Bijlage 1 Detailhandelsvisie 2021.pdf
Tekst van het document
Detailhandelsvisie Culemborg 2021
|
‘Organiseren van krimp en selectieve groei’ Seinpost Adviesbureau – Mei 2021
2
Inhoud Aanleiding
4
Hoofdstuk 1. Huidig beleid en samenwerking 1.1 Huidig beleid 1.2 Samenwerking
6 7 10
Hoofdstuk 2. Bouwstenen voor nieuw beleid
11 12 18 20 21 24
2.1 2.2 2.3 2.4 2.5
Analyse aanbod, inclusief ontwikkeling Benchmark en regionale positie Draagvlak en prognose Markttrends Ontwikkelingsmogelijkheden detailhandel 2020-2030 (DPO)
Hoofdstuk 3. Naar het nieuwe beleid 3.1 SWOT en detailhandels-structuur Culemborg 3.2 Wat vinden onze bewoners? 3.3 De opgaven vanuit het participatietraject 3.4 Omgevingswet en Dienstenrichtlijn
28 29 31 32 34
3
Inhoud Hoofdstuk 4. Ruimtelijke visie en ambitie voor nieuw detailhandelsbeleid 4.1 Visie op detailhandelstructuur 4.2 Uitwerking binnenstad: optimaliseren 4.3 Uitwerking boodschappencentra: Parijsch ontwikkelen, Chopinplein consolideren 4.4 Uitwerking perifere detailhandel: Pavijen consolideren 4.5 Verspreid detailhandelsaanbod
35 36 39 43 45
4.6 Uitwerking internetwinkels, showrooms, pick-up points en tweedehands
49 51
Hoofdstuk 5. Toetsingskader en uitvoeringsstrategie 5.1 Toetsingskader 5.2 Uitvoeringsstrategie
52 53 55
Bijlagen Bijlage 1 Omzet- en aanbodontwikkelingen en trends Bijlage 2: Resultaten bewonersenquête: onderdeel detailhandel
58 59 63
4
Aanleiding Het detailhandelsbeleid van de gemeente Culemborg vraagt om een actualisatie. Het oorspronkelijke beleidskader dateert van 1996. Het is op onderdelen herijkt in 2005 en 2010. Het was al langer een wens van de gemeenteraad om het detailhandelsbeleid te actualiseren. In deze visie geven we de actualisatie van het detailhandelsbeleid weer, waarbij vertaling naar het ruimtelijk beleid later plaatsvindt na de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Toetsingskaders worden na vaststelling van deze visie conform aangepast. Parallel vindt ook de actualisatie van horecabeleid en evenementenbeleid plaats, wat in aparte visiedocumenten wordt gerapporteerd. Voor de binnenstad worden hierbij, met betrekking op alle drie de beleidsvelden, de kaders voor de compacte binnenstad opgesteld. Een actueel beleid is om meerdere redenen nodig: • De vastgestelde integrale stadsvisie en binnenstad visie, als leidraad voor alle deelvisies; • Samenwerking met ondernemers, vastgoedeigenaren, bewoners zoals in De Nieuwe Winkelstraat; • Trends en ontwikkelingen in de detailhandelsmarkt; • Het beleid van hogere overheden, bijvoorbeeld invoering van de Omgevingswet na 2021; • Recente jurisprudentie, met name rondom de Dienstenrichtlijn Uiteraard is ook oog voor de effecten van de coronacrisis. Net als evenementen en horeca wordt de detailhandel hierdoor getroffen.
Na de fase van noodmaatregelen komt nu de fase van herstel centraal te staan. Dit vereist creativiteit en flexibiliteit om ondernemen in de 1,5 meter economie mogelijk te maken. De focus van de beleidsnota ligt echter op de middellange termijn. De nota bevat keuzes die inspelen op trends en ontwikkelingen die door de coronacrisis worden versneld. En daarmee is de beleidsnota coronaproof.
5
Van groei naar krimp
Het proces
In de detailhandelssector is de laatste vijf tot tien jaar sprake van een nieuwe werkelijkheid. Landelijk staat de behoefte aan fysieke
De actualisatie van het detailhandelsbeleid is op verzoek van de raad tot stand gekomen via een
winkelruimte onder druk. Dat komt met name door het veranderende koopgedrag. Door de coronacrisis verbetert het perspectief voor de sector niet. Door deze ontwikkelingen verschuift in de beleidskaders de aandacht van groei naar krimp
participatietraject. Ook de nieuwe Omgevingswet vraagt om beleid via participatie tot stand te laten komen. Het proces heeft veel informatie opgeleverd. De participatie is vorm gegeven in de tweede helft van 2019 en begin 2020
in de vierkante meters. Groei is alleen nog mogelijk als er een aantoonbare behoefte is aan uitbreiding zoals in een branche die nog groei vertoont. Als beleidsvoorwaarde is er dan inzicht nodig in de effecten op de gewenste, vitale detailhandelstructuur. Vandaar de titel:
(vóór corona). De opbrengst is gebaseerd op een goede vertegenwoordiging van de diverse partijen, zoals hiernaast in het kader is toegelicht.
‘Organiseren van krimp en selectieve groei’.
De kaders voor de compacte binnenstad houden rekening met dit detailhandelsbeleid. Daarbij worden bovendien horeca-
Het actuele detailhandsbeleid biedt: •
Zekerheid aan de gemeente en marktpartijen als investerings- en beleidskader
•
Een toetsingskader en richtlijnen voor (ruimtelijke) initiatieven Een uitvoeringsstrategie op hoofdlijnen
•
Kaders compacte binnenstad
en evenementenbeleid meegenomen.
Een ambtelijke projectgroep heeft de drie beleidsactualisaties begeleid. Voor de detailhandel heeft een groepsgesprek plaatsgevonden met een brede ambtelijke vertegenwoordiging vanuit de gemeente. Tussentijds is met de gemeenteraad een werksessie georganiseerd. Er is vervolgens een ronde tafelbijeenkomst gehouden met actoren uit de diverse winkelgebieden, met name ondernemers en vastgoedeigenaren, met raadsleden als toehoorder. De bewoners zijn in de gelegenheid gesteld een digitale enquête in te vullen: maar liefst 556 respondenten hebben meegewerkt. Separaat is overlegd met de disciplines Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving. Het conceptadvies is voorgelegd aan de projectgroep. Ook aan de Stuurgroep Binnenstad (Collectief Centrum Clmbrg) is het conceptadvies gepresenteerd, evenals aan de wethouder en het managementteam. Daarna heeft de besluitvorming over het nieuwe beleid plaatsgevonden.
6
01 Huidig beleid en samenwerking
7
1.1
Huidig beleid
Provincie Gelderland De Omgevingsverordening van de provincie Gelderland vormt het kader voor de ontwikkeling van detailhandel met bovenlokale effecten. Detailhandel hoort zich te vestigen in de binnenstedelijke winkelgebieden. Er worden richtlijnen gehanteerd voor detailhandel hierbuiten, op de perifere locaties. Deze perifere detailhandel moet voldoen aan specifieke ruimtelijke of veiligheidseisen. Dat zijn branches die vanwege aard en omvang van de volumineuze goederen een groot oppervlak nodig hebben en daardoor aantoonbaar niet inpasbaar zijn in binnenstedelijke winkelgebieden. Van oorsprong gelden er landelijk geen omvangsbeperkingen voor perifere detailhandel op daartoe aangewezen bedrijventerreinen, De beperkingen zijn er ook niet in de provincie Gelderland. De provincie hanteert het uitgangspunt dat detailhandelsvoorzieningen groter dan 1.500 m2 met een bovenlokale functie regionaal afgestemd moeten worden. Een bestemmingsplan maakt vestiging van een supermarkt alleen mogelijk binnen of aansluitend aan een winkelcentrum, tenzij vanwege bijzondere omstandigheden vestiging op zo’n locatie niet mogelijk is. Er is beleid voor internetwinkels en afhaalpunten. Bij toegankelijkheid van een fysieke uitstalruimte voor de consument is sprake van detailhandel.
In dat geval horen internetwinkels en afhaalpunten een plaats te krijgen in winkelgebieden of op overige locaties met een detailhandelsbestemming.
Voor de gemeente Culemborg geldt het provinciale beleid van Gelderland als
kader. Omdat Culemborg grenst aan de provinciegrens van Utrecht is het van belang om ook met dat provinciale beleid rekening te houden
8
Provincie Utrecht De provincie Utrecht hanteert regels die verder gaan dan de provincie Gelderland. Zij benoemt bestaande (perifere) detailhandelslocaties waarbinnen nog mogelijkheden zijn voor uitbreiding, en alleen voor winkels die vanwege aard en omvang van de volumineuze goederen moeilijk inpasbaar zijn in de binnenstedelijke winkelgebieden. Er wordt ingezet op oppervlakteneutrale verplaatsing van volumineuze detailhandel (vanuit oogpunt van hinder, veiligheid, verkeersaantrekkende werking of economisch functioneren) en op de afbouw van plancapaciteit op locaties buiten binnenstedelijke winkelgebieden en perifere detailhandelslocaties. Door de afbouw van plancapaciteit worden mogelijk ongewenste detailhandelsontwikkelingen voorkomen.
Lokaal beleid Het huidige beleid van Culemborg sluit aan op het provinciale beleid. Het beleid en het planologisch kader zijn gericht op een evenwichtige ontwikkeling van detailhandelsgebieden, bestaande uit de binnenstad met een divers winkelaanbod, de twee boodschappencentra Parijsch en Chopinplein, en perifere detailhandelsbranches op Pavijen. Op Pavijen is alleen grootschalige detailhandel toegestaan groter dan 500 m2 wvo*, geldend voor de PDV-branches** Keukens, Sanitair, Woninginrichting en Bouwmarkten, en alleen op de locaties met die specifieke aanduiding. Binnen de PDV-branche Woninginrichting geldt voor detailhandel in meubelen de genoemde ondergrens niet. Onder voorwaarden is in de gemengde zone alleen met een binnenplanse afwijking in het bestemmingsplan nieuwe detailhandel mogelijk in de genoemde PDV-branches. Buiten deze zone kan zich geen nieuwe detailhandel vestigen, behalve de perifere ABC-branches (Automotive) en Productiegebonden detailhandel als ondergeschikte functie. Deze kunnen zich verspreid op Pavijen vestigen. De gemengde zone biedt ook vestigingsmogelijkheden voor vormen van leisure. De Beleidsregel voor Leisure-activiteiten van 2019 is hierop van toepassing. * M2 wvo = winkelvloeroppervlak, de winkelruimte die toegankelijk is voor de consument, M2 bvo is bruto vloeroppervlak incl.
magazijn en sociale ruimtes ** PDV-branches: landelijk zijn dit de branches die vanwege de omvang en aard van de volumineuze goederen een groot oppervlak nodig hebben voor de uitstalling en uit dien hoofde niet binnen de binnenstedelijke winkelgebieden gevestigd kunnen worden: auto’s, boten, caravans (ABC), detailhandel in brand- en explosiegevaarlijke en milieuverstorende stoffen, grove bouwmaterialen, bouwmarkten, tuincentra, keukens en sanitair, en de gehele woninginrichting, waaronder meubelen. Dit laatste komt overeen met de drie PDV-branches Wonen, Doe-het-zelf en Tuincentra. ABC (Automotive) en overige PDV worden behandeld als een aparte categorie van PDV-branches.
9
Boodschappencentra Anno 2010 is een afspraak gemaakt voor een (beperkte) uitbreiding van winkelcentrum Parijsch. Een deel is uitgevoerd met een uitbreiding van de supermarkten, circa 800 m2 wvo niet-dagelijks aanbod resteert nog voor een uitbreiding. De uitbreiding en vernieuwing van het Chopinplein was anno 2010 al in voorbereiding en nadien gerealiseerd.
Plan Spoorzone West en Boerenstraat Omdat al lange tijd ruimtelijke problemen worden ervaren met de binnenstadsupermarkt aan de Boerenstraat heeft de raad in 2011 de gewenste ruimtelijkeconomische structuur gewijzigd vastgesteld. In lijn met de voorwaarden in het provinciale beleidskader van Gelderland kan de binnenstad supermarkt verplaatst worden naar Spoorzone West (maximaal 2.000 m2 wvo, 2.500 m2 bvo). Er is sprake van harde plancapaciteit, inclusief 6*100 m2 stationsdetailhandel. Op de huidige locatie van Albert Heijn komt de supermarktbestemming te vervallen (1.300 m2 wvo).
10
1.2
Samenwerking
In het verlengde van het beleidskader wordt in de gemeente samengewerkt door en met de ondernemers. Er is een ondernemersfonds op gemeenteniveau. Hiermee worden projecten in de diverse winkelgebieden gefinancierd. Vanuit het Collectief Centrum Clmbrg, bestaande uit de stuurgroep en meerdere werkgroepen, worden gezamenlijke activiteiten ontplooid door ondernemers, vastgoedeigenaren en gemeente. De samenwerking is een uitwerking van het adviestraject van De Nieuwe Winkel Straat. De Stuurgroep Binnenstad (Collectief Centrum Clmbrg), VOC en VVBC vertegenwoordigen de ondernemers en eigenaren in de binnenstad. De beide boodschappen-centra hebben actieve winkeliersverenigingen. De Kring Culemborgse bedrijven is hoofdzakelijk actief voor de bedrijven op Pavijen.
11
02 Bouwstenen voor nieuw beleid
12
2.1
Analyse aanbod, inclusief ontwikkeling
Om het huidige detailhandelsbeleid te kunnen vernieuwen is een aantal analyses uitgevoerd die dienen als bouwstenen voor nieuw beleid. Dat zijn het aanbod, een benchmark met vergelijkbare steden, het draagvlak, de markttrends en een distributie planologisch onderzoek (DPO). Allereerst wordt ingegaan op de binnenstad. Hierbij wordt uitgebreider stil gestaan omdat dit het belangrijkste winkelgebied voor Culemborg is. Daarna worden de boodschappencentra Chopinplein en Parijsch, bedrijventerrein Pavijen en het verspreide detailhandelsaanbod beschreven.
Figuur 2.1: Detailhandelstructuur van Culemborg. Bron: ArcGIS, bewerking door Seinpost Adviesbureau
13
Binnenstad (detailhandel: 11.800 m2 wvo, 82 verkooppunten)
2009 Verkooppunten in de binnenstad
De historische binnenstad, met haar vele monumenten, ligt centraal in Culemborg. Ze heeft een verzorgingsfunctie voor met name de eigen gemeente, omliggende dorpen en voor (dag)toerisme. De detailhandel in de binnenstad bestaat uit een divers detailhandelsaanbod zoals diverse speciaalzaken in de food, binnenstad formules en MKB-bedrijven in de Modeluxe, Vrije tijd en In/Om Huis. De twee binnenstad-supermarkten liggen aan de rand van de binnenstad. In het centrum zijn ook andere sectoren actief, met name Leisure (zoals horeca) en Diensten (incl. Ambacht). De verkooppunten in de binnenstad hebben zich tussen 2009 en 2019 als volgt ontwikkeld: 2009
2019
Verschil
Aandeel 2009
Aandeel 2019
00-Leegstand
14
18
4
7%
9%
11-Dagelijks
29
25
-4
14%
13%
22-Mode & luxe
44
30
-14
21%
16%
35-Vrije tijd
13
6
-7
6%
3%
37-In/om huis
24
15
-9
12%
8%
38-Detailh overig
3
6
3
1%
3%
59-Leisure
37
48
11
18%
25%
65-Diensten
42
43
1
20%
23%
Eindtotaal
206
191
-15
100%
100%
waarvan detailhandel
113
82
-31
55%
43%
waarvan niet-dagelijkse detailhandel
84
57
-27
41%
30%
Tabel 2.1: Verkooppunten 2009 en 2019 in de binnenstad. Bron: Locatus 2020, cijfers 2009 en eind 2019
20%
11-Dagelijks
14%
22-Mode & Luxe 35-Vrije Tijd
18%
21% 12%
2%
Sector
00-Leegstand
7%
37-In/Om Huis 38-Detailh Overig 59-Leisure
6%
65-Diensten
2019 Verkooppunten in de binnenstad 00-Leegstand
9% 23%
11-Dagelijks
13%
22-Mode & Luxe 35-Vrije Tijd
16%
25% 8% 3%
37-In/Om Huis 38-Detailh Overig 59-Leisure
3%
65-Diensten
Figuur 2.2: Verdeling verkooppunten binnenstad 2009 en 2019 Bron: Locatus, cijfers 2009 en eind 2019
14
Per saldo staat de detailhandelsfunctie van de binnenstad onder druk. Tien jaar geleden bestond 55% van de centrumfuncties uit detailhandel, eind 2019 is dat gezakt naar 43%. De grootste daling in het aanbod is te zien in de niet-dagelijkse sector met een kwart minder winkels, met name in de branches Mode & Luxe (een derde eraf) en Vrije Tijd (gehalveerd). Het gevolg is ook meer leegstand: december
Overige mutaties zijn zichtbaar in de andere sectoren in de binnenstad. De leisure (o.a. horeca) is in omvang gegroeid en heeft een deel van de voormalige winkelpanden ingevuld. Diensten is gelijk gebleven, daarbinnen is Ambacht (schoonheidssalons e.d.) sterk gegroeid en zijn financiële en particuliere diensten sterk gedaald. Het totale aantal verkooppunten in de binnenstad is met 15 gedaald. Dat
2019 staan 18 panden leeg, exclusief nieuwe leegstand in 2020. Dat is 9% van het totale aantal verkooppunten. Het leegstandsmetrage betreft 3.100 m2 wvo: dat is 14% van het totale wvo, 2% hoger dan in centra van woonplaatsen met 20.000 - 30.000 inwoners. 14% leegstand is veel hoger dan de frictieleegstand vanwege de
betekent dat er panden uit de markt zijn genomen en zijn omgezet naar woningen of bedrijven.
gebruikelijke mutaties. Die bedraagt doorgaans enkele procenten. De leegstand was in de binnenstad in 2009 ook al een aandachtpunt. Leegstand verzwakt de positie van de binnenstad als panden niet snel worden ingevuld. Door de daling in het aanbod en de aanwezige leegstand komen de bestaande winkels relatief gezien verder uit elkaar te liggen: van de omgeving Zandstraat / Prijssestraat / Boerenstraat tot
Vanwege de gebiedsgerichte benadering zijn zij als centrumfuncties wel relevant. In de praktijk is zichtbaar dat de ambulante handel redelijk in staat is geweest haar positie vast te houden. De weekmarkt kent nog een goede vertegenwoordiging van food-kramen op de Varkensmarkt en Markt, het aanbod aan non-foodkramen op de Markt is behoorlijk teruggelopen. De dinsdagse weekmarkt is nog steeds een
de Oude Vismarkt / Tollenstraat. De winkels profiteren minder van onderlinge synergie. Dat is minder aantrekkelijk voor de consument. Ook in de aanloopstraten Everwijnstraat en Kattenstraat is het aanbod teruggelopen.
trekker voor de binnenstad in het begin van de week.
Ambulante functies als de weekmarkt (op dinsdagmorgen), standplaatsen en evenementen vallen niet onder de verkooppunten.
Winkelondersteunende activiteiten of evenementen zijn belangrijk om extra levendigheid, sfeer en trekkracht te creëren. De koppeling van kleinere evenementen aan de koopzondagen via het jaarprogramma is een mooi voorbeeld hiervan. Ook de andere winkelgebieden hebben baat bij evenementen of activiteiten om zich te kunnen profileren.
15
De boodschappencentra (detailhandel: 6.500 m2 wvo, 21 verkooppunten) De boodschappencentra Chopinplein en Parijsch hebben een relatief sterke positie. Het Chopinplein vervult primair een verzorgingsfunctie voor de naoorlogse woonwijken ten oosten van de binnenstad. Winkelcentrum Parijsch vervult een soortgelijke verzorgingsfunctie voor de woonwijken die later gerealiseerd zijn ten westen van de binnenstad en de spoorlijn. De branchering is gericht op de wijkverzorgende functies: de dagelijkse aankopen en de aanverwante horeca en diensten, zorg en maatschappelijke functies in de directe omgeving e.d. Ambulante functies als standplaatsen en (wijkgerichte) evenementen vullen deze wijkverzorgende functies aan. Het detailhandelsmetrage van de boodschappencentra is het afgelopen decennium gegroeid. Op het Chopinplein heeft vernieuwing en uitbreiding plaatsgevonden. Er staan eind 2019 enkele panden leeg. Die liggen aan de westzijde van het winkelcentrum en niet aan de grote parkeerplaats, totaal 350 m2 wvo. Andere leeggekomen panden zijn opnieuw ingevuld met een Turkse supermarkt, horeca en een drogist. Het Chopinplein kent op zaterdag meerdere standplaatsen. In Parijsch is de uitbreiding van het winkelcentrum beperkt gebleven tot beide supermarkten. Hier
is geen leegstand. Parijsch is binnen Culemborg de enige locatie waar naast de overige centrumfuncties twee complementaire supermarkten naast elkaar gevestigd zijn. Daardoor trekt het winkelcentrum ook klanten van buiten het primaire verzorgingsgebied en vanuit omliggende dorpen.
Boodschappencentra Chopinplein en Parijsch hebben een relatief sterke positie
16
Pavijen en verspreid (detailhandel: 35.400 m2 wvo, 39 verkooppunten) Het perifere aanbod op Pavijen is, op een paar uitzonderingen na, gevestigd in de noordelijke concentratiezone langs de Anthony van Diemenstraat/ Parallelweg West. De perifere detailhandel ligt op dit moment aan de oostelijke helft tussen de Erasmusweg en het spoor. Op Pavijen is volgens de definitie van Locatus geen leegstand. Naast enkele landelijke formules in Wonen en Doe-het-zelf zijn op Pavijen zelfstandige ondernemers gevestigd met keukens-sanitair, meubelen en tuinartikelen. Sommigen daarvan zijn individueel in staat om klanten van ver weg aan te trekken, mede dankzij de nabije ligging tot de provinciale weg N320 en de snelweg A2. Voor de meeste perifere winkels beperkt de verzorgingsfunctie zich tot de eigen regio. Buiten de perifere branches met volumineuze goederen zijn er slechts enkele aanvullende branches gevestigd. Dat zijn een grotere wintersportwinkel (alleen in najaar en winter geopend), huishoudelijke artikelen (Action) en een kleinere outdoorwinkel er tegenover. Action is een winkelformule die door de aard en omvang van de goederen niet op een bedrijventerrein thuishoort, maar alleen in een binnenstedelijk winkelgebied.
Verspreid aanbod Het verspreide aanbod in Culemborg is relatief beperkt van omvang. Het belangrijkste aanbod is het grootschalige tuincentrum, de discount-supermarkt Aldi en de strip SchoolhofWest. Van het tuincentrum is bekend is dat zij klanten trekt uit de wijde omtrek. Voor dit tuincentrum is inmiddels een hard plan ontwikkeld om te verhuizen naar de westzijde van Pavijen. Discount-supermarkt Aldi is recent uitgebreid met circa 300 m2 wvo, dat extra metrage zit nog niet in de aanbodcijfers. In de kleine winkelstrip Schoolhof-West in Culemborg-West is het oorspronkelijke winkelaanbod bijna verdwenen. Het aanbod bestaat voornamelijk uit horeca en ambacht.
17
Conclusie bestaand aanbod en dynamiek Culemborg beschikt over een heldere detailhandelstructuur. De vier winkelgebieden vervullen ieder een eigen verzorgingsfunctie binnen de
De winkelgebieden in Culemborg vullen elkaar zowel functioneel als qua verzorgingsgebied goed aan
totale detailhandelstructuur. De functionele en ruimtelijke overlap is relatief beperkt. Speciale aandacht is nodig voor de binnenstad. Haar marktpositie binnen de detailhandelstructuur blijkt het afgelopen decennium in relatieve zin verzwakt. Als gevolg van de algemene trends in de detailhandel (paragraaf 2.4) staan diverse nonfoodbranches in de binnenstad onder druk. Buiten individuele ondernemers die geïnvesteerd hebben is een grotere impuls met nieuwe detailhandel in de binnenstad uitgebleven. Haar zwakkere marktpositie heeft waarschijnlijk ook te maken met de ontwikkelingen buiten de binnenstad. Dat is de combinatie van de versterking van beide boodschappencentra, uitplaatsing van de discount-supermarkt en de vestiging van een trekker in huishoudelijke artikelen op Pavijen. Een direct oorzakelijk verband met deze ontwikkelingen is niet aan te tonen omdat ook de algemene trends in de detailhandel van grote invloed zijn.
18
2.2
Benchmark en regionale positie
Een benchmark geeft een goede indruk of Culemborg in bepaalde branches over veel of weinig detailhandel beschikt. Het metrage aan detailhandel (inclusief horeca) kan het beste vergeleken worden met soortgelijke gemeenten of plaatsen in de regio. Dat zijn de gemeenten Wijk bij Duurstede en IJsselstein, en op woonplaatsniveau Leerdam en Vianen. De vergelijking wordt op landelijk niveau gemaakt met woonplaatsen van 20.000 tot 30.000 inwoners. Uit de benchmark (zie volgende pagina) blijkt dat de volgende hoofdbranches goed zijn vertegenwoordigd in Culemborg: Levensmiddelen, Persoonlijke verzorging, Huishoudelijke en Luxe artikelen, Horeca en de perifere branches Wonen, Doe-het-zelf en Plant & Dier. Bij de branche Wonen is het aanbod dusdanig omvangrijk dat er sprake moet zijn van een (boven)regionale verzorgingsfunctie bij sommige detailhandelsfuncties.
19
Benchmark Culemborg: m2 wvo per 1.000 inwoners
In met name de branches Schoenen & Lederwaren en Vrije tijd blijft het aanbod achter. Daaraan is te zien dat het aanbod modisch-recreatief winkelen niet
59.210-Horeca 38.200-Detailhandel Overig
compleet is. Dit bevestigt het beeld dat Culemborg maar een beperkte regiofunctie vervult. In het Rivierenland vervult Tiel van oudsher die modischrecreatieve verzorgingsfunctie. Dat geldt
37.180-Wonen 37.170-Doe-Het-Zelf 37.160-Auto & Fiets 37.150-Bruin & Witgoed 37.130-Plant & Dier
ook voor de grote steden buiten de regio zoals Utrecht, ’s-Hertogenbosch en Nieuwegein. Zelfs het kleinere Geldermalsen, dat om die reden niet in de benchmark is meegenomen, heeft veel meer aanbod aan Mode & Luxe dan
35.120-Media 35.110-Hobby 35.100-Sport & Spel 22.080-Antiek & Kunst 22.070-Huishoudelijke- & Luxe Ar 22.060-Juwelier & Optiek
Culemborg.
22.050-Schoenen & Lederwaren 22.040-Kleding & Mode
De leegstand in Culemborg blijft wat achter in de benchmark. De leegstand is sterk afhankelijk van de momentopname.
22.030-Warenhuis 11.020-Persoonlijke Verzorging 11.010-Levensmiddelen 00.000-Leegstand 0
200
400
600
20.000 - 30.000 inwoners
Wijk bij Duurstede (gem.)
Leerdam (pl.)
Vianen (pl.)
IJsselstein (gem.)
Culemborg (gem.)
Figuur 2.3: Benchmark Culemborg op m2 wvo per 1,.000 inwoners per hoofdbranche Bron: Locatus benchmarkverkenner, cijfers van voorjaar 2019
800
1000
Bekend is dat de leegstand in de binnenstad sinds de benchmark uit het voorjaar 2019 is gestegen. Ook in 2020 is de leegstand verder gegroeid
20
2.3
Draagvlak en prognose
Met rond de 29.000 inwoners is Culemborg een middelgrote stad. Tot 2005 is Culemborg snel gegroeid. In de periode 2005-2015 is haar bevolkingsgroei bijna tot stilstand gekomen. Daarna is de groei weer ingetreden met enkele honderden inwoners erbij per jaar: een groei met circa 1.500 inwoners in de afgelopen tien jaar. De laatste prognoses gaan uit van bijna 10% bevolkingsgroei tot 2030 (bron: gemeente jan. 2020): van 28.845 naar 31.500 in 2030. Voor de doorkijk op de langere termijn worden in 2040 33.500 inwoners voorzien, dat is ruim +15%. Een dergelijke groei is goed voor het draagvlak en voor het behoud van een jonge bevolkingsopbouw. Koopkrachtige huishoudens vanuit de Utrechtse regio kunnen zich hier vestigen. Per auto en openbaar vervoer is de werkgelegenheid in de Randstad makkelijk bereikbaar. Om die reden is het van groot belang dat Culemborg over een aantrekkelijk stationsgebied in de te vernieuwen Spoorzone beschikt. Op de weekdagen zijn er 9.000 in-/uit-stappers per dag en dat aantal is de laatste jaren gegroeid (bron: NS). Wat ook bijzonder is aan Culemborg is de grote omvang aan middelbare scholen, totaal circa 4.000 leerlingen.
Culemborg vervult een functie voor (dag)toerisme. Culemborg profiteert van jachthaven- en camping-/ campertoeristen en van verblijfstoeristen. Die verblijven in of buiten de regio en bezoeken het centrum of doen de boodschappen. Fietsers en wandelaars doen het Rivierenland aan voor een bezoek aan de Hollandse Waterlinie en de steden en dorpen met diverse musea, attracties en evenementen. De economische betekenis van recreatie en toerisme (R&T) blijft achter ten opzichte van gemeenten als Tiel, Buren of West-Betuwe. Dat komt door het kleine oppervlak van de gemeente, het waardevolle landschap in het buitengebied en het ontbreken van een hotel, bungalowpark of voldoende campings. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het 3%-aandeel van de R&T-sector in de werkgelegenheid. West Maas en Waal scoort bijvoorbeeld 8%. De sector is wel een groeimarkt voor Culemborg (bron: Monitor vrijetijdseconomie Rivierenland uit 2018 en eerdere versies).
21
2.4
Markttrends
Er zijn diverse markttrends van invloed op de detailhandel, en daarbinnen op haar diverse sectoren en hoofdbranches. Regelmatig verschijnen er berichten over de groei van de online bestedingen en de mogelijke gevolgen de sluitingen van winkels, leegstand en teruglopende bezoekersaantallen. De online bestedingen ontwikkelen zich niet alleen bij de pure webwinkels. We zien steeds meer platforms waarop bedrijven hun producten aanbieden (Bol, Wehkamp, Marktplaats, Beslist en Amazon). En fysieke winkels kunnen niet meer zonder een digitale etalage of een webshop met bijbehorende distributie, ook wel omnichanneling geheten. Sommige winkels hebben een distributiefunctie voor uitlevering of inname van pakketten. Deze markt groeit zo snel, met honderden miljoenen per jaar, dat de verspreidingsfunctie bij winkels onder druk staat. Het kost teveel ruimte en arbeid. Pakketautomaten op makkelijk bereikbare plekken kunnen in een deel van de vraag voorzien. Het laat zien dat in de detailhandel fysiek en digitaal niet meer los van elkaar te zien zijn. In het jaar 2019 is 3% van het totale aantal winkels gesloten. Dat is veel hoger dan de jaren daarvoor. Per saldo zijn de onzekerheden voor de detailhandel op de langere termijn groot.
De grootste effecten van het veranderende consumentengedrag zijn te herleiden uit de kwantitatieve trends in de omzet, zie figuur op de volgende pagina, en beide figuren in de bijlage (ontwikkeling omzet en aanbod per hoofdbranche). Te zien is dat de omzet van de webwinkels sterk stijgt, die in de food-detailhandel nog steeds blijft stijgen, en de non-food detailhandel nog steeds het oude niveau van 2006-2007 niet haalt. Onderkend dient te worden dat er steeds meer sprake is van mengvormen van detailhandel en horeca, ook wel blurring genoemd. De meest recente ontwikkelingen rondom de coronacrisis zullen de markttrends in de detailhandel doen versnellen. We zien een versnelde groei van de online bestedingen met als gevolg een krimp in de meeste non-foodbranches, en gunstige ontwikkelingen in de supermarktbranche.
De onzekerheden voor de detailhandel op de langere termijn zijn groot
22
De marktaandelen van de online bestedingen blijken van invloed te zijn op deze aanbod- en omzetontwikkelingen per hoofdbranche. De marktaandelen in 2018 variëren van 3% in de dagelijkse sector, vanaf 20% voor Sport-Spel en Mode-luxe tot circa 40% bij Media-hobby en Electronica. Deze marktaandelen hebben een verschillende uitwerking op de diverse soorten winkelgebieden, en dus ook op die van Culemborg.
Omzetontwikkeling food, non-food, webwinkels 300 250 200 150 100 50 0 Food-detailhandel 2006
2008
Non-food detailhandel 2010
2012
2014
2016
Webwinkels 2018
2019
Figuur 2.4: Omzetontwikkeling in de sectoren food, non-food en webwinkels (exclusief de inflatie die in deze periode relatief beperkt was) Bron: CBS, bewerkt door Seinpost Adviesbureau
Figuur 2.5 Aandeel online bestedingen per hoofdbranche in 2018 (2016). Bron: Koopstromenonderzoek Randstad 2018
23
Effecten op detailhandel in middelgrote centra per saldo negatief De effecten van de markttrends op de omzet en winstgevendheid van branches zijn het grootst bij de genoemde branches in de nietdagelijkse sector. Landelijk staat in kernen de koopkrachtbinding in de niet-dagelijkse sector onder druk. Er is steeds meer koopkrachtafvloeiing naar de grote recreatieve binnensteden. Dan komt door hun kritische massa, langere openingstijden zoals op zondag en ‘s-avonds, en de bekendheid met hun aanbod dankzij alle informatie die beschikbaar is via internet. Deze ontwikkelingen gaan ten koste van middelgrote en historische centrumgebieden als in Culemborg. Daar trekken non-foodketens zich terug, sommigen gaan failliet. Formules kijken kritisch naar hun winkelnetwerk hoe zij hun klanten kunnen bereiken, fysiek en online, en behouden dan vaak hun vestigingen in de grotere steden. Het is van groot belang dat de middelgrote centra, zoals in Culemborg, in hun verzorgingsfunctie niet te afhankelijk worden van deze niet-dagelijkse sector. Functieverbreding is een aandachtspunt, inclusief het behoud van hun boodschappenfunctie voor de dagelijkse trekkracht.
Effecten op de boodschappencentra blijven positief De boodschappencentra weten hun positie goed vast te houden. Dat is te danken aan de trekkracht van de aanwezige supermarkten en persoonlijke verzorging die beide al jaren een positieve omzetontwikkeling doormaken, in combinatie met het aanbod foodspeciaalzaken. Dat boodschappencentra zich versterken heeft ook te maken met de verruiming van de openingstijden van de supermarkten in de avond en iedere zondag. Een uitzondering is het niet-dagelijks aanbod in de boodschappencentra. Branches als textiel, media, huishoudelijk en speelgoed staan ook hier onder druk, net als in de middelgrote centrumgebieden. Effecten op de perifere detailhandel neutraal tot positief Na enkele slechte jaren in de periode 2008-2013 vertoont een aantal branches in de perifere detailhandel weer een omzetgroei. Dat geldt voor de branches Doe-het-zelf, Wonen en Tuinartikelen. Deze branches kennen de laatste jaren een relatief stabiele marktpositie. Er zijn veel minder berichten over faillissementen en overnames van dergelijke winkels dan enkele jaren terug.
24
2.5
Ontwikkelingsmogelijkheden detailhandel 2020-2030 (DPO)
Capaciteit In de eerste plaats moet er rekening gehouden worden met het bestaande aanbod. Dat zijn niet alleen de bestaande vierkante meters aan detailhandel, maar ook de leegstand en harde plancapaciteit. Beide kunnen door de markt worden opgenomen en ingevuld op basis van het bestaande beleid in Culemborg. De leegstand omvat eind 2019 3.500 m2 wvo, waarvan 3.100 m2 wvo in de binnenstad. De leegstand biedt capaciteit voor herinvulling met detailhandel, met name nietdagelijkse winkels of niet-detailhandelsfuncties. Omdat panden lang leeg blijven staan is er blijkbaar weinig vraag. De groei dankzij harde plancapaciteit van nieuwbouwplannen geldt in Culemborg alleen voor de dagelijkse sector: voor de verplaatsing van Albert Heijn naar de Spoorzone West en de uitbreiding van Aldi, samen +1.000 m2 wvo dagelijks aanbod. De verplaatsing van het tuincentrum gaat gepaard met uitbreiding van 1.300 m2. m2 wvo Bestaand detailhandelsaanbod
53.775
Leegstand
3.510
Harde plancapaciteit
2.300
Totaal
59.585
Toelichting 3.100 m2 binnenstad, 355 m2 boodschappencentra, 45 m2 verspreid 700 + 300 m2 dagelijks, beide verspreid, en 1.300 m2 uitbreiding tuincentrum Totale voorraad aan detailhandel
Tabel 2.2: Totaalaanbod detailhandel incl. leegstand en harde plancapaciteit
Bij het bepalen van de toekomstige ontwikkelingsmogelijkheden voor de detailhandel, ook wel distributie planologisch onderzoek (DPO) genoemd, spelen diverse factoren een rol. De belangrijkste zijn het aanbod inclusief leegstand en de plancapaciteit, het draagvlak en de koopstromen.
25
Draagvlak
Locatie- en branchespecifieke ontwikkelingsmogelijkheden
Een bevolkingsgroei van 1% per jaar is een relatief bescheiden toename van het draagvlak. Kijkend naar de markttrends en de dynamiek in de detailhandel dan is 1% per jaar (of 10% over 10 jaar) geen aanleiding om op gemeenteniveau de totale voorraad aan detailhandel uit te breiden. Dat geldt zeker niet als er al 3.500 m2 wvo leegstand is. In de koopstromen zijn geen grote verschuivingen te
Om de ontwikkelingsmogelijkheden in de detailhandel te kunnen bepalen medio 2020 en 2030 geldt een aantal uitgangspunten. In de eerste plaats dient in het aanbod rekening te worden gehouden met leegstand en plancapaciteit. Leegstand zien we voornamelijk terug in de binnenstad, de plancapaciteit ligt op verspreide locaties. Bij het draagvlak is de groei van het aantal inwoners de belangrijkste input. Die vindt in Culemborg met name
verwachten. De detailhandel in Culemborg heeft een beperkte regionale functie, uitzonderingen daargelaten in de perifere detailhandel. Die verzorgingsfunctie zal nauwelijks verder kunnen worden uitgebouwd. De koopkrachttoevloeiing dankzij de mogelijke groei van het (dag)toerisme zal op een bescheiden niveau blijven. De
plaats in de westelijke woonwijk Parijsch. Ook de landelijke bestedingen in de detailhandel zijn van invloed, met een sterke groei van de online bestedingen, een geleidelijke groei in de dagelijkse sector en per saldo een stabilisatie in de niet-dagelijkse sector. De invloed van het online winkelen doet zich met name voor in de boven genoemde niet-dagelijkse branches. Die invloed is in de
bewonersenquête in de bijlage (zie ook paragraaf 4.2) toont aan dat als bewoners elders gaan winkelen, ze doorgaans een bezoek brengen aan het centrum van Utrecht, Nieuwegein (Cityplaza) of ’sHertogenbosch, of anders Tiel of Geldermalsen. Vanwege de ontsluitende verkeersstructuur voor de westelijke woonwijken is de Culemborgse binnenstad per auto niet even makkelijk bereikbaar en
food-detailhandel niet heel groot. Het afhalen van boodschappen komt nauwelijks van de grond vanwege vaak gratis bezorging. Supermarktorganisaties bevestigen dat met bezorging geen winst is te behalen. De omzetgroei in het fysieke kanaal was jaarlijks altijd groter dan de groei online. Online wordt mede ingezet om de kracht van de winkelformule te vergroten, ten koste van winkelformules die hierin niet mee veranderen.
dan zijn deze centra een mogelijk alternatief.
26
Toekomstige marktruimte in dagelijkse sector De marktruimte in de dagelijkse sector anno 2020 bedraagt 765 m2 wvo: die ruimte komt bijna overeen met de harde plannen voor de supermarkt in Spoorzone West en discount-supermarkt Aldi (zie DPO-berekening in tabel 2.3). Als deze harde plannen worden verdisconteerd groeit de marktruimte in 2030 naar ruim 800 m2 wvo. Die extra marktruimte is grotendeels toe te wijzen aan winkelcentrum Parijsch. Ook de supermarkten die een verzorgingsfunctie vervullen voor heel Culemborg kunnen hiervan profiteren. Na Parijsch moet de resterende marktruimte gereserveerd worden voor het supermarktaanbod in de binnenstad. De overige supermarkten in Culemborg beschikken namelijk over een volwaardige omvang en de enig achterblijvende binnenstadsupermarkt niet. Na uitbreiding van Aldi en straks Spoorzone West is een nieuwe solitaire supermarkt in Culemborg niet meer gewenst. DPO Culemborg dagelijkse sector
2020
2030
Aantal inwoners
28.845
31.500
Bestedingen per hoofd (excl. btw)
€ 2.619
€ 2.619
Bestedingspotentie
€ 75.545.055
€ 82.498.500
Koopkrachtbinding
95%
95%
Toevloeiing 15%-20%
17,5%
17,5%
€ 86.991.275
€ 94.998.270
Normatieve omzet per m2 wvo (excl. btw)
€ 7.586
€ 7.586
Haalbaar aanbod in m2 wvo
11.465
12.520
Aanbod in m2 wvo, 2030 incl. plancapaciteit
10.700
11.700
Verschil: marktruimte
+765
+820
Omzetpotentie totale koopstromen
Tabel 2.3: Distributieplanologische berekening voor de dagelijkse sector in Culemborg, 2020-2030. Bron: Koopstromen, afgeleid van diverse DPO’s en uitbreiding Aldi.
27
Marktruimte in de niet-dagelijkse sector Binnen de niet-dagelijkse sector staan de ontwikkelingsmogelijkheden in een heel ander daglicht dan de dagelijkse sector. In de eerste plaats staat er 3.500 m2 wvo leeg en die is met name veroorzaakt door een afname van niet-dagelijks aanbod in de binnenstad. De ontwikkelingsmogelijkheden zijn niet los te zien van de (groeiende) impact van online winkelen. Dit heeft effecten op de omzet (en winstgevendheid) in meerdere branches. De geplande woningbouw in Culemborg zal een impuls kunnen geven aan de niet-dagelijkse detailhandel, die met name in de binnenstad is gevestigd. Specifiek geldt dat ook voor de branche In/om Huis (Wonen, Doe-het-zelf en tuinartikelen) op Pavijen. Dat aanbod profiteert van de inrichting van nieuwe woningen en tuinen in Parijsch. Voor toekomstige ruimtelijke initiatieven in de niet-dagelijkse sector zal aangetoond moeten worden dat sprake is van een behoefte ofwel marktcreërende effecten in een bepaalde branche. De Ladder voor duurzame verstedelijking is daarbij een goed toetsingskader. Een voorbeeld is het nieuwe tuincentrum, die zal naar verwachting haar regiofunctie gaan versterken op een locatie die veel beter bereikbaar is. Of zoals in de fietsenbranche dankzij de groeiende markt voor elektrische fietsen. Dit zijn echter uitzonderingen op de regel.
De toekomst zal uitwijzen welke initiatieven er volgen in specifieke nietdagelijkse branches, of de behoefte onderbouwd kan worden en of initiatieven inpasbaar zijn in de gewenste detailhandelstructuur.
Voor toekomstige ruimtelijke initiatieven, zal aangetoond moeten worden dat er sprake is van marktcreërende effecten
28
03 Naar het nieuwe beleid
29
3.1
De SWOT geeft de belangrijkste conclusies uit de analyse weer
SWOT en detailhandelsstructuur Culemborg Als opmaat naar het nieuwe beleid wordt kort ingegaan op een aantal relevante aandachtspunten. In de SWOT-analyse (zie volgende pagina) voor de detailhandelstructuur van Culemborg zijn de belangrijkste conclusies van de bouwstenen verwerkt. Daarna wordt de participatie van de inwoners en de andere actoren uiteen gezet, en worden de beleidsmatige ontwikkelingen op landelijk niveau beschreven.
30
Sterkte
Zwakte
• •
•
• • •
Heldere detailhandelstructuur Historische en monumentale binnenstad, met een breder aanbod dan detailhandel Spreiding van dagelijkse voorzieningen over de gemeente, in de binnenstad en de boodschappencentra Branchering op Pavijen blijft grotendeels beperkt tot volumineuze goederen (perifere detailhandel) Relatief weinig verspreid aanbod
•
•
Leegstand in binnenstad, mede door een afname van nietdagelijks aanbod De perifere detailhandel op Pavijen ligt verspreid over een langgerekte zone. Huishoudelijke artikelen is een branche die thuishoort in de binnenstedelijke winkelgebieden Het meeste detailhandelsaanbod heeft slechts een (boven)lokale verzorgingsfunctie, uitzonderingen daargelaten in de perifere detailhandel
Kans
Bedreiging
•
Draagvlakgroei dankzij woningbouw, gunstig voor met name Parijsch en indirect de binnenstad en de branches In/Om Huis (op Pavijen)
•
Internetaankopen groeien met name ten koste van de centrumbranches in de niet-dagelijkse sector (mode, vrije tijd, elektronica, huishoudelijk)
• •
Groeiende bestedingen dagelijkse sector Groei van horeca, cultuur/leisure, ambacht en ambulante functies (evenementen) Kansen voor binnensteden om in te zetten op beleving, verblijf en vermaak, mede dankzij de groei van (dag)toerisme
•
Verruiming van openingstijden door supermarkten, drogisten en de PDV-branches, ten koste van branches die niet meedoen Vertrek van een binnenstadsupermarkt
•
•
31
3.2
Wat vinden onze bewoners?
In het participatietraject met de actoren is de input vanuit de bewonersenquêtes besproken. In de periode rondom de zomervakantie van 2019 is een digitale bewonersenquête uitgezet in de hele gemeente. Naast de detailhandel zijn er vragen gesteld over horeca en evenementen. De resultaten zijn opgenomen in de bijlagen. Voor de detailhandel zijn de belangrijkste conclusies: • • • • • •
Binnenstad en winkelcentrum Parijsch zijn de populairste locaties voor dagelijkse boodschappen; 50% of hoger is tevreden over de keuze en kwaliteit aan winkels op zijn boodschappenlocatie: Parijsch wordt het meest positief gewaardeerd, gevolgd door binnenstad en Chopinplein; 65% vindt keuze en kwaliteit van het niet-dagelijkse winkelaanbod onvoldoende in de binnenstad; Met de stelling dat de winkel in de binnenstad te ver uit elkaar liggen is 45% het oneens, bijna 30% het eens en is 25% neutraal: per saldo is het oordeel over de spreiding niet negatief; Als inwoners elders winkelen dan is dat Utrecht, gevolgd door Nieuwegein en ‘s-Hertogenbosch 65% vindt dat er onvoldoende keuze en kwaliteit is aan Woninginrichting en Doe-het-zelf winkels op Pavijen.
Het meest opvallend is dat de bewoners kritisch zijn over de keuze en kwaliteit van het niet-dagelijks winkelaanbod in de binnenstad. Dat zal te maken hebben met de afname van het aanbod in de afgelopen 10 jaar. Het oordeel van de inwoners over de diverse winkelgebieden laat zien dat de gemeente en haar actoren de aandacht moeten focussen op de binnenstad. Dat geldt veel minder voor beide boodschappencentra of Pavijen. Die zijn naar het oordeel van de inwoners goed op orde.
Het oordeel van de inwoners laat zien dat de gemeente moet focussen op de binnenstad
32
3.3
De opgaven vanuit het participatietraject
De opgaven zijn afgeleid van de bestaande visies als de Stadsvisie en de Binnenstadsvisie, en zijn opgehaald in het participatietraject met de diverse actoren. Tijdens de ronde tafel over de detailhandel (oktober 2019) is aan de orde gekomen: •
De problematiek van de binnenstad en de opgave van winkelconcentratie;
• •
De branchering op Pavijen die zich hoort te beperken tot volumineuze goederen; Internetwinkels, kringloopwinkels of pick up points met een showroom horen zich in de binnenstedelijke winkelgebieden te vestigen; De boodschappencentra horen zich te beperken tot de dagelijkse boodschappen en overige wijkgerichte functies; In de Spoorzone is een goede afbakening nodig wat wordt verstaan onder
•
• • •
stationsgerelateerde detailhandel; Het verspreide winkelaanbod moet zoveel mogelijk worden afgebouwd; Als laatste wordt aandacht gevraagd voor blurring als mix van detailhandel en horeca, en voor de noodzaak dat boodschappencentrum Parijsch zich moet kunnen blijven ontwikkelen.
33
De gemeenteraad heeft in de werksessie (september 2019) richtinggevende uitspraken gedaan: • •
•
• •
Culemborg wil ondernemende stad zijn, ze verdient meer aandacht als toeristische trekpleister; De voorzieningen in Culemborg dienen compleet en op peil gebracht te worden: de focus ligt op de binnenstad, met een passende ontwikkeling van winkelcentrum Parijsch, Chopinplein, Pavijen en Spoorzone West. Voor deze centra is ook aandacht nodig, maar daar is veel meer sprake van een status quo; Er wordt ingezet op een levendig en gezellig centrum. Dat is een compacte binnenstad met aanpak van de leegstand, een duidelijke afbakening van het kernwinkelgebied en met karakteristieke aanloopgebieden waar nieuwe bestemmingen en andere functies mogelijk zijn. Dat zijn bijvoorbeeld starters, horeca en woningbouw. De samenwerking en het actieplan van De Nieuwe Winkelstraat worden verder benut; De raad sluit niet uit dat sommige web- of kringloopwinkels of pick up points zich buiten de winkelgebieden kunnen vestigen; Het is belangrijk dat het nieuwe beleid beschikt over een helder toetsingskader voor initiatieven met detailhandel.
34
3.4
Omgevingswet en Dienstenrichtlijn
Bij het actualiseren van het detailhandelsbeleid dient rekening te worden gehouden met de beleidsmatige trends en met recente jurisprudentie. De nieuwe Omgevingswet wordt naar verwachting na 2021 ingevoerd. Naast de eerder genoemde participatie bij visie- en planvorming zijn de aandachtspunten divers: een gebiedsgerichte en integrale aanpak, meer flexibiliteit en afwegingsruimte in het beleid, minder onderzoekslasten, saldering van functies en monitoring. De Dienstenrichtlijn is van toepassing indien (territoriale) beperkingen worden opgelegd voor detailhandelsvestigingen. In principe zijn beperkingen conform de Dienstenrichtlijn niet toegestaan, tenzij kan worden onderbouwd dat wordt voldaan aan de volgende eisen: • Brancheringsregels mogen niet-discriminatoir zijn: daarvan zal geen sprake zijn omdat
• •
dienstverrichters niet uitgesloten worden afhankelijk van hun nationaliteit, vestigingsplaats of verblijfplaats; Brancheringsregels moeten noodzakelijk zijn: er moet een dwingende en ruimtelijk relevante reden van algemeen belang zijn die de territoriale beperking rechtvaardigt; De brancheringsregels moeten evenredig zijn: de eisen moeten geschikt zijn om het nagestreefde doel te bereiken. zij gaan niet verder dan nodig. En dat doel kan niet met minder beperkende maatregelen worden bereikt. Het doel wordt op coherente en systematische wijze nagestreefd.
De Omgevingswet en de Dienstenrichtlijn zijn meegenomen in de volgende hoofdstukken.
Tekst
35
04 Ruimtelijke visie en ambitie voor nieuw detailhandelsbeleid
36
4.1
Visie op detailhandelstructuur
Als stip op de horizon is het nieuwe doel voor de gewenste detailhandelstructuur:
Culemborg beschikt over vijf tot tien jaar over een vitale detailhandelstructuur van complementaire winkelgebieden. In het kader van de leefbaarheid wordt ingezet op een compleet voorzieningenniveau en daarmee een goede spreiding van de dagelijkse voorzieningen op een aanvaardbare afstand van de woning. Als deze voorzieningen in de historische binnenstad en de boodschappencentra Parijsch en Chopinplein vitaal en aantrekkelijk zijn is sprake van een goed woon-, verblijfs- en ondernemersklimaat. De leegstand is sterk terug gedrongen. Hiermee wordt een dwingende reden van algemeen belang gediend ter bescherming van het stedelijk milieu. Het primaat ligt bij de drie binnenstedelijke winkelgebieden die goed verspreid liggen over Culemborg: de centraal gelegen binnenstad en de beide boodschappencentra. Vanwege de concentratie van winkels, horeca en andere voorzieningen zijn dit de drie locaties met het grootste belang. Zij liggen in of dichtbij de woonwijken of spelen in op andere doelgroepen zoals overige binnenstadbezoekers, waaronder (dag)toeristen. Deze prioriteit doet ook recht aan de samenwerking tussen de aldaar gevestigde ondernemers. Om ruimtelijk relevante redenen is het detailhandels- en horeca-aanbod op de overige locaties ondergeschikt aan deze hoofdstructuur van drie winkelgebieden. Op het bedrijventerrein wordt detailhandel in volumineuze goederen mogelijk gemaakt.
Die is namelijk aantoonbaar niet inpasbaar in de drie binnenstedelijke winkelgebieden.
37
De diverse winkelgebieden kunnen gerangschikt worden naar productkwaliteit en marktkwaliteit. Moet het product ‘winkelgebied’ worden ontwikkeld, geoptimaliseerd, geconsolideerd of afgebouwd om in te spelen op de marktkwaliteit. Bij de marktkwaliteit gaat het om de verwachte groei van de marktpotentie als gevolg van draagvlak- of bestedingsontwikkelingen. Om die reden zal met name in Parijsch de productkwaliteit van het winkelcentrum verder ontwikkeld moeten worden. De binnenstad kan ook profiteren van de groei van de marktpotentie, maar daar ligt veel meer de nadruk op optimalisatie dan op ontwikkelen of uitbreiden. Op het Chopinplein en Pavijen ligt de focus op consolidatie. Het verspreide aanbod wordt zo mogelijk afgebouwd, ingekrompen of getransformeerd.
Figuur 4.1: Positioneringsmodel winkellocaties Culemborg
38
Nieuw beleid: consistent en een aanscherping van het huidige beleid De tabel komt erop neer dat het huidige detailhandelsbeleid niet structureel verandert. Er is sprake van een consistent beleid als wordt ingezet op de juiste functie op de juiste plaats, met een maximale complementariteit tussen de diverse winkelgebieden. Dit beleid is in lijn met het provinciale beleid.
De aandacht verschuift van groei naar een krimp in het detailhandelsaanbod en in plancapaciteit. Nieuwe accenten gelden ook voor een integrale benadering met niet-detailhandelsfuncties en voor de uitvoering van het beleid. Via een pakket aan maatregelen en samenwerking met de actoren wordt het doel coherent en systematisch nagestreefd en is dan dienstenrichtlijn-proof. Het beleid moet niet te rigide zijn. Flexibiliteit blijft noodzakelijk om een goede afwegingsruimte te behouden in het beleid.
Winkelgebied
Verzorgingsfunctie
Toelichting
Toekomst
Binnenstad
bovenlokaal en (dag)toerist
dagelijks en niet-dagelijks winkelaanbod, horeca, leisure en diensten. verblijfsfunctie
optimalisatie: compacter maken kernwinkelgebied door clustering en stimulans van detailhandel. merkontwikkeling via story & shop. in aanloopgebieden complementair aanbod door transformatie met sterke bronpunten.
Boodschappencentra
wijkniveau
boodschappenfuncties. wijkontmoetingsplek
Chopinplein consolideren, Parijsch ontwikkelen door uitbreiding van de boodschappenfuncties en overige wijkvoorzieningen. Parijsch profiteert van draagvlakgroei en ligt in een ontwikkelingsgebied
PDV op Pavijen
regionaal
compleet aanbod perifere detailhandel
consolideren van detailhandel in volumineuze goederen in de concentratiezone. nieuw tuincentrum. ABC-branches verspreid op Pavijen
Verspreid aanbod
divers
overige detailhandelslocaties
afbouwen. het aanbod op deze locaties wordt niet verder uitgebreid, en indien mogelijk afgebouwd.
- Spoorzone-west
reizigers en lokaal
traffic-locatie, integrale gebiedsontwikkeling
opvanglocatie voor binnenstad-supermarkt en 6*100 m2 wvo stationsdetailhandel. overige functies volgens bestemmingsplan.
- Schoolhof-west
buurtfunctie
buurtsteunpunt
afbouw op basis van eigen initiatief.
Tabel 4.1: Uitwerking gewenste detailhandelstructuur van complementaire winkelgebieden
39
4.2
Uitwerking binnenstad: optimaliseren
Binnen de totale detailhandelstructuur dient de focus te liggen op een levendige binnenstad. Het centrum heeft de hoogste prioriteit. Ze heeft een verzorgingsfunctie voor Culemborg en omgeving inclusief (dag)toeristen. Het is een kwetsbaar winkelgebied. Ze vraagt om een structurele en integrale aanpak vanwege de leegstand. De noodzakelijkheid van deze prioriteit is voldoende aangetoond, onder andere via de hoge leegstand. Het veranderende koopgedrag heeft negatieve gevolgen voor niet-dagelijkse branches in centrale winkelgebieden, hun vitaliteit en aantrekkelijkheid staan onder druk. Een structurele vernieuwingsimpuls is niet eenvoudig in een historisch en monumentaal centrum maar is zeker niet onmogelijk. Kernwinkelgebieden moeten compacter in plaats van groter worden. In Culemborg is ruimte vanwege de leegstand en de kansen voor transformatie. Een levendige binnenstad betekent dat ze gebruikt wordt voor wonen en werken, recreëren en bezoek van voorzieningen, met deelgebieden met een eigen profiel. Er wordt onderscheid gemaakt naar kernwinkelgebied, aanloopgebied en woongebied. Via het Collectief Centrum Clmbrg en de VVBC werken winkeliers, pandeigenaren, horeca, cultuur en gemeente nauw samen aan de verbetering van de binnenstad.
40
Uitwerking kernwinkelgebied: ontwikkelen van een compact gebied met diversiteit aan functies Er wordt actief ingezet op een compact kernwinkelgebied. In dit kernwinkelgebied wordt de detailhandel gestimuleerd, in een aaneengesloten gebied met een hoge concentratie van andere publieksfuncties. Dit wordt uitgewerkt in de centrumbestemming in het bestemmingsplan/omgevingsplan. Het doel is de verblijfsrecreatieve functie van de detailhandel te versterken met de speciaalzaken in de food, mode-luxe, vrije tijd, woonspeciaalzaken en andere recreatieve branches. Dit aanbod vertoont samenhang met andere toeristische functies als (dag)horeca, cultuur, kunst en leisure, en met ambacht, zorg en diensten. Er wordt ingezet op een mix met ambulante functies als weekmarkt, standplaatsen en evenementen. In het bestemmingsplan worden ook mixfuncties mogelijk gemaakt voor ondergeschikte horeca, leisure en diensten (blurring). Er wordt voorzien in de online activiteiten van winkels. Zij kunnen niet zonder hun digitale etalage en afhaal- of bezorgmogelijkheden. Woonfuncties in de plint zijn niet gewenst, wel op verdieping. Die ruimtes staan vaak leeg of vormen alleen opslagruimte. Het afgebakende kernwinkelgebied met de centrumbestemming loopt van Varkensmarkt naar Markt en Oude Vismarkt, inclusief eerste delen van de Everwijnstraat, Kattenstraat en Tollenstraat.
In die aanloopstraten is voldoende ruimte voor startend ondernemerschap. Vernieuwing en versterking van het hart van het kernwinkelgebied zal uitstralingseffecten genereren op haar
Figuur 4.2 Binnenstad: kernwinkelgebied, aanloopgebied en woongebied. De afbakening is in overleg tot stand gekomen en vormt de globale begrenzing voor de detailhandels- en horecavisie. Deze is voor de detailhandel nader gedetailleerd in de Kaders voor de compacte binnenstad. Bron: ArcGIS, bewerking door Seinpost.
omgeving. De versterking met andersoortige functies en het gebruik van het plein mogen niet ten koste gaan van haar functie als winkelplein.
41
Het plein vervult met de Varkensmarkt een cruciale verbinding tussen de winkels in het noordelijke en zuidelijke deel van het
Wonen en werken krijgen kansen om in de aanloopgebieden uit te breiden, ook in de plint. Dit wordt uitgewerkt in een gemengde
kernwinkelgebied en met de bronpunten. Dit moet één geheel blijven: als ‘stepping stones van deelgebieden’ met ieder een eigen profiel. Het gaat om een integrale aanpak. Functies als detailhandel, horeca/terras, leisure, diensten, ambulant en evenementen worden steeds afhankelijker van hun onderlinge relaties.
bestemming in het bestemmingsplan / omgevingsplan. De enige detailhandel die hier nog gewenst is, zijn doelgericht bezochte branches. Die zijn afhankelijk van parkeren voor de deur zoals afhalen door klanten zoals in de Zandstraat en Prijssestraat: voorbeelden zijn consumentenelektronica, tweewielers, doe het zelf, pakketservice e.d.
Uitwerking aanloopgebied: consolideren en transformeren Buiten het kernwinkelgebied wordt in de aanloopgebieden ingezet op een brede mix van functies en een nieuw perspectief. Hier worden de winkelfuncties minder dominant. Bestaande detailhandel kan gevestigd blijven, bij leegstand kunnen panden heringevuld worden met bijvoorbeeld starters of wonen. Na langduriger leegstand (conform het creëren van voorzienbaarheid ter voorkoming van planschade) of een andere gebruiksfunctie komt in deze panden de detailhandelsfunctie te vervallen (via een uitsterfregeling). Deze beperking gaat verder dan het huidige beleid, en is noodzakelijk en verantwoord omdat de aanpak van de leegstand in het kernwinkelgebied een hoge prioriteit heeft. Nieuwe functies als cultuur kunst, leisure, dienstverlening en zorg passen hier goed.
Overige branches worden gestimuleerd te verplaatsen naar het kernwinkelgebied. Voor de aanloopgebieden als Zandstraat, Prijssestraat, de Everwijnstraat, Kattenstraat en Tollenstraat, en de Havendijk wordt bij voorkeur ingezet op een eigen, onderscheidend gebiedsprofiel: naar functies en beleving, als aantrekkelijke aanloopgebieden.
Detaillering in Kaders voor de compacte binnenstad De exacte afbakening van kernwinkelgebied en aanloopgebied is opgenomen in de Kaders voor de compacte binnenstad. Daarin is het aanloopgebied opgesplitst in aanloop- en transformatiegebied, met bijbehorende specifieke intenties om nog nauwkeuriger richting transformatie en compacte binnenstad te werken. Conform de Kerkenvisie worden de beide Barbarakerken meegenomen in de zonering voor toepasselijke functies in de compacte binnenstad.
1 Om planschade te voorkomen dient ingezet te worden op voorzienbaarheid. Daarbij geldt een termijn van drie jaar. Op die manier kan plancapaciteit gesaneerd worden buiten het kernwinkelgebied.
42
Flexibiliteit en uitzonderingen Nieuwe detailhandel is in de aanloopgebieden in principe ongewenst. In het kader van de Omgevingswet blijft wel flexibiliteit en afwegingsruimte nodig. Er is een gefundeerde motivatie noodzakelijk voor een uitzondering van een nieuwe ontwikkeling. Aangetoond moet worden dat inpassing in het kernwinkelgebied niet kan, ook niet door transformatie, invulling van leegstand of vanwege andere ruimtelijke motieven. Zo’n nieuwe ontwikkeling ligt bij voorkeur zo dicht mogelijk tegen het kernwinkelgebied. De onderbouwing van zo’n ontwikkeling levert inzicht in de (kwantitatieve en kwalitatieve) behoefte en in de effecten op gewenste detailhandelstructuur en op de aanpak van leegstand. Een moderne supermarkt vanaf circa 1.500 m2 wvo, of een grote non-food trekker, is een voorbeeldfunctie die niet ruimtelijk inpasbaar kan blijken in het kernwinkelgebied. In het kader van een goede ruimtelijke ordening en de leefbaarheid dient ingezet te worden op een goede spreiding van dagelijkse voorzieningen over Culemborg waaronder een moderne supermarkt in of tegen de binnenstad. Deze heeft een verzorgingsfunctie voor binnenstadsbewoners en -bezoekers en aldaar werkzame personen. Omdat een moderne supermarkt met toekomstbestendige condities in de binnenstad ontbreekt vraagt dit om nadere uitwerking.
Uitwerking woongebieden in de binnenstad De woongebieden vormen het resterende deel van de binnenstad. De woonfunctie in deze straten kan afgewisseld worden met een publieksfunctie zoals een museum, of werken gecombineerd met wonen. De nadruk ligt op het stimuleren van het woon- en leefklimaat.
43
4.3
Uitwerking boodschappencentra: Parijsch ontwikkelen, Chopinplein consolideren
De dagelijkse verzorgingsfunctie van de beide boodschappencentra in Culemborg dient gewaarborgd te worden in het kader van de leefbaarheid: een goede spreiding van de dagelijkse voorzieningen over de gemeente. Met winkelcentrum Parijsch moet iets gebeuren om haar boodschappenfunctie te blijven garanderen voor deze uitbreidingswijk met 3.000 extra inwoners tot 2030-2035. De wijk Parijsch is een ontwikkelingsgebied. Haar centrum moet op termijn meegroeien. In het kader van de leefbaarheid is het van belang dat de (nieuwe) bewoners over een boodschappencentrum beschikken dat zijn klanten- en verkeersstromen goed aan kan. De voorziene uitbreiding door uitplaatsing van functies naar de voorzieningenstrook blijft gewenst. Ook andere mogelijkheden zijn niet uitgesloten, om knelpunten op te lossen, te innoveren of te verduurzamen. Parijsch is een boodschappencentrum waarbij de functies voor de dagelijkse aankopen ruimtelijk geconcentreerd blijven. Volwaardige supermarkten zijn de trekkers. De uitbreidingsmeters voor detailhandel worden op termijn met name gebaseerd op versterking van het dagelijkse aanbod. De uitbreiding met niet-dagelijks aanbod dient beperkt te worden omdat er weinig vraag naar is en dit ten koste gaat van de binnenstad.
44
Er kan hooguit gedacht worden aan wijkverzorgende branches zoals bloemenplanten, fietsen(service), optiek / gehoor e.d. Rondom het winkelcentrum liggen wijkverzorgende functies als horeca, diensten / ambacht, zorg, sport / beweging, en maatschappelijke functies als onderwijs en kinderopvang.
Parijsch is een ontwikkelingsgebied
Het Chopinplein vervult een relatief sterke verzorgingsfunctie voor de dagelijkse boodschappen in de oostelijke woonwijken van Culemborg. Hier wordt ingezet op consolidatie van de huidige detailhandelsfunctie. Het aantal inwoners in deze woonwijken zal namelijk niet veranderen. Er is wel enige extra concurrentie te verwachten van solitaire supermarkten zoals de Spoorzone West en Aldi. De westzijde van het Chopinplein aan het fietspad is bij de herontwikkeling in de luwte komen te liggen. Dit straatje vraagt om aandacht. Net als Parijsch kunnen hier wijkverzorgende functies worden versterkt of het bestaande aanbod worden vernieuwd.