevolking van de gemeente met zowel praktisch als theoretisch geschoolde mensen. Juist in deze sector komen deze banen binnen een bedrijf samen. De agrarische sector draagt ook bij aan de economie van Culemborg. De gemeente kent momenteel 22 agrarische bedrijven. Een klein aantal bedrijven heeft een opvolger in beeld maar de verwachting is dat minimaal de helft van het aantal bedrijven richting 2040 zal stoppen. De toekomst van de agrarische sector is lastig voorspelbaar. Wel zullen agrariërs een steeds belangrijkere rol als grondbeheerders gaan innemen en zo naast het verzorgen van de voedselvoorziening ook bijdragen aan natuurontwikkeling. E3

F I G U U R 3 - 5 H O O F D GR O ENST R UCT UUR CULEMB O R G (BRON : STA D ATLA S C U LEMBORG 1.0, 2018).

94

Een relatief groot aantal Culemborgers werkt in de gemeenten Utrecht, West-Betuwe, Amsterdam, Nieuwegein en Tiel. Gelet op de gunstige ligging en goede bereikbaarheid met verschillende vervoerswijzen, zal dit in de toekomst ook zo blijven. De Nederlandse economie heeft zich de afgelopen decennia ontwikkeld tot een diensteneconomie. De verwachting is dat deze trend de komende jaren doorzet. De nationale trend zal ook terug te zien zijn in Culemborg. Deze trend betekent dat kennis een steeds belangrijkere plaats in gaat nemen in de economie die in het verleden vooral gebaseerd was op arbeid, natuur en kapitaal. De relatie tussen onderwijs en arbeidsmarkt zal hierdoor nog sterker worden. Komende jaren is veel aandacht voor het verduurzamen van de economie te verwachten, zeker gelet op klimaat-, energie- en biodiversiteitsambities. Het kabinet wil dat de Nederlandse industrie koploper wordt in het verduurzamen van hun productie én in het realiseren van de technologische en innovatieve oplos-

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

14

singen die daarvoor nodig zijn. Met die oplossingen kan Nederland nu en in de toekomst zijn geld verdienen. Ook deze ontwikkelingen zullen de komende jaren te zien zijn in de economie van Culemborg. De economie van Culemborg is ook gerelateerd aan de aantrekkelijke binnenstad. Komende jaren wordt verwacht dat het bezoek aan de binnenstad verder verandert. Door de opmars van online winkelen, neemt het winkelbezoek af. Daartegenover zet de trend naar meer recreatief gebruik en beleving van de binnenstad zich voort in de sector toerisme en recreatie. De tijd die mensen besteden aan vrije tijd en uitgaven die mensen hiervoor doen, neemt toe en beleving wordt belangrijker gevonden. Er is dan ook een trend waar te nemen naar meer recreatief winkelen in combinatie met horeca, ontspanning en wonen: van een place to buy (plaats om te kopen) naar een place to be (plaats om te verblijven) Dit biedt kansen voor verdere groei van toerisme en recreatie in Culemborg. Inwoners zijn op zoek naar een optimale balans tussen wonen, werken en ontspannen. De wijkwinkelcentra in Culemborg voorzien in de dagelijkse boodschappen en de verwachting is dat de behoefte aan deze wijkwinkelcentra blijft bestaan. De supermarkten nemen een prominente plek in op deze wijkwinkelcentra en zoeken uitbreidingsmogelijkheden om een groter gebied van boodschappen te kunnen voorzien.

De trend van groter wordende supermarkten en afnemende lokale detailhandel voor dagelijkse boodschappen zet zich voort. De ruimte die vrijkomt wordt niet snel ingevuld met nieuwe lokale detailhandel. Dit is een kans voor dienstverlening, zorg en ontmoeten.

Biodiversiteit en klimaatverandering We constateren dat de biodiversiteit afneemt. Volgens de internationale wetenschap en de Verenigde Naties verliezen we 1 miljoen van de 8 miljoen soorten flora en fauna op aarde als we doorgaan zoals nu. Deze soorten zijn de bouwstenen voor onze ecosystemen. Het verlies aan soorten gaat veel sneller dan er bij kunnen komen. In Nederland is er sprake van verlies aan vogelsoorten op het boerenland, dagvlinders en insecten. Stikstof, het eenzijdig gebruik van landbouwgrond en versnippering van stedelijk groen zijn aspecten die hierbij een rol spelen. In vooral het buitengebied betekent dit dat aandacht uitgaat naar het voorkomen van stikstof-uitstoot, het verbeteren van de waterkwaliteit, het beschermen van dierenwelzijn en het beschermen en waar mogelijk vergroten van de biodiversiteit. Klimaatverandering is ook een grote opgave waar Nederland en ook Culemborg de komende jaren mee te maken krijgen. Nederland wil uiteindelijk klimaatneutraal en circulair zijn. Hiervoor hebben we klimaatbeleid opgesteld om zo verdere klimaatverandering door de uitstoot van broeikasgassen te verminderen (klimaatmitigatie) én voorbereid te zijn op de gevolgen van klimaatverandering (klimaatadaptatie). Een belangrijke opgave hierbij is het zorgvuldig in balans houden van het water-bodemsysteem.

Wat is het beste gebruik voor een gebied, als je kijkt naar type bodem (bijvoorbeeld zand of klei) en het watersysteem (grondwater, waterafvoer en waterpartijen)? De combinatie van hoog water, kwel en woongebieden vlak achter de dijk maakt het Rivierengebied waar Culemborg deel vanuit maakt extra kwetsbaar voor klimaatveranderingen. Rivierenland is gevoelig tot zeer gevoelig voor klimaateffecten als wateroverlast, hitte, droogte en risico op overstromingen. In de gemeente Culemborg bestaat op dit moment een middelgroot risico op overstroming. De gemiddelde overstromingsdiepte ligt tussen de 2 en 5 meter. De historische binnenstad van Culemborg staat minder

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

15

diep onder water in het geval van een overstroming. Tot 2040 zullen de dijken nog voldoende bescherming bieden, maar op de langere termijn kan de waterveiligheid een opgave worden waarbij keuzes moeten worden gemaakt over de inrichting van onze gemeente. F I GU U R 3 - 3 WAT E R D IEP T E ( IN MET ER S) B IJ EEN O VER S TROMIN G (MID D ELG ROOT) OV ERSTROMIN G SRISICO. MID D ELG ROOT: D E KA N S D AT E E N G E B I ED O NGEVEER 1 K EER IN DE 1 0 0 J A A R OVERSTROOMT.

Voor de regio Rivierenland is een klimaateffectatlas (Klimaatregio Klimaat Actief Rivierenland) ontwikkeld. In de klimaateffectatlas wordt per gebied bekeken welke risico’s voor verdroging, hitte, wateroverlast en overstroming er zijn. De uitkomsten van deze klimaateffectatlas zijn met pictogrammen op een overzichtskaart verwerkt. Hieronder is een uitsnede van deze kaart opgenomen van de gemeente Culemborg. Met de klimaatverandering en het klimaatbeleid van overheden en bedrijven zet de trend naar meer gebruik van duurzame energie in plaats van gebruik van fossiele grondstoffen zich verder voort. De snelheid waarmee technologische ontwikkelingen op dit vlak gaan, brengt innovatieve oplossingen meer binnen handbereik. De druk op de ruimte voor het opwekken van duurzame energie neemt vooral in het buitengebied toe. Maar niet alleen in het buitengebied. De warmtetransitie (de toekomst zonder aardgas) zal zeker in de bebouwde kom van Culemborg ruimte vragen (bovengronds en ondergronds) voor opwekinstallaties en nieuwe distributiesystemen. Het actuele vraagstuk van netcongestie moet worden opgelost door uitbreiding van de transportcapaciteit voor elektriciteit (extra kabels, transformatoren, uitbreiding onderstation en via opslagvoorzieningen), maar ook door het gebruik van lokale bronnen die een match kunnen vormen tussen gelijktijdige vraag en aanbod.

De ambitie ‘Culemborg energieneutraal in 2040’ zal zeker zichtbare veranderingen in de stad veroorzaken.

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

16

F I GU U R 3 - 4 I C O N E N K AART R IVIER ENLAND. O VER Z ICH T VAN KLIMAATEFFEC TEN . (BRON : REG ION A LE AD A PTATIE STRATEG IE )

Gezondheid, welzijn en vitaliteit Op het vlak van gezondheid zijn er meerdere trends zichtbaar. De gezonde levensverwachting van zowel mannen als vrouwen neemt toe. Daarbij is de trend dat ouderen langer zelfstandig thuis blijven wonen en dat de zorg voor ouderen meer buiten een instelling plaatsvindt. Er is sprake van een stijgend aandeel van werkende mensen. Daarentegen is er ook een toename zichtbaar van psychische klachten en vermoeidheid door werk. Komende jaren zal de Nederlandse gezondheidszorg verder onder druk komen te staan. Door de ouder wordende bevolking en een toename van het aantal ouderen zal er een grotere vraag naar gezondheidszorgdiensten zijn, met name gerelateerd aan ouderenzorg en langdurige zorg. We zien een afbouw van de GGZ-zorg die cliënten ontvangen gedurende een onafgebroken verblijf in een instelling en juist een opbouw van de ambulante zorg (behandeling, begeleiding en ondersteuning), in het bijzonder voor mensen met ernstiger psychische problemen.

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

17

Een tekort aan artsen, verpleegkundigen en ander medisch personeel zorgt ervoor dat de capaciteit in de zorg beperkt is. Zorg wordt schaars en dit heeft gevolgen voor de kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg. Om een zorginfarct (een situatie waarin de gezondheidszorg overbelast raakt en niet in staat is om de benodigde zorg te leveren) te voorkomen of te beheersen, moeten er maatregelen worden genomen om de gezondheidszorgsector te versterken, de efficiëntie te verbeteren, de capaciteit uit te breiden en de zorg toegankelijk te houden voor alle burgers. Het algemene beeld is dat Culemborgers op het gebied van gezondheid en welzijn op dit moment vergelijkbaar scoren als de rest van Nederland, waarbij Culemborgers het gemiddeld genomen net iets beter doen. Zowel de Culemborgse jeugd als volwassenen doen het beter wat betreft gezonde leefstijl (bewegen, overgewicht en middelengebruik). Dit wil echter niet zeggen dat het goed gaat. Ter illustratie: slechts iets meer dan 50% van de Culemborgers voldoet aan de beweegrichtlijn2, dus daar is nog veel verbetering mogelijk. Dit geldt ook voor de andere onderwerpen waar we het in vergelijking met Nederland iets beter doen.

Helaas blijkt uit de gezondheidsmonitors ook dat zowel de Culemborgse jeugd als volwassenen vergeleken met de rest van Nederland meer klachten ervaren wat betreft hun mentale gezondheid (ervaren stress, psychische klachten, suïcide-gedachten bij de jeugd). Ook kent Culemborg meer zwaar belaste mantelzorgers. Culemborg kent een rijk verenigingsleven (bijvoorbeeld sport- en muziekverenigingen) voor verschillende leeftijden en doelgroepen. Net als elders in Nederland valt op dat ook in Culemborg steeds minder inwoners meedoen in de samenleving. Het aantal sociale contacten en de omvang van vrijwilligerswerk neemt af (het aantal activiteiten op social media neemt daarentegen enorm toe). Dit effect is door de corona-periode versterkt. Veel organisaties -zoals verenigingen- kampen met teruglopende ledenaantallen en inkomsten, terwijl de behoefte om te verenigen in de huidige samenleving juist groeit. We zien commerciële partijen en nieuwe maatschappelijke initiatieven op deze vraag inspelen, zoals sportscholen, (kleinschalige) particuliere zorginstellingen en initiatieven als het Odensehuis. Vooral onder inwoners die alleen wonen neemt eenzaamheid toe. Hoewel eenzaamheid een probleem van alle leeftijden is, neemt eenzaamheid over het algemeen toe met het ouder worden. De dubbele vergrijzing – er komen meer ouderen én ze worden ouder- leidt tot een toenemende zorg- en welzijnsvraag.

Bovendien zien we een toename van psychische en sociale problemen bij alle leeftijden. Met de afname van zorgpersoneel, stijgende zorgkosten en minder mantelzorgers ontstaat hier een grote opgave en een groter beroep op zelf- of samenredzaamheid. Ontmoeting is een belangrijke sleutel tot samenredzaamheid, verlichten van eenzaamheid en het samenleven van verschillende doelgroepen. Dit kan gefaciliteerd worden in het ontwerp van woningen en woonomgeving en in voorzieningen, zoals levendige buurtcentra.

De beweegrichtlijn voor volwassenen en ouderen is als volgt: (1) Bewegen is goed, meer bewegen is beter. (2) Doe minstens 150 minuten per week aan matig intensieve inspanning, verspreid over diverse dagen. Langer, vaker en/ of intensiever bewegen geeft extra gezondheidsvoordeel. (3) Doe minstens tweemaal per week spier- en botversterkende activiteiten, voor ouderen gecombineerd met balansoefeningen. (4) En: voorkom veel stilzitten. 2

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

18

Onderwijs Culemborg telt 13 basisscholen. Elk van de basisscholen geeft het onderwijs op zijn eigen manier vorm. In Culemborg wordt onder andere openbaar-, Montessori-, Jenaplan- en Agora-onderwijs aangeboden. Culemborg heeft twee brede scholengemeenschappen met beide een aanbod van vmbo, havo en vwo. De scholen hebben een regionale functie. Ruim vijftig procent van de leerlingen komt van buiten Culemborg. Culemborg kent onder meer de basisschool Blink, de Werfklas en speciaal basisonderwijs. Ook is er een bijzonder initiatief voor kinderen met een stoornis in het autismespectrum die niet in een andere vorm van onderwijs terecht kunnen (Linawijs). Goed onderwijs is cruciaal, zowel in economisch als in maatschappelijk opzicht. SCHOOL

Mobiliteit Culemborg

Culemborg is goed bereikbaar, zowel met het openbaar vervoer als via de weg. Met de groei van de bevolking zal het aantal vervoersbewegingen toenemen. Dit vraagt om een robuust en toekomstbestendig hoofdwegennet, veilige en directe routes voor langzaam verkeer (fiets en voetganger) en hoogwaardig openbaar vervoer.

De ontwikkelingen op het gebied van mobiliteit gaan snel, maar zijn divers en lastig voorspelbaar omdat een groot deel afhankelijk is van de inzet en gedrag van verkeerdeelnemers. Als we ons mobiliteitsgedrag niet aanpassen en de groeiende vervoersvraag blijven faciliteren, dan loopt het mobiliteitssysteem vast. Dit leidt tot overvol openbaar vervoer, files, vervoersongelijkheid (vervoerarmoede), verminderde leefkwaliteit en bereikbaarheid en het niet halen van klimaatdoelen. Er is een duidelijke trend van verduurzaming van mobiliteit. Het aandeel elektrisch aangedreven vervoer is afgelopen jaren toegenomen en zal komende jaren naar verwachting fors groeien. Door de ontwikkeling van de elektrische fiets worden bestemmingen op een wat grotere afstand per fiets goed bereikbaar. Dit heeft een positief effect op de gezondheid en levert een bijdrage aan het terugdringen van files op het hoofdwegennet. Daarnaast zullen we in de toekomst ook meer vervoer zien dat op waterstof (of alternatieve brandstof) rijdt. Deze verduurzaming is positief voor milieueffecten op de omgeving. Smart mobility (meer IT toepassingen en meer zelfsturende voertuigen) zal zich verder ontwikkelen. Technologische ontwikkelingen (ontwikkeling van apps en automatische betaling) zullen het gebruik van het openbaar vervoer en deelmobiliteit vergemakkelijken en vergroten.

De trend van smart mobility maakt het totale netwerk van verkeersbewegingen efficiënter en veiliger. Er zijn trends waar te nemen die zorgen voor minder vervoersbewegingen. Steeds meer inwoners zullen op flexibele tijden werken en vaker thuiswerken. Daarnaast neemt deelmobiliteit toe en groeit dit fors. De mogelijkheid om te reizen is niet voor iedereen vanzelfsprekend. In Culemborg kennen we Klaartje (stichting samen verder). Dit is een door vrijwilligers gerunde lokale bus-/ taxiservice die niet-zelfredzame inwoners naar bijvoorbeeld voorzieningen brengt. Deze service is essentieel voor Culemborg en zal dat ook blijven. In feite is dit ook een duurzame vorm van deelmobiliteit.

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

19

Er zijn echter ook trends waar te nemen die zorgen voor een toename van het aantal vervoersbewegingen. Zo neemt het aantal aankopen via internet toe waardoor er meer thuis bezorgd wordt. Ook de dagelijkse zorg wordt grotendeels aan huis geleverd en levert extra vervoersbewegingen op. Door een teruggang van het openbaar vervoer in niet-stedelijke omgevingen, zijn meer inwoners afhankelijk van de auto. Dit is ook terug te zien in het autobezit. Het autobezit is gestegen van 0,8 auto per huishouden in 1990 naar 1,1 auto per huishouden in 2020 (is gelijk aan het landelijk gemiddelde). Culemborg staat in de top 10 met het hoogste deelautogebruik per inwoner. Als we het autobezit over de afgelopen twee decennia uitsplitsen naar leeftijd, dan is een structurele trend zichtbaar van gelijkblijvend of dalen autobezit bij de leeftijdsgroepen tot 50 jaar. Alleen bij 50-plussers stijgt het autobezit sterk, ook in recente jaren. De 50-minners, een zeer grote groep, laat stabilisatie zien. De groei van de autovloot wordt bijna volledig gedragen door de populatie van 50 jaar en ouder. Een andere trend is dat auto’s gemiddeld steeds groter en zwaarder worden. Afgelopen 10 jaar was een toename in gewicht zichtbaar van 24 kilo per auto per jaar. Dit heeft onder andere te maken met het feit dat auto’s steeds groter en krachtiger worden en elektrische auto’s beschikken over een zwaar accupakket.

Dit heeft gevolgen voor het ruimtebeslag, de verkeersveiligheid en het benodigd aantal laadpunten. Tot slot hebben we te maken met een grote woningbouwopgave, die in veel gevallen alleen mogelijk is door meer woningen te bouwen in de schaarse ruimte die we hebben. Mobiliteit maakt direct deel uit van deze woningbouwopgave en is een belangrijke voorwaarde voor een aantrekkelijke stad. Er is ruimte nodig voor voetgangers, fietsers, vergroening en schone mobiliteit. Dit vraagt om een verandering. We zullen moeten samenwerken met regio, provincie en rijk, maar ook met ondernemers en inwoners. We zoeken daarbij naar slimme en creatieve keuzes voor het beleid en het mobiliteitssysteem. Deze transformatie gaat niet ineens, maar vraagt veel inzet, durf en een lange adem om verandering teweeg te brengen.

Digitalisering In onze samenleving maken we steeds meer gebruik van digitale technologieën en digitale informatie. Deze trend heeft de afgelopen decennia voor aanzienlijke veranderingen gezorgd en zal de komende jaren onze manier waarop we werken, leven en communiceren blijven veranderen. We zien enkele trends: ]

]

]

Slimme stadoplossingen: Digitalisering heeft steden geholpen om slimmer te worden. Sensoren, data-analyse en automatisering worden gebruikt om middelen efficiënter in te zetten en de levenskwaliteit van inwoners te verbeteren. Slimme stadoplossingen zien we dan ook terug bij onderwerpen als verkeer, energiebeheer en afvalbeheer. Denk aan apps voor openbaar vervoer, deelauto’s en fietsdeelsystemen waardoor drukte op wegen vermindert en de doorstroming van verkeer verbetert. Connectiviteit: Het internet is wijdverspreid en 5G-netwerken worden uitgerold. Dit betekent dat inwoners en bedrijven profiteren van snellere en meer betrouwbare internetverbindingen, waardoor ze toegang hebben tot nieuwe mogelijkheden voor werk, communicatie en entertainment. Dit heeft effect op vervoersbewegingen (minder en op andere wijze) en op het gebruik van voorzieningen (meer activiteiten worden vanuit huis (achter de computer) gedaan, minder op locatie). E-governance: Diensten die de overheid levert zijn steeds vaker digitaal beschikbaar, wat betekent

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

20

]

]

dat inwoners online vergunningen kunnen aanvragen, belastingen kunnen betalen en gemeentelijke informatie kunnen raadplegen. Dit vereenvoudigt administratieve processen en maakt de overheid toegankelijk. Economie: Digitalisering stimuleert de opkomst van technologiebedrijven en helpt bestaande bedrijven om processen te optimaliseren en concurrerend te blijven. Dit draagt bij aan een sterkere economie. Ook is er sprake van invloed op de arbeidsmarkt. Sommige banen zijn geautomatiseerd, terwijl er vraag is ontstaan naar nieuwe vaardigheden op het gebied van technologie en data-analyse. Digitalisering van onderwijs en gezondheidszorg maakt het mogelijk om onderwijs op afstand te verzorgen, telezorg mogelijk te maken en bijvoorbeeld elektronische patiëntendossiers aan te maken.

Digitalisering brengt ook uitdagingen met zich mee. Denk aan: ] Dataprivacy en cyberbeveiliging: We moeten zorgen voor robuuste beveiligingsmaatregelen om gegevens van burgers te beschermen. ] Digitale kloof: Sommige burgers hebben mogelijk, geen toegang tot digitale diensten of ze missen de vaardigheden om ze te gebruiken. In de verregaande trend van digitalisering blijft het belangrijk om rekening te houden met alle doelgroepen. Nieuwe technologieën en mogelijkheden zoals kunstmatige intelligentie (AI) blijven zich ontwikkelen en deze ontwikkelingen volgen elkaar snel op. De gevolgen voor hoe we wonen, werken en leven zijn groot. Zo leidt de trend naar digitalisering ook tot een grotere vraag naar stroom met als gevolg dat er meer ruimte nodig is voor elektriciteitsinfrastructuur. We weten echter niet precies wat de ontwikkelingen en de gevolgen zijn. Het is belangrijk om ons aan te passen aan deze veranderingen en ervoor te zorgen dat digitale innovaties de levenskwaliteit van alle inwoners verbeteren.

Ondergrond De grond onder onze voeten heeft veel functies en is een laag waar we niet zo vaak aan denken. De bodem kan water filteren en vasthouden, huizen dragen, planten voeden, warmte vasthouden en koelte bieden. Miljarden organismen leven in de bodem en zijn bepalend voor het leven van andere organismen. Daarnaast liggen in de ondergrond nog vele schatten uit ons verleden door de aanwezigheid van vele aardkundige en archeologische waarden. Veel ontwikkelingen hebben gevolgen voor de ondergrond: ] Een gezonde bodem is bepalend voor de biodiversiteit. Met een hoge biodiversiteit dragen we bij aan het leven van alle organismen en daarmee aan een gezonde leefomgeving die ook beter bestand is tegen klimaatverandering en ziektes; ] De bodem herbergt veel schatten. In de bodem zijn archeologische en aardkundige waarden aanwezig en de bodem bepaalt voor een belangrijk deel het landschap bovengronds. Deze waarden dragen bij aan het DNA van Culemborg. Deze kenmerkende kwaliteiten willen we graag behouden; ] De bodemkwaliteit wordt op plekken bedreigd als gevolg van verontreinigingen door industrieel en agrarisch gebruik in het verleden. Dit vraagt op plekken om bodemsanering en op meer sturing (bijvoorbeeld via milieuvergunningen); ] Klimaatverandering heeft invloed op de bodemvochtigheid, wat kan leiden tot problemen zoals bodemdaling en overstromingen, hittestress en verdroging.

Doordat er steeds meer gebouwd wordt,

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

21

] ]

is er meer ruimte nodig om water te bergen. Ook is er hierdoor ruimte nodig voor verkoelend groen en water in de stad; Er liggen kansen voor het gebruik van bodemenergie, zoals warmtepompen en geothermische systemen. Deze kansen helpen ons meer gebruik te kunnen maken van duurzamere energiebronnen; Landbouwinitiatieven en groenvoorzieningen kunnen de leefbaarheid van de stad verbeteren, de luchtkwaliteit bevorderen en de voedselproductie ondersteunen; De beperkt beschikbare ruimte bovengronds dwingt ons om de mogelijkheden voor ondergronds bouwen te onderzoeken. Daarbij wordt wel opgemerkt dat een deel van de ondergrond in Culemborg zo nat is dat ondergronds bouwen een lastige opgave is. Ook speelt hier de vraag naar meer stroom en de veranderende vraag naar warmtebronnen. Deze ontwikkelingen zorgen ervoor dat er meer kabels en leidingen (zoals elektriciteitskabels, warmtenetten en drinkwaterleidingen) in de ondergrond worden aangelegd. Maar ook in de ondergrond is er steeds minder ruimte beschikbaar door al aanwezige functies daar en door bebouwing bovengronds.

De waarde van bodem en water in de ondergrond is steeds belangrijker. Het onderliggende bodem en watersysteem heeft invloed op de risico’s en oplossingen voor de thema’s droogte, wateroverlast en gevolgbeperking van overstromingen. Daarom heeft de Rijksoverheid onlangs bepaald dat water en bodem sturend moeten zijn voor ontwikkelingen. Tegelijkertijd neemt het aantal functies in de ondergrond fors toe. Dit vraagt om meer aandacht voor de ondergrond: welke waarden zijn er aanwezig en willen we behouden en welke kansen liggen er voor opgaven waar we voor staan (zoals gebruik van duurzamere energiebronnen). We zullen vanuit de ondergrond scherper moeten maken welke voorwaarden we stellen aan ontwikkelingen bovengronds om ervoor te zorgen dat de ondergrond gezond en geordend blijft (dit is onderdeel van het begrip ‘bodem en water sturend’).

3.3 Wat voor Culemborg willen we zijn? Om een mooie toekomst te realiseren, zetten we in op onze kracht; meervoudig duurzaam, verbindend en proeftuin/innovatie. Vanuit deze kracht maken we keuzes voor de toekomst. Anderzijds zien we opgaven voor de toekomst op ons pad komen. De ‘indruk van het nu’ geeft aan waar we mee te maken hebben en wellicht mee te maken kunnen krijgen in de toekomst. Op basis van dit alles hebben we een visie opgesteld. Deze visie wordt in hoofdstuk 4 verder uitgewerkt en gespecificeerd en concreet gemaakt in de verschillende thema’s van de fysieke leefomgeving.

Een prettige woonomgeving We zorgen voor leefbare buurten door aandacht te hebben voor alle aspecten die zorgen voor een prettige woonomgeving. Denk aan verschillende woningen, voorzieningen (sport, school, winkels, openbaar vervoer, cultuur en welzijn), kwaliteit van de openbare ruimte, meervoudige duurzaamheid en voldoende ontmoetings- en bewegingsplekken.

Wonen voor iedereen In Culemborg kan en mag iedereen meedoen. Dat geldt ook voor de woningmarkt. We streven naar gelijke toegang tot fatsoenlijke huisvesting en een veilige, gezonde woonomgeving voor alle inwoners, ongeacht hun sociaaleconomische status, achtergrond, leeftijd, geslacht, etniciteit of fysieke mogelijkheden. Onderwerpen die hierbij relevant zijn, zijn onder andere betaalbaarheid van huisvesting, gelijke toegang tot huisvesting, toegankelijkheid en duurzaamheid. Indien dit voor een doelgroep binnen Culemborg niet mogelijk is, maken we daar met de regio (andere gemeenten) afspraken over.

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

22

Op weg naar energieneutraal en aardgasloos Culemborg streeft ernaar om in 2040 energieneutraal te zijn. Dit betekent dat dan net zoveel schone of groene energie wordt opgewekt als we gebruiken. Daarnaast willen we van het aardgas af. Om dit te bereiken is innovatie (proeftuinen) noodzakelijk. Voor de totale transitie hebben we tot 2050 de tijd. Deze ambities zetten aan tot onder andere opwek van schone of groene energie, tot verduurzaming van bestaand vastgoed en mobiliteit, tot realisatie van nieuwe warmtevoorzieningen en tot uitbreiding van de netinfrastructuur. Bij deze ontwikkelingen moeten we wel rekening houden met het voorkomen van sociale ongelijkheid.

Behoud van de unieke kwaliteiten en belevingswaarde van het buitengebied en verbetering van biodiversiteit, natuur, landschap, cultuurhistorie, water- en bodemkwaliteit Het buitengebied, dat voor een groot deel behoort tot UNESCO-Werelderfgoed, fungeert als groene schil om de kleine kernen in het Rivierengebied. De waarden op het gebied van natuur, landschap en cultuurhistorie zijn uniek. Voor Culemborg als compacte stad in het groen is het van belang die groene schil om de stad te behouden, voor mens en dier. Verder is het buitengebied een belangrijke plek voor bewoners om te ontspannen en te recreëren. Er is hier ruimte voor nieuwe ontwikkelingen die bijdragen aan opgaven waar we als maatschappij voor staan, zoals klimaatadaptatie, duurzame energie opwek, waterveiligheid, natuurontwikkeling en biodiversiteit (we streven naar een meervoudig duurzaam buitengebied).

Voor een vitale stad is ook een vitale economie noodzakelijk, en dus is behoud van economische bedrijvigheid en werkgelegenheid van belang We willen circulaire en duurzame economie stimuleren. Passend bij de opgaven van de gemeente zetten we in op het versterken van de creatieve en ambachtelijke maakindustrie en innovatie (op het gebied van meervoudige duurzaamheid). Zij dragen bij aan het combineren van zowel praktisch als theoretisch geschoolde werkgelegenheid voor Culemborg en hier ligt dan ook een belangrijke verbinding met het onderwijs. Om voldoende bedrijvigheid aan te trekken is verdere aandacht nodig voor de kwaliteit van bedrijventerrein Pavijen. Naast bedrijventerrein Pavijen dragen ook de voorzieningen en ondernemingen in de binnenstad en de wijkwinkelcentra bij aan een vitale economie van de stad. In het buitengebied is ruimte voor bedrijvigheid die past in het buitengebied van een meervoudig duurzame en vitale gemeente.

Behoud van levendige en aantrekkelijke binnenstad De Markt is de huiskamer van Culemborg. Een plek waar inwoners elkaar kunnen en willen ontmoeten. De binnenstad is met haar historische erfgoed een aantrekkelijke plek voor alle bewoners en bezoekers. Dit betekent dat we keuzes moeten maken over de voorzieningen, de openbare ruimte, activiteiten in de binnenstad, duurzaamheid, parkeren en bereikbaarheid.

Iedereen moet mee kunnen doen in Culemborg Een sociaal netwerk is voor iedereen in Culemborg van belang. Culemborg is ‘Nederland in het klein’ en wil een stad zijn waarin iedereen meedoet. We hebben een uitgebreid aanbod aan voorzieningen voor onderwijs, sport zorg en welzijn, sport en bewegen, cultuur en onderwijs. Door financiële druk, vergrijzing en veranderend gedrag van inwoners vraagt dit toekomstgericht beleid, ruimte voor nieuwe initiatieven en creativiteit.

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

23

Extra aandacht gaat uit naar de effecten voor de ouder wordende bevolking en naar verbetering van de gezondheid van de inwoners. Ook willen we aandacht geven aan de jeugd en aan het behouden van goede voorzieningen, zoals plekken voor ontmoeting, en evenementen. Daarbij streven we naar het vasthouden van 18 – 25 jarigen voor een evenwichtige bevolkingsopbouw en levendige stad. Hier ligt ook een relatie met economie. Arbeidszekerheid is immers belangrijk voor veerkrachtigheid en bestaanszekerheid.

Een optimaal bereikbare gemeente, waarbij duurzaamheid, leefbaarheid en veiligheid belangrijke randvoorwaarden zijn Culemborg wordt onder meer gewaardeerd om haar centrale ligging, de nabijheid van de A2, de aanwezigheid van het treinstation, de aanwezigheid van voldoende voorzieningen en het aantrekkelijke buitengebied. Vanuit de gemeente is de reisafstand naar grotere steden als Utrecht en ‘s-Hertogenbosch beperkt. Voorzieningen binnen Culemborg zijn goed te bereiken en er zijn voldoende mogelijkheden om met fiets of te voet het aantrekkelijke buitengebied te ontdekken. Dit willen we ook op lange termijn graag voor onze inwoners behouden. Daarbij gaat extra aandacht uit naar het verbeteren van de verkeersveiligheid, de toegankelijkheid voor minder validen en het stimuleren van verduurzaming van de mobiliteit. Ook aandacht voor sociale veiligheid en het tegengaan van criminaliteit is een belangrijk aandachtspunt om de aantrekkelijkheid van Culemborg te behouden. Onze partners op dit vlak (zoals politie en brandweer) betrekken we structureel bij de ontwikkeling van ruimtelijke projecten.

Omgevingsvisie Culemborg | 3 Waar staan we nu en wat komt er op ons af?

24

4

Onze koers richting 2040 Culemborg 2040

4.1 Koersen op thema’s Om alle opgaven en ruimtelijke onderwerpen een plek te geven hebben we in de omgevingsvisie een aantal thema’s geformuleerd. Per thema hebben we keuzes gemaakt en doelen en ambities gesteld. Daarbij geven we ook aan welke middelen nodig zijn om de doelen te bereiken. Zo kunnen we, uitgaande van ons kompas, ons ruimtelijke karakter en onze gekozen richting aan de slag met onze leefomgeving in Culemborg. De volgende thema’s komen aan bod: ] Binnenstad ] Wonen voor iedereen, stedelijk groen en leefbaarheid ] Economie ] Gezond en veerkrachtig ] Mobiliteit ] Buitengebied Ons kompas geeft per thema richting aan de weg die we op willen gaan. Duurzaamheid en innovatie zijn onderdeel van ons kompas. Deze thema’s komen dan ook in alle thema’s aan bod.

Welke informatie kan ik per thema vinden? De paragrafen van de thema’s zijn op dezelfde manier opgebouwd. Zo zijn per thema de kwaliteiten die we willen koesteren benoemd en hebben we aangegeven welke opgaven komende jaren zullen spelen. We hebben dan ook een aantal keuzes moeten maken om ervoor te zorgen dat we ons reisdoel behalen. Tot slot gaan we nog in op hoe we onze reis willen volbrengen en welke middelen daarvoor nodig zijn.

Omgevingsvisie Culemborg | 4 Onze koers richting 2040

25

4.2 Binnenstad Dit thema speelt zich af in de binnenstad van Culemborg, de oude historische kern en de gebieden die er direct aan grenzen. In het Regieplan openbare ruimte versterkte stad Culemborg is voor de binnenstad een structuurbeeld opgenomen.

FIG U U R 4-1 STRU C TU U RBE E L D VOOR H ET VERSTERKEN VA N D E OPEN BA RE RU IMTE VA N D E BIN N EN STAD VA N CU LEM BO RG (BRON : REG IEPLA N OPEN BARE RU IMTE V ERSTERKTE S TA D CU LEMBORG )

In de gebiedsindeling die we in deze Omgevingsvisie hanteren (zie paragraaf 4.3) rekenen we de Volenkampen, de Dreven, de Plantage en de begraafplaats ook tot de Binnenstad. Genoemde gebieden dragen sterk bij aan de authentieke monumentale uitstraling van het centrum van Culemborg. De ontspannen sfeer en de hoogwaardige ruimtelijke kwaliteit die deze gebieden oproepen en bezitten, treffen we nergens anders in Culemborg aan.

4.2.1 Kwaliteiten die we koesteren De binnenstad van Culemborg heeft sfeervol marktplein met historische gebouwen en een goed horeca- en winkelaanbod. De Markt is de huiskamer van Culemborg. Mensen van zowel binnen als buiten Culemborg bezoeken de binnenstad graag, er wordt gewoond en gewerkt. De binnenstad is mede door het unieke historische karakter met beschermd stadsgezicht een aantrekkelijke plek voor alle bewoners en bezoekers en is van waarde voor de hele gemeente.

Omgevingsvisie Culemborg | 4 Onze koers richting 2040

26

In de binnenstad zie je de combinatie van kleinschaligheid en stedelijkheid terug (deel van ons DNA). De binnenstad is een levendige en aantrekkelijke plek door inzet van veel ondernemers, vastgoedeigenaren, bewoners, initiatiefnemers, zzp’ers en vrijwilligers.

4.2.2 Wat gaan we onderweg tegenkomen? Functies in binnenstad veranderen De veelzijdige binnenstad kent diverse functies en activiteiten. Denk aan winkels, kerken, bibliotheek, musea enzovoort. Deze functies en activiteiten veranderen continu als gevolg van de economische omstandigheden of nieuwe trends en ontwikkelingen. De trend van de afgelopen jaren is dat het aantal winkels verder afneemt. Er is daardoor steeds mee behoefte aan het omvormen van gebouwen naar woningen (met de daarbij behorende behoefte aan parkeerruimte). De inschatting is dat deze trend zich doorzet. Deze veranderingen maken het behoud van een levendige en aantrekkelijke binnenstad complexer. Zo moet er een balans gevonden worden tussen wonen bezoekers en parkeren. Tegelijkertijd streven we naar een goede balans in de winkels die passen bij het gebiedsprofiel van de binnenstad. Dat betekent dat aandacht nodig is voor een goede branchering van winkels die rekening houdt met het DNA van de binnenstad.

Hoe houden we de binnenstad bereikbaar en leefbaar? Voor een levendige en aantrekkelijke binnenstad is het belangrijk dat de binnenstad goed bereikbaar is voor iedereen (denk aan bewoners, bezoekers, ondernemers, bevoorrading). Verkeer (zoals auto’s, vrachtwagens en (bestel)bussen) zorgt echter ook voor geluidsoverlast, schade aan gebouwen door trillingen en verminderde luchtkwaliteit in het gebied. Daarnaast neemt al het verkeer (ook fietsers en voetgangers) fysieke ruimte in waar ook terrassen, bankjes en winkelstraten ruimte nodig hebben.

Meer duurzame maatregelen in de historische binnenstad Ook bewoners, ondernemers en eigenaren in de binnenstad zijn bezig met een duurzamere toekomst. Er komen steeds meer initiatieven voor het isoleren van gebouwen, het opwekken van energie, de opvang van water en het aanplanten van bomen en planten. Dit juichen we toe, want deze maatregelen dragen ook bij aan een CO2 neutrale gemeente. Wel botsen deze maatregelen soms met de wens om het historische karakter (met haar monumenten) in de binnenstad te behouden. Hoe kunnen we duurzame maatregelen mogelijk maken zonder het historische karakter van de binnenstad te verliezen?

4.2.3 Onze reisdoelen en keuzes die we daarbij maken De binnenstad als huiskamer die mee gaat met de tijd De historische binnenstad is drager van de identiteit van Culemborg. We streven naar een beeldkwaliteit die past bij de identiteit van de binnenstad. Dan straalt de binnenstad trots uit en voelt die sociaal veilig. Ondernemende en creatieve inwoners werken samen aan een toekomstgerichte gemeente en geven actief inhoud aan het karakter van de stad door er voor te zorgen dat de identiteit bijzonder en voelbaar is. De binnenstad zien we daarom ook als huiskamer voor de stad en niet als rustige woonwijk. We gaan voor

Omgevingsvisie Culemborg | 4 Onze koers richting 2040

27

een binnenstad die gericht is op ‘a place to be & meet’ en niet voor een binnenstad die is gericht op ‘a place to buy’. Daarbij is het wel van belang dat er ook nog steeds gewinkeld mag worden in de binnenstad. We erkennen dat functies in de binnenstad steeds veranderen: winkels, detailhandel, maatschappelijke functies en woningen komen en gaan. We willen onze ondernemers en initiatiefnemers bij veranderingen faciliteren. Daarbij streven we naar: ] Gastvrije entrees nodigen de bezoekers uit de binnenstad te bezoeken. Om die ook gastvrij te laten zijn voor inwoners en toeristen moet de binnenstad aantrekkelijk zijn ingericht en moeten de entrees worden verbeterd. ] We kennen een aantal ‘poorten’ van de binnenstad, zoals de Dr. Hockesingel en Palumbus. We willen deze entrees van de stad herkenbaarder en aantrekkelijker maken en zorgen voor vanzelfsprekende routes richting de binnenstad. ] We oriënteren ons op de toekomst van het Veerweggebied (het gebied waar de binnenstad de Lek ontmoet) en onderzoeken de ontwikkelmogelijkheden om de Lek aan het centrum te verbinden. Daarbij is wel aandacht nodig voor hoogwaterveiligheid. ] Om de binnenstad blijvend levendig te houden zetten we in op het compacter maken van het kernwinkelgebied. We kunnen zo zorgen voor een centrum waarin winkels, horeca en maatschappelijke voorzieningen dicht bij elkaar zitten.

Om dit te bereiken willen we in de aanloopstraten ruimte geven aan functieverandering van gebouwen. Dat zal grotendeels functieverandering van winkels/ bedrijvigheid naar wonen zijn. Wel vraagt deze verandering om goede inpassing met zorg voor parkeren, eigen buitenruimte en voorkomen van geluidsoverlast. ] We willen een betere aansluiting tussen de aanloopgebieden en het centrum. Daarbij streven we ernaar dat de hele route aantrekkelijk is om doorheen te lopen. ] Bij initiatieven in de binnenstad letten we erop dat de kenmerken van de binnenstad (ons erfgoed) intact blijven. Onderhoud van het cultureel erfgoed is essentieel. ] Voor de monumentale kerken in de binnenstad faciliteren we conform de bestaande kerkenvisie een transformatie naar andere functies. ] Programmering en marketing van activiteiten in samenwerking met cultuurorganisaties is nodig om de binnenstad de levendigheid te geven waar inwoners om vragen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Culemborg&id=a756d02c-cf68-491a-8725-01e777bfc7ae