11-11 Informatienotitie Regionale Woonagenda Rivierenland 2020 - 2030.pdf
Tekst van het document
INFORMATIENOTITIE
AAN VAN ONDERWERP DATUM BIJLAGE REGISTRATIENUMMER
De leden van de Gemeenteraad College van Burgemeester en Wethouders Regionale Woonagenda Rivierenland 2020 - 2030 11 november 2020 91354 Regionale Woonagenda Rivierenland 2020 - 2030 GZDGCB91349/91515
Inleiding In de regio Rivierenland is de afgelopen jaren actief samengewerkt op het beleidsveld wonen. (Gemeenten Buren, Culemborg, Maasdriel, Neder-Betuwe, Tiel, West Betuwe, West Maas en Waal en Zaltbommel) De regionale woonagenda vormt een belangrijk kader voor de samenwerking in de regio Rivierenland op het beleidsveld wonen. Economische- en maatschappelijke ontwikkelingen volgen elkaar in hoog tempo op. We komen uit een periode waarin de economie op volle toeren draaide en de woningmarkt verschijnselen van oververhitting vertoonde. Sinds begin 2020 zijn we geconfronteerd met het coronavirus. De effecten hiervan op de economie en de woningmarkt zijn nog niet bekend. Dat het coronavirus invloed zal hebben is ondertussen wel duidelijk geworden. Als één van de effecten verwachten we een grotere trek vanuit omringende steden naar onze regio, omdat mensen ruimer en in een groenere omgeving willen gaan wonen. Verder hebben maatschappelijke ontwikkelingen zoals vergrijzing en toenemende mobiliteit hun weerslag op de kwantitatieve én kwalitatieve vraag naar woningen in Rivierenland. Ook is er de laatste jaren veel nieuwe en ingrijpende wet- en regelgeving rondom het onderwerp wonen gekomen. Al deze ontwikkelingen vormen de aanleiding voor een actualisatie van de Regionale Woonagenda Rivierenland.
Met de regiogemeenten en de provincie maken we iedere vijf jaar afspraken over de onderwerpen waarop we op het gebied van wonen in de regio samen willen werken. We doen dat in de Regionale Woonagenda. De onderwerpen waarop we de komende jaren samen willen werken zijn: 1. 2. 3. 4. 5.
Continuïteit in de productie Betaalbaarheid van het wonen Flexibiliteit op de woningmarkt Wonen met zorg Duurzame woningvoorraad
Daarnaast is een belangrijk onderdeel van de regionale woonagenda het regionale woningbouwprogramma. In dat programma spreken we af hoeveel woningen we in de periode 2020 – 2030 gaan bouwen, passend bij de behoefte. Voor de gemeente Culemborg is een bandbreedte van 1.250 - 2.000 woningen opgenomen voor de periode 2020 – 2030. De concept-regionale woonagenda is als bijlage bij dit voorstel gevoegd.
Regionale afstemming op vijf thema’s Afstemming is nodig omdat er veel onderlinge relaties zijn tussen de woningmarkten in de regio. Wat de ene gemeente doet, heeft effect op de andere gemeente. Dat is dan ook de reden dat we iedere vijf jaar bespreken waar we op hoofdlijnen regionaal mee aan de slag gaan. We zetten hierbij in op de volgende prioritaire thema’s: 1. 2. 3. 4. 5.
Continuïteit in de productie Betaalbaarheid van het wonen Flexibiliteit op de woningmarkt Wonen met zorg Duurzame woningvoorraad
Continuïteit van de productie Continuïteit van de productie is ook een regionale opgave. We moeten er voor zorgen dat niet alleen per gemeente voldoende woningen gebouwd worden, maar dat dat ook regionaal gebeurd. Regionaal zetten we in op een langjarige ambitie van minimaal 1.000 te bouwen woningen per jaar. We willen er voor zorgen dat de regionale woningprogrammering meebeweegt met de omstandigheden. Op die manier willen we er voor zorgen dat de regionale woningprogrammering meebeweegt met de behoefte aan woningen en ambities van de gemeenten. Samen met de provincie gaan we daarvoor aan de slag om deze adaptieve woningprogrammering uit te werken en te implementeren. Culemborg heeft een significant aandeel in de regionale opgave. Het is belangrijk om deze opgave te realiseren en zo uitvoering te blijven geven aan de woonvisie. Op deze manier kunnen we betaalbare woningen blijven realiseren voor onze Culemborgse woningzoekenden Betaalbaarheid van het wonen Iedere gemeente heeft haar eigen verantwoordelijkheid als het gaat om het realiseren van woningen die passen bij de behoefte. Uiteraard is het regionaal wel van belang dat met name het totaal aan plannen voor de goedkope sector aansluit bij de vraag. We willen daarbij maximaal gebruik maken van middelen die de provincie vanuit het Actieplan Wonen ter beschikking stelt (o.a.
subsidieregeling betaalbare woningen, stimuleren van samenwerking voor middenhuur, starterslening meefinancieren). Daarnaast willen we aan de slag met kennisontwikkeling en -uitwisseling op het gebied van conceptbouw en onderzoeken of regionale samenwerking tussen verschillende partners in de bouwketen tot stand gebracht kan worden, waardoor schaal- en kostenvoordelen ontstaan. Een goede balans in de Culemborgse woningmarkt is belangrijk. In de Culemborgse Woonvisie streven we dan ook naar een gebalanceerde woningdifferentiatie waar er ook ruimte is voor bijzondere wooninitiatieven en woonvormen. Flexibiliteit op de woningmarkt Bij flexibiliteit op de woningmarkt gaat het om flexibele woonvormen. Er is een toenemend aantal mensen dat behoefte heeft aan betaalbare en snel beschikbare woonruimte. Vaak gaat het om doelgroepen met een relatief laag inkomen en weinig keuzevrijheid op de toch al krappe woningmarkt. Voor deze doelgroepen kunnen flexibele woonvormen een uitkomst bieden. Ook in Culemborg kunnen flexibele woonvormen een uitkomst bieden. In lijn met de Woonvisie hebben we o.a. met KleurrijkWonen afspraken gemaakt om te onderzoeken of flexwonen in Culemborg een bijdrage kan leveren. Wonen en zorg Ook op het gebied van wonen en zorg is regionale afstemming van belang.
Op dit moment betreft dat vooral de samenwerking op het gebied van beschermd wonen en maatschappelijke opvang. Verschuiven in taken en verantwoordelijkheden op dat terrein tussen de gemeenten en de centrumgemeente Nijmegen noodzaken ons om hierover regionale afspraken te maken. Daarnaast zorgen we er voor dat de gemeente op de hoogte zijn van de Pagina 2 van 4
verschillende initiatieven op het gebied van wonen en zorg. Ook op dit vlak zetten we regionaal in op kennisontwikkeling en –uitwisseling. Daarnaast is het belangrijk dat elke gemeente haar verantwoordelijkheid op het gebied van beschermd wonen en maatschappelijke opvang neemt, zodat het zwaartepunt dat nu veelal bij de grote gemeenten ligt, beter wordt verdeeld. Duurzame woningvoorraad Regionaal werken we op het gebied van duurzaamheid samen aan de Regionale Adaptie Strategie en de Regionale Energiestrategie. Dit heeft ook zijn effect op het gebied van Wonen. Op het gebied van wonen willen we kennis delen over circulair bouwen en onderzoeken hoe circulariteit verankerd kan worden in het nieuwbouwproces. Voor alle ambities, willen we er daarbij voor zorgen dat woningen ook beschikbaarheid en betaalbaarheid blijven.
Doelstelling Het doel van de regionale woonagenda is om de woningbouwopgave in de regio af te stemmen. Regionale afstemming moet zorgen voor voldoende woningen, voor de juiste doelgroepen én op de goede plek. We doen dit omdat er veel onderlinge relaties zijn tussen lokale woningmarkten in de regio, maar we houden ook nadrukkelijk rekening met de verschillen tussen en de eigenheid van alle individuele gemeenten en hun kernen. Op deze manier kan elke gemeente optimaal voorzien in haar eigen woningbehoefte. In haar Omgevingsverordening stelt de provincie Gelderland dat bestemmingsplannen alleen nieuwe woningen mogelijk kunnen maken als de ontwikkeling past binnen de regionale woonagenda. Het vaststellen van de Regionale Woonagenda zorgt er dan ook voor dat de gemeente Culemborg nieuwe projecten kan ontwikkelen. In de regionale woonagenda is voor de gemeente Culemborg een programma met een bandbreedte van 1.250 - 2.000 nieuw te bouwen woningen tot 2030 opgenomen. Waarbij 1.250 het absolute minimum is en er aan de situatie omtrent de woningmarkt in Culemborg (druk, prijzen, etc.) niks verandert en waarbij 2.000 de woningbehoefte is op basis van prognoses en demografie. In het regionale woningbouwprogramma staat daarnaast dat we de daadwerkelijke realisatie van nieuwbouwwoningen en de ontwikkeling van de plancapaciteit per gemeente monitoren.
Iedere twee jaar kan dat leiden tot bijstelling van de gestelde ambities en bandbreedtes. We geven op die manier al een eerste aanzet voor het adaptief programmeren. Invloedsferen De regio Rivierenland is centraal gelegen in Nederland en kent goede verbindingen met de rest van het land. Hierdoor heeft de regio een aantrekkingskracht op woningzoekenden vanuit verschillende omliggende agglomeraties. Hoewel de regio zelf geen grote steden binnen haar grenzen heeft, valt ze wel degelijk in de invloedsfeer van verschillende stedelijke gebieden. Dit zien we terug in verhuisstromen en ontwikkelingen op de woningmarkt. De regio Rivierenland is niet alleen aantrekkelijk vanwege de gunstige ligging en goede ontsluiting. Een grote afwisseling aan woonmilieus met veel groen, ruimte en een relatief betaalbare woningvoorraad ten opzichte van omliggende steden als Utrecht, Den Bosch, Ede en Nijmegen zorgen voor een toenemende druk op de woningmarkt. Ongeveer 26% van de vestigers in Culemborg komt uit de Randstad, waarbij het voornamelijk huishoudens uit de regio Utrecht betreft. En we zien ook dat het merendeel in de bestaande woningvoorraad een woning vindt. Nieuwbouw lijkt dan momenteel ook het enige middel om voor de Culemborgers te blijven voorzien in de woningbehoefte, daar ligt de primaire verantwoordelijkheid van iedere gemeente in het kader van de regionale woonagenda ligt.
Pagina 3 van 4
Eigen verantwoordelijkheid woonbeleid Uiteraard heeft iedere gemeente haar eigen verantwoordelijkheid als het gaat om het te voeren woonbeleid. In de regionale woonagenda is dan ook nadrukkelijk rekening gehouden met de verschillen tussen en de eigenheid van alle individuele gemeenten en hun kernen. Ook druk van omliggende regio's en de randstad wordt meegenomen. Daarnaast zijn de lokale woonvisies in alle gemeenten leidend, zoals deze ook in Culemborg is. Evaluatie Ieder jaar evalueren we de afspraken uit de regionale woonagenda en de voortgang ervan. Als er reden is om het regionale woningbouwprogramma aan te passen, maken we daarover afspraken met de provincie. Bijlagen Regionale Woonagenda Regio Rivierenland 2020 - 2030
Pagina 4 van 4
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020-2030
Versie: Definitief concept 12 oktober 2020
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave 5. Lokaal perspectief 1. Inleiding 1.1 Aanleiding
4
1.2 Doelstelling
4
1.3 Positionering
4
1.4 Totstandkoming
5
1.5 Besluitvorming
5
1.6 Woonpartners
5
1.7 Looptijd, monitoring en evaluatie
5
Buren
28
Culemborg
29
Maasdriel
30
Neder-Betuwe
31
Tiel
32
West Maas en Waal
33
West Betuwe
34
Zaltbommel
35
1.8 Leeswijzer
6
Bijlagen 2. Wonen in Rivierenland
8 58
1. Toelichting lokaal perspectief (hoofdstuk 5) 2.1 Introductie
8 2. Ambities Regionale Woonagenda Rivierenland 2020-2030 2.2 Invloedsferen 2.3 Kansen en knelpunten
3. Visie en ambitie 3.1 Introductie
13
3.2 Continuïteit in productie
13
3.3 Betaalbaarheid van het wonen
14
38 8 10
3.4 Flexibiliteit op de woningmarkt
15
3.5 Wonen met zorg
16
3.6 Duurzame woningvoorraad
17
4. Regionaal woningbouwprogramma 4.1 Introductie
20
4.2 Prognoses
20
4.3 Kwalitatief woningbouwprogramma
21
4.4 Kwantitatief woningbouwprogramma
22
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
2
1 Inleiding Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
3
1. Inleiding
1.2
Doelstelling
Het doel van de regionale woonagenda is om de woningbouwopgave
In deze inleiding worden de aanleiding en het doel van de regionale woonagenda beschreven. Ook wordt ingegaan op de positionering ten opzichte van lokale en provinciale beleidskaders en op de totstandkoming van het rapport.
in de regio af te stemmen. Regionale afstemming moet zorgen voor voldoende woningen, voor de juiste doelgroepen én op de goede plek. We doen dit omdat er veel onderlinge relaties zijn tussen lokale
woningmarkten
in
de
regio,
maar
we
houden
ook
nadrukkelijk rekening met de verschillen tussen en de eigenheid
1.1
Aanleiding
van alle individuele gemeenten en hun kernen.
In de regio Rivierenland is de afgelopen jaren actief samengewerkt op het beleidsveld wonen. Deze Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030 is de opvolger van de ‘Woonagenda regio Rivierenland: Samen werken aan wonen’ uit 2015 en vormt een belangrijk kader voor de samenwerking in de regio Rivierenland op het beleidsveld wonen.
In haar omgevingsverordening stelt de provincie Gelderland dat bestemmingsplannen alleen nieuwe woningen mogelijk kunnen maken als de ontwikkeling past binnen de regionale woonagenda. Hiermee heeft de woonagenda ook een belangrijk ruimtelijk doel, namelijk het mogelijk maken van nieuwe woningbouwinitiatieven.
Economische- en maatschappelijke ontwikkelingen volgen elkaar in hoog tempo op. We komen uit een periode waarin de economie op volle toeren draaide en de woningmarkt verschijnselen van oververhitting vertoonde. Sinds begin 2020 zijn we geconfronteerd met het coronavirus. De effecten hiervan op de economie en de woningmarkt zijn nog niet bekend. Dat het coronavirus invloed zal hebben is ondertussen wel duidelijk geworden. Als één van de effecten verwachten we een grotere trek vanuit omringende steden naar onze regio, omdat mensen ruimer en in een groenere omgeving willen gaan wonen.
Zonder regionale woonagenda zal voor iedere ontwikkeling apart aangetoond moeten worden dat de ontwikkeling past binnen het provinciaal beleid en dat er regionale afstemming over heeft plaatsgevonden. In de Omgevingsverordening Gelderland van de provincie is opgenomen dat alle regio’s binnen de provincie een regionale woonagenda opstellen. De regionale woonagenda moet door Gedeputeerde Staten worden vastgesteld.
1.3
Positionering
en
Zoals hierboven aangegeven is de regionale woonagenda als
toenemende mobiliteit hun weerslag op de kwantitatieve én kwalitatieve vraag
instrument verankerd in de provinciale omgevingsverordening
naar woningen in Rivierenland. Ook is er de laatste jaren veel nieuwe en
(artikel
ingrijpende wet- en regelgeving rondom het onderwerp wonen gekomen. Al
omgevingsverordening is op haar beurt een uitvloeisel van de Wet
deze ontwikkelingen vormen de aanleiding voor een actualisatie van de
ruimtelijke
Regionale Woonagenda Rivierenland.
woonagenda positioneren op de scheidslijn van het woon- en het
Verder
hebben
maatschappelijke
ontwikkelingen
zoals
vergrijzing
2.1
Omgevingsverordening
ordening.
Daarmee
kunnen
Gelderland). we
de
regionale
ruimtelijk domein.
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
De
4
Naast de positionering binnen het ruimtelijk- en het woonbeleid neemt de
West
regionale woonagenda ook een intermediaire plek in tussen het provinciale
procesbegeleiding en penvoering zijn uitgevoerd door de Regio
Betuwe,
West
Maas
en
Waal
en
Zaltbommel.
De
en lokale beleid. De regionale woonagenda vormt hiermee een belangrijke
Rivierenland. De Provincie Gelderland heeft op diverse onderwerpen
schakel in de bundeling en afstemming van lokaal (woon)beleid en de
inhoudelijke ondersteuning geboden.
doorvertaling van provinciale ambities naar gemeentelijk niveau (zie figuur 1).
Bij de totstandkoming van deze regionale woonagenda zijn de volgende documenten als bouwstenen gebruikt: •
Regionaal woningbehoefteonderzoek, RIGO 2020
•
Actieplan Wonen 2020-2025, Provincie Gelderland 2020
•
Omgevingsverordening Gelderland, Provincie Gelderland 2018
1.5
Besluitvorming
De Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030 is vastgesteld door de colleges van Burgemeester en Wethouders van alle acht regiogemeenten. Na vaststelling door de lokale colleges is het rapport aangeboden aan Gedeputeerde Staten van de provincie Gelderland, conform de provinciale omgevingsverordening.
1.6
Woonpartners
Bij de uitvoering van het woonbeleid zijn veel partijen betrokken. Deze
woonpartners
zijn
lokaal
onder
andere
bezig
met
beleidsvorming (onder andere woonvisies en prestatieafspraken) en concrete nieuwbouwontwikkelingen. Onder de woonpartners Figuur 1: Positionering Regionale Woonagenda in het woon- en ruimtelijk beleid.
scharen we uiteraard de in onze regio actieve woningcorporaties en hun huurdersvertegenwoordigers, maar ook zorgorganisaties, ontwikkelaars, beleggers en tal van andere partners in de keten
1.4
Totstandkoming
van woningbouwontwikkeling.
De Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030 is een gezamenlijk product van de gemeenten Buren, Culemborg, Maasdriel, NederBetuwe, Tiel,
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
5
1.7
Looptijd, monitoring en evaluatie
De Regionale Woonagenda 2020-2030 heeft een looptijd van 10 jaar die start in 2020. Om de ontwikkelingen op de regionale woningmarkt te volgen, worden
de
plancapaciteit
en
de
nieuwbouwopleveringen
jaarlijks
gemonitord in de regionale woningbouwmonitor. De resultaten van de regionale monitor worden gedeeld met de provincie Gelderland. Omdat de omstandigheden op de woningmarkt snel kunnen wijzigen en bijsturing
nodig
kan
zijn,
worden
de
ambities
en
het
woningbouwprogramma uit deze regionale woonagenda iedere twee jaar geëvalueerd. Hierbij worden steeds de meest recente prognoses en productiecijfers bekeken en waar nodig wordt het woningbouwprogramma naar aanleiding hiervan herijkt. In het geval van een
herijking zal de
besluitvormingscyclus opnieuw doorlopen worden.
1.8
Leeswijzer
In de hoofdstukken 3 en 4 zijn verschillende regionale ambities geformuleerd. Deze zijn aangegeven door middel van paarse pijlen en teksten. In bijlage 2 is een overzicht van alle ambities opgenomen.
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
6
2 Wonen in Rivierenland Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
7
2. Wonen in Rivierenland Dit hoofdstuk bevat feiten over en analyses van de woningmarkt in de regio Rivierenland. Ook worden verschillende invloedsferen op de regionale woningmarkt toegelicht en worden kansen en knelpunten benoemd.
2.1
Introductie
De regio Rivierenland is centraal gelegen in Nederland en kent goede verbindingen met de rest van het land. Hierdoor heeft de regio een aantrekkingskracht
op
woningzoekenden
vanuit
verschillende
omliggende agglomeraties. Hoewel de regio zelf geen grote steden binnen haar grenzen heeft, valt ze wel degelijk in de invloedsfeer van
buitenland
regio
overig NL
randstad
totaal
Buren
199
1.739
325
433
2.696
Culemborg
228
2.205
289
953
3.675
Maasdriel
523
1.543
610
150
2.826
Neder-Betuwe
281
1.419
487
156
2.343
1.024
3.855
561
451
5.891
251
3.007
465
1.037
4.760
Tiel West Betuwe
verschillende stedelijke gebieden. Dit zien we terug in verhuisstromen en ontwikkelingen op de woningmarkt.
West Maas en Waal
137
1.249
491
158
2.035
De regio Rivierenland is niet alleen aantrekkelijk vanwege de gunstige
Zaltbommel
707
2.081
485
261
3.534
Rivierenland
3.350
17.098
3.713
3.599
27.760
ligging en goede ontsluiting. Een grote afwisseling aan woonmilieus met veel groen, ruimte en een relatief betaalbare woningvoorraad ten opzichte van omliggende steden als Utrecht, Den Bosch, Ede en Nijmegen zorgen voor een toenemende druk op de woningmarkt.
2.2
Invloedsferen
Figuur 2: Herkomst verhuisde huishoudens naar Rivierenland (2016-2018) Bron: Rigo (2020), Woningbehoefteonderzoek Rivierenland
instromers vanuit de regio zelf. Van de tweede groep vestigers, namelijk die van buiten de regio naar Rivierenland komen, kunnen we op basis
De verhuisstromen die het gevolg zijn van de centrale ligging en
van de beschikbare data onderscheid kunnen maken tussen de Randstad
aantrekkingskracht van de regio zijn van groot belang om de regionale
en overig Nederland als herkomst (zie tabel 2). In verschillende
dynamiek van onze woningmarkt te begrijpen. Wanneer we kijken naar
gemeenten binnen de regio ligt de instroom vanuit de Randstad of overig
de instroom van vestigers dan zien we dat 62% van de huishoudens die
Nederland (ruim) boven de 20%. In de gemeente Culemborg is zelfs 26%
een woning vinden in de regio daarvoor ook al in de regio Rivierenland
van alle vestigers afkomstig uit de Randstad, waarbij het voornamelijk
woonden. De gemeenten Buren en Tiel hebben, naast instroom van
huishoudens uit de regio Utrecht betreft. Ook West-Betuwe heeft een
buiten de regio, de grootste aandeel
sterke relatie met de regio Utrecht. Maasdriel en Zaltbommel zijn met name gericht op Den Bosch. Neder-Betuwe trekt veel mensen uit het
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
8
(19%), Tiel (17%) en Zaltbommel (20%) een hoger aandeel hebben. Onderdeel van de buitenlandse vestiging is de voor de regio belangrijke groep van arbeidsmigranten. Uit onderzoek weten we dat een deel van de buitenlandse werknemers zich niet inschrijven bij de gemeente. Het werkelijke aantal vestigers uit het buitenland ligt
daarom mogelijk hoger dan uit onderzoek op basis van de Basisregistratie Personen blijkt2. Op basis van de instroomdata kunnen we concluderen dat de regio Rivierenland een open regio is met invloeden vanuit verschillende omliggende woningmarktgebieden. We zien dat de afgelopen jaren, onder andere door toegenomen welvaart en mobiliteit, de dynamiek op de woningmarkt is toegenomen en dat het zoekgebied van mensen wordt verlegd naar – en vaak ook over- de randen van de stedelijke agglomeraties. Dit zorgt ervoor dat gemeenten in de regio Rivierenland te maken hebben met elkaar overlappende invloedsferen op de gebied rond Ede, Veenendaal en Wageningen. West Maas en Waal heeft dan weer een sterke relatie met het Nijmeegse 1. De regio Rivierenland ligt dus in de Figuur 3: Schematische voorstelling van de verschillende invloedsferen op de woningmarkt van de Regio Rivierenland.
woningmarkt.
Invloedsferen
die
allemaal
hun
eigen
specifieke
eigenschappen hebben en elkaar ook onderling beïnvloeden. Dit maakt het ingewikkeld om de regionale woningmarkt ‘te lezen’. Lokale woningmarkten kunnen alleen begrepen worden vanuit de regionale context. En om de regionale dynamiek op de woningmarkt te analyseren
invloedsfeer van vier verschillende (groot)stedelijke woningmarkten (zie
is
lokale
kennis
onontbeerlijk.
We
onderscheiden
daarom
drie
figuur 3 voor een schematische voorstelling van de verschillende
invloedsferen voor de woningmarkt in de regio Rivierenland: lokaal,
invloedsferen), waardoor naast de dynamiek binnen de regio ook de
regionaal en bovenregionaal.
ontwikkelingen in de omringende regio’s van wezenlijk belang zijn voor de vraag naar woningen.
Lokaal
De buitenlandse vestiging is gemiddeld 12%, waarbij Maasdriel
Wellicht de meest tastbare van de drie invloedsferen. Binnen deze
1
Rigo (2020), Woningbehoefteonderzoek Rivierenland
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
invloedsfeer vallen de huidige inwoners van dorpen en steden en hun
2
Rigo (2020), Woningbehoefteonderzoek Rivierenland 9
bewegingen op de woningmarkt. We zien een steeds verder vergrijzende
Bovenregionaal
bevolking in veel gemeenten binnen de regio. De natuurlijke aanwas is daarbij
Hoewel er binnen de regio geen 100.000+ steden zijn, ligt de
afgenomen in de afgelopen jaren. In 2000 vertoonden alle gemeenten in de regio
regio wel in de invloedsfeer van verschillende grootstedelijke
nog (forse) geboorteoverschotten. Inmiddels is in een aantal gemeenten het
agglomeraties (figuur 3). We zien dan ook dat door de sterk
aantal sterfgevallen (bijna) even hoog als het aantal geboorten en soms zelf iets
toegenomen druk op de woningmarkten in deze steden ook
hoger1. De huishoudensomvang krimpt ook, waardoor er meer vraag ontstaat
steeds meer mensen de weg naar de regio Rivierenland weten te
naar kleinere, levensloopbestendige en betaalbare woningen om in de lokale
vinden. Dit zorgt voor extra vraag naar woningen, bovenop de
vraag te voorzien. Veel dorpen en steden hebben een sterke kernbinding. Wat
lokale
betekent dat mensen vaak binnen hun eigen kern zoeken naar een volgende stap
huishoudensprognoses valt terug te zien. In de afgelopen jaren
in hun wooncarrière.
zien we dan ook dat in de hele regio de bouw en afzet van
behoefte.
Iets
wat
niet
volledig
in
de
Een aandachtpunt is de kwaliteit van de bestaande woningvoorraad. Het
nieuwbouwwoningen de (eerdere) prognoses heeft overtroffen.
aanpassen van woningen aan het langer zelfstandig thuis wonen én de
Wat de regio verder uniek maakt is dat ze wordt doorsneden door
verduurzamingsopgave vragen in de toekomst om grote investeringen in
een aantal van de belangrijkste verkeerscorridors van ons land.
vrijwel alle woningen die nu al in de regio staan.
Ook vormt de regio als meest westelijke vooruitgeschoven post van
Regionaal Zoals we hebben gezien vinden de meeste verhuizingen plaats binnen de regio. Naast de verhuisbewegingen is er ook op andere fronten een wisselwerking
tussen
gemeenten.
Denk
bijvoorbeeld
aan
werkgelegenheid, cultuur en onderwijs. Hoe dichter gemeenten bij elkaar liggen, hoe meer relaties en verhuisbewegingen we logischerwijs zien. Daarnaast zien we subregionale clusters van gemeenten waarbinnen veel bewegingen over en weer zijn op de woningmarkt. Denk aan de Bommelerwaard, de Betuwe en het Land van Maas en Waal. Om regionale afstemming te kunnen bereiken, is het belangrijk ook vanuit de regionale context te kijken naar woningmarktvraagstukken. Met als doel ervoor te zorgen dat gemeenten complementair zijn in plaats van elkaars concurrenten op de woningmarkt.
1
In 2019 hadden de gemeenten West Maas en Waal (-14), Maasdriel (-2) en Tiel (-2) een
negatief geboorteoverschot. Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
Gelderland een verbinding met de provincies Noord-Brabant, Utrecht en Zuid-Holland. De A2- en A15-corridors zijn belangrijke economische ontwikkelassen2 voor de regio en markeren daardoor ook het zoekgebied voor veel woningzoekenden van binnen en buiten de regio. Met de van oudsher sterke sectoren agribusiness, logistiek en recreatie en toerisme wil de Regio Rivierenland zich nationaal en internationaal positioneren. Voorwaarde voor verdere economische ontwikkeling is een kwalitatief hoogwaardige
leefomgeving,
waarin
de
woonomgeving
en
de
woonkwaliteit een cruciale rol spelen. Dit betekent dat we moeten zorgen voor passende woonmilieus en woonvormen. Niet alleen voor de huidige inwoners, maar ook voor de mensen die zich in de toekomst in de regio willen vestigen.
2
Zie ook: Regio Rivierenland (2019), Ruimtelijke Strategische Visie
Regio Rivierenland. 10
2.3
Kansen en knelpunten
Voldoende voorzieningen in de regio Een
Problemen op de woningmarkt geven vaak aanleiding voor verandering. Daarom
belangrijk
onderdeel
van
een
prettig
woon-
en
vestigingsklimaat is, naast een passende woning, ook de toegang
zullen we in deze paragraaf knelpunten en kansen voor de woningmarkt in de
tot
regio Rivierenland in samenhang analyseren. Kijkend naar de grote diversiteit in
goede
voorzieningen.
Denk
hierbij
aan
onderwijs,
gezondheidszorg, winkels en vrije tijdsvoorzieningen. Door de
de regio zullen niet alle knelpunten in iedere gemeente even sterk gevoeld
centrale ligging in Nederland hebben inwoners van de Regio
worden en ook niet alle kansen zullen van toepassing zijn op elke kern. Toch is
Rivierland veel keus in de nabijgelegen grote steden. Het is
het, gezien het analyseniveau van deze rapportage, onvermijdelijk om soms te
echter van belang dat ook in de regio zelf voldoende (dagelijkse)
generaliseren als het gaat om regionale trends en ontwikkelingen.
voorzieningen beschikbaar zijn, al was het maar voor de mensen die
Doorstroming in kleinere kernen
minder
mobiel
zijn.
Tiel
speelt
van
oudsher
een
centrumfunctie in de regio voor tal van voorzieningen. Het
In veel van de kleinere kernen in de regio zijn de effecten van de vergrijzing en
bouwen van woningen is niet alleen nodig voor behoud van
ontgroening steeds zichtbaarder. De leefbaarheid komt steeds meer onder druk
sociale cohesie in kernen, maar ook om voldoende draagvlak voor
te staan, onder andere doordat het draagvlak voor voorzieningen dreigt weg te
voorzieningen
vallen. Het vasthouden en aantrekken van jonge gezinnen kan hier tegenwicht
in
de
regio
te
behouden.
Een
kwalitatief
uitgebalanceerd woningbouwprogramma kan hierbij helpen.
aan bieden. De bestaande woningvoorraad, die in de dorpen vaak bestaat uit grondgebonden en relatief betaalbare woningen vormt een kans om hierin te
Productie op peil
voorzien. Het op gang brengen van doorstroming is dan een noodzakelijke
De jaren 2018 en 2019 waren met respectievelijk ruim 1.100 en
voorwaarde. De uitbreidingsmogelijkheden zijn echter vaak beperkt en door de
1.300 opgeleverde nieuwbouwwoningen topjaren voor de regio
veelheid aan kleinere kernen is nieuwbouw voor eigen behoefte niet altijd
qua productie. Net als in heel Nederland draaide de economie op
mogelijk. Terwijl voor het op gang brengen van de doorstroming en
volle toeren en was de woningbouwproductie naverwant hoog.
verhuisketens het heel belangrijk is om gericht nieuwbouw te kunnen toevoegen.
Het gaat hierbij niet om een incidentele piek in de productie. Al
Groei met behoud van eigenheid
jaren
De grotere kernen hebben traditioneel een aantrekkingskracht op
nieuwbouwproductie te realiseren van gemiddeld circa 1.000
weet
de
regio
Rivierenland
een
hoge
en
stabiele
woningen per jaar.
jongeren en jonge gezinnen uit de regio en daarbuiten. De grotere kernen zoals Culemborg en Zaltbommel, gelegen aan de rand van de regio, zijn
Deze stabiele productietrein is het resultaat van grote inspanningen door
ook steeds meer in trek gekomen bij vestigers van buiten de regio. Bij
alle
veel grotere kernen speelt de afweging tussen het faciliteren van de
samenwerking
vraag van buiten, het voorzien in de lokale woningbehoefte en het
monitoring. Ondanks de economische onzekerheid die de coronacrisis
behoud van de eigenheid van de kernen een belangrijke rol in het
met zich mee brengt, zien we onderliggend dat de vraag naar woningen
woonbeleid.
in onze regio hoog blijft. De productie van woningen loopt over veel
gemeenten
en aan
betrokken de
initiatiefnemers
regionale
én
de
intensieve
woningbouwprogrammering
en
schijven. Wanneer de productietrein stilvalt is er veel tijd en energie Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
11
nodig om deze weer op gang te krijgen. Continuïteit in de woningbouwproductie
de instroom van buitenlandse werknemers die (vaak) tijdelijk in de regio
is daarom, zeker in de komende onzekere tijden, noodzakelijk.
komen wonen. Ook deze groepen doen voornamelijk een beroep op het betaalbare segment van de woningmarkt. Verschillende gemeenten
Voldoende betaalbare woningen
hebben
Bijna 40% van de inwoners in de regio Rivierenland heeft een inkomen dat recht
koopwoningen opkopen om ze vervolgens verhuren aan onder andere
geeft op een sociale huurwoning. Niet al deze mensen wonen ook daadwerkelijk
arbeidsmigranten. Woningcorporaties hebben een belangrijke rol bij het
in een sociale huurwoning. Een aanzienlijk deel woont namelijk in een
realiseren van voldoende betaalbare woningen voor al deze doelgroepen
koopwoning. Door de prijsstijgingen van deze woningen de laatste jaren, wordt
en doen dit in nauwe samenwerking met de gemeenten.
te
maken
met
beleggers
die
grootschalig
betaalbare
het steeds moeilijk om, met een bescheiden inkomen, een koopwoning te bemachtigen in de regio. Hierdoor neemt ook de druk op de (sociale) huursector toe.
Daar komt recent nog extra druk vanuit andere doelgroepen bij.
Bijvoorbeeld door de extramuralisering vanuit maatschappelijke instellingen en
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
12
3 Visie en ambitie Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
13
3.1
Introductie
Hoe gaan we het doen?
Er zijn vijf prioritaire thema’s benoemd waarop de acht regiogemeenten de komende jaren willen samenwerken. De meeste van deze thema’s staan al langer op de (regionale) woonagenda. Per thema beschrijven we daarom wat we al doen, welke ambities we hebben voor de komende jaren en hoe we die denken te gaan invullen. We beperken ons hierbij tot die acties waarbij regionale samenwerking meerwaarde oplevert. In veel
Binnen de regio Rivierenland investeren we in het verder adaptief maken van de woningprogrammering (zie ook paragraaf 4.4) met als doel de woningbouwprogrammering nog beter aanpasbaar te maken aan veranderende omstandigheden en woningbehoefte. De regiogemeenten gaan samen met experts van de provincie Gelderland de principes van adaptieve woningprogrammering uitwerken en implementeren.
gevallen worden voor de thema’s ook lokale activiteiten ontwikkeld. Deze vallen buiten de scope van deze regionale woonagenda.
3.2
Uitwerken van de principes van adaptieve woningbouwprogrammering en deze implementeren in het proces van de regionale woningbouwprogrammering.
Continuïteit in productie
Wat doen we al? Hoewel de productie per gemeente jaar per jaar kan fluctueren, ligt de gezamenlijke regionale productie al jaren relatief constant rond de 1.000 per jaar en de laatste jaren zelfs daarboven. De opnamecapaciteit van de markt is dus voldoende en de planontwikkelingscapaciteit binnen de hele nieuwbouwketen is hier op afgestemd. Het op gang houden van de productietrein
is
een
regionale
prioriteit
en
vraagt
zorgvuldige
kwantitatieve en kwalitatieve afstemming en monitoring van alle
De productietrein op gang houden gaat het beste wanneer de woningbouwplannen passen binnen de kwalitatieve behoefte en er voldoende opnamecapaciteit is in de markt. Toch kan het voorkomen dat reeds geplande projecten niet of niet snel genoeg in uitvoering komen. Dit
kan
verstorend
werken
op
de
realisatie
van
het
hele
woningbouwprogramma. Daarom willen we onderzoeken of en hoe we
betrokken gemeenten en ketenpartners.
deze
plannen
af
kunnen
voeren
van
het
regionale
Ambities
deprogrammeren van woningbouwplannen is echter ingrijpend en
Een langjarig gemiddelde nieuwbouwproductie van ongeveer 1.000
juridisch complex.
woningbouwprogramma en hier afspraken over maken. Het om- of
woningen is de ambitie van de Regio Rivierenland. Deze woningen zijn nodig om te kunnen voldoen aan de vraag vanuit de regio zelf én aan de vraag van buiten de regio. Waar mogelijk willen we in de periode 2020– 2025 bestaande woningbouwplannen versneld uitvoeren, waardoor de
Afspraken maken over om- en deprogrammering van niet passende woningbouwplannen.
productie in die periode mogelijk ook nog iets hoger komt te liggen. Verschillende externe factoren, zoals de stikstof- en PFAS-dossiers en de onzekerheid in de markt als gevolg van de coronacrisis zullen het op peil houden van de productietrein de komende periode bemoeilijken. Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
14
Het
creëren van voorzienbaarheid
vormt
hierbij
De regionale woonmonitor verder professionaliseren, verbreden en toegankelijker maken.
een belangrijke
voorwaarde. De provincie Gelderland kan hierbij juridische en financiële ondersteuning bieden, zoals is aangekondigd in het Actieplan Wonen. De mogelijkheden
voor
om-
of
deprogrammeren
van
bestaande
woningbouwplannen verschillen per plan. In zijn algemeenheid geldt dat hoe groter het plan hoe moeilijker (en kostbaarder) het is om hier toe over te gaan. Om toch ook grote woningbouwplannen zo adaptief mogelijk te maken, worden bij de planning en planologische procedures zo veel mogelijk maatregelen genomen om de gemeentelijke regie zo
3.3
Betaalbaarheid van het wonen
In de regio Rivierenland heeft een kleine 40% van de huishoudens een inkomen waarmee zij in aanmerking kunnen komen voor een
maximaal mogelijk te maken. Denk hierbij aan het gefaseerd of middels deelplannen ontwikkelen. Met behulp van de woningbouw monitor delen gemeenten
hun
voornemens
ten
aanzien
van
(grote)
woningbouwplannen, zodat kwantitatieve en kwalitatieve afstemming
Regionaal samenwerken bij het uitvoeren van het Actieplan Wonen van de provincie Gelderland op het gebied van betaalbaarheid.
kan plaatsvinden. Nieuwe plannen, voor 150 woningen of meer, worden in ieder geval in het periodieke bestuurlijke overleg gedeeld. sociale huurwoning (in 2020 maximaal € 39.055). Niet al deze De regionale woningbouwmonitor, waarin zowel de plancapaciteit als de
huishoudens wonen ook in een sociale huurwoning. Zo woont bijna 15%
realisatie worden bijgehouden, wordt verder geprofessionaliseerd en
van de primaire doelgroep (tot de huurtoeslaggrens) in een koopwoning.
verbreed door het toevoegen van meer kwalitatieve kenmerken. Gedacht
Het wordt voor huishoudens met een laag- of middeninkomen echter
kan worden aan de registratie van flexibele woonvormen, woonzorg
steeds moeilijker om een woning te kopen door de sterk gestegen prijzen
woningen en duurzaamheidsaspecten. Er wordt onderzocht of kennis en
in de afgelopen jaren. Hierdoor ontstaat extra druk op de sociale
data van ketenpartners (waaronder de corporaties) kan worden
huurmarkt en een toenemende behoefte aan middeldure huurwoningen
geïntegreerd in de monitor. Daarnaast willen we de uitkomsten van de
(tot € 850 per maand).
monitor toegankelijker maken, bijvoorbeeld door het creëren van een online portal1.
Wat doen we al? Om te zorgen voor voldoende betaalbare woningen werken gemeenten in de regio nauw samen met de woningcorporaties en maken hierover prestatieafspraken.
Deze
afspraken
gaan
onder
andere
over
doorstroming, de bouw van nieuwe sociale huurwoningen en het huurbeleid van de corporaties.
1
Opgenomen als projectvoorstel in de Regiodeal Rivierenland. Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
15
In het Actieplan Wonen van de provincie Gelderland is betaalbaarheid
3.4
Flexibiliteit op de woningmarkt
een belangrijk thema. Als concrete middelen zijn hierin opgenomen: •
een subsidieregeling betaalbare woningen
Wat doen we al?
• •
het stimuleren van samenwerking voor middenhuur het aanstellen van doorstroommakelaars
Er is een toenemend aantal mensen dat behoefte heeft aan betaalbare
•
verkenning oprichting KoopGarantfonds
relatief laag inkomen en weinig keuzevrijheid op de toch al krappe
•
starterslening meefinancieren
woningmarkt. Voor deze doelgroepen kunnen flexibele woonvormen een
en snel beschikbare woonruimte. Vaak gaat het om doelgroepen met een
uitkomst bieden. Het gaat om een brede waaier aan doelgroepen, De Regio Rivierenland is blij met dit forse pakket aan maatregelen waarin
variërend
de komende jaren circa € 20 miljoen wordt geïnvesteerd door de
statushouders.
provincie.
woonvormen, zowel in de nieuwbouw als in de transformatie van
Ambities
bestaande gebouwen.
van
starters
en
ouderen
Er
ook
verschillende
zijn
tot
arbeidsmigranten vormen
van
en
flexibele
Als regio willen we maximaal gebruik maken van de middelen die in het provinciale Actieplan Wonen zijn maatregelen opgenomen voor de
Binnen de regio Rivierenland heeft de doelgroep arbeidsmigranten
stimulering van meer betaalbare woningen in zowel de huur- als
speciale aandacht, vanwege het relatief grote aantal werknemers en het
koopsector.
belang hiervan voor de regionale economie. Voor een groot deel van deze
Eén
van
de
oorzaken
voor
de
sterk
gestegen
prijzen
van
groep zijn flexibele woonvormen geschikt, omdat hun huisvestingsvraag
nieuwbouwwoningen zijn de hoge bouwkosten. Conceptbouw kan hier
vaak van tijdelijke aard is. Veel arbeidsmigranten zijn werkzaam in de
een antwoord op zijn. Bij conceptbouw worden woningen onder ideale
sectoren transport en logistiek, fruit- en laanboomteelt en industrie en
condities geprefabriceerd. Hierdoor zijn veel van deze concepten
bouwnijverheid. Het streven is om vervoersbewegingen te beperken door
duurzaam en kunnen principes van het circulair bouwen makkelijker
wonen en werken zo dicht mogelijk bij elkaar in de buurt te organiseren.
worden toegepast. We willen meer kennis ontwikkelen en uitwisselen
Naast
over conceptbouw en onderzoeken of regionale samenwerking tussen
leefbaarheidsaspecten een rol. De huisvesting van arbeidsmigranten is
verschillende partners in de bouwketen tot stand gebracht kan worden,
nog niet overal even goed in beeld gebracht en geregeld. Dit kan leiden
waardoor schaal- en kostenvoordelen kunnen ontstaan.
tot misstanden, uitbuiting en overlast. In verschillende gemeenten zijn
het
huisvestingsvraagstuk
spelen
ook
sociale-
en
inmiddels ervaringen opgedaan met flexibele huisvesting voor (onder andere) arbeidsmigranten. Ook wordt er onderzoek gedaan naar zowel
Onderzoeken van samenwerking met ketenpartners voor het realiseren van conceptbouw.
kleine als grootschalige huisvestingsoplossingen Ambities De
regio
Rivierenland
onderzoekt
of
centrale
registratie
van
arbeidsmigranten mogelijk is, zodat beter inzicht ontstaat in vraag en
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
16
aanbod van huisvesting en het hiermee eenvoudiger wordt om voor
ook neemt de druk toe als gevolg van het beperken van het aantal
passende huisvesting te zorgen. Ook overweegt de regio om een
intramurale plaatsen voor verschillende doelgroepen.
beheerorganisatie op te richten ten behoeve van de goede huisvesting Een complexe opgave de komende jaren is het organiseren van de ambulantisering van Beschermd Wonen en de Maatschappelijke Opvang.
Onderzoek naar de mogelijkheden voor centrale registratie en het oprichten van een beheerorganisatie voor de huisvesting van arbeidsmigranten.
Nu zijn voorzieningen voor mensen met een psychiatrische aandoening (GGZ indicatie) nog voornamelijk geconcentreerd in Nijmegen en Tiel. De opgave is om het (beschermd) wonen en de zorg veel meer lokaal in dorpen en wijken en bij mensen thuis te organiseren. Daarom zullen
van arbeidsmigranten. Hiervoor wordt de samenwerking met de provincie Gelderland en het Rijk gezocht.
steeds meer mensen de komende periode uit beschermde woonvormen verhuizen naar (zelfstandige) woonruimte met ambulante begeleiding. Het is belangrijk dat hiervoor voldoende passende en betaalbare
Ook middels conceptbouw kunnen flexibele woonvormen ontwikkeld
woonruimte beschikbaar is. Hierin ligt een gezamenlijke opgave voor
worden. Zie ook paragraaf 3.3 voor onze ambities op het gebied van
gemeenten, woningcorporaties en zorgorganisaties. Deze opgave is al
conceptbouw.
3.5
Wonen en zorg
benoemd in de vorige regionale woonagenda en is inmiddels vertaald naar het plan van aanpak ‘Weer
De opgaven op het gebied van wonen en zorg zijn zeer divers. Er is een grote verscheidenheid aan doelgroepen en woonvormen. Rondom het thema wonen en zorg komen ook verschillende beleidsvelden samen, waaronder wonen, zorg en welzijn. Binnen de regio zijn gemeenten, woningcorporaties en zorgorganisaties de direct betrokken partijen. Wat doen we al? Door verschillende decentralisaties vanuit het Rijk hebben gemeenten een steeds grotere verantwoordelijkheid gekregen op het gebied van wonen, zorg en welzijn. Door de stelselwijzigingen betreden nieuwe doelgroepen de woningmarkt en ontstaan nieuwe woonvormen voor ouderen en mensen met een zorgbehoefte. Dit heeft gevolgen voor de
Thuis Rivierenland 1 ’. De gemeenten Zaltbommel en Maasdriel werken voor deze opgave samen met de regio Den Bosch. Ambities De komende jaren gelden als een overgangsperiode waarin de betrokken partijen de transitie, zoals die in het plan van aanpak ‘Weer Thuis Rivierenland’ beschreven is, gezamenlijk tot uitvoering zullen brengen. Met de trend van verdere ambulantisering van de zorg ontstaan ook initiatieven voor hybride vormen van wonen en zorg. Hier-
kwantitatieve woningbouwprogrammering (meer woningen nodig). Maar
1
Regio Rivierenland (2020), Plan van aanpak ‘Weer Thuis’ Rivierenland. Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
17
Uitvoeren van het programma ‘Weer Thuis Rivierenland’ en afstemmen van de definities van nieuwe woonzorg vormen met de provincie Gelderland.
zorgorganisaties samenwerken. De ambitie van deze taskforce is dat alle gemeenten een analyse maken van de lokale opgaven op het gebied van wonen, zorg, welzijn en leefbaarheid en deze vertalen naar een woonzorgvisie en vervolgens vastleggen in prestatieafspraken. De gemeenten in de regio Rivierenland onderschrijven deze doelstellingen
bij is het niet altijd duidelijk of het gaat om zelfstandige of onzelfstandige woningen. In het kader van de regionale woningbouwprogrammering (hoofdstuk 4) is het van belang dat voor nieuwe woonzorgvormen duidelijk is wat de status hiervan is voor het woningbouwprogramma (alleen zelfstandige woningen tellen mee). De definiëring van nieuwe vormen van wonen en zorg stemmen we daarom af met de provincie.
en werken waar nodig samen bij het maken van woonzorganalyses en visies.
3.6
Duurzame woningvoorraad
Wat doen we al? Bij alle regiogemeenten is duurzaamheid een belangrijk beleidsthema. De
Er zijn veel verschillende doelgroepen met vaak hierop specifiek afgestemde vormen van wonen en zorg. Soms met een lokaal verzorgingsgebied, soms meer regionaal georiënteerd. Daarom is het van belang dat de gemeenten binnen de regio van elkaar weten welke initiatieven er zijn en in ontwikkeling gaan. Gemeenten stemmen daarom veranderingen in het aanbod aan voorzieningen op het gebied van wonen en zorg met elkaar af. Vanwege de complexiteit van de opgave is het belangrijk dat alle partners in de regio elkaar goed weten te vinden. De regio wil afstemming en uitwisseling tussen gemeenten, corporaties en zorgpartijen daarom faciliteren. Bijvoorbeeld door het organiseren van
verduurzaming van de woonomgeving en de woningvoorraad nemen hier een belangrijke plaats bij in. De kaders hiervoor zijn opgenomen in de lokale woonvisies en waar het de voorraad sociale huurwoningen betreft ook in de prestatieafspraken met woningcorporaties. Onlangs is de concept Regionale Energiestrategie (RES) uitgebracht2. Het RES vormt de regionale samenwerkingsagenda die invulling moet geven aan de ambities uit het Klimaatakkoord en het Gelders Energie Akkoord. De RES gaat over de duurzame opwekking van energie in onze regio, energie die onder andere moet voorzien in de warmtevraag van woningen.
kennisbijeenkomsten rondom actuele onderwerpen rondom het thema wonen en zorg. Ook de komende jaren neemt het aantal ouderen in de regio nog verder toe en hiermee ook de vraag naar geschikte woonvormen, al dan niet in combinatie met zorgvoorzieningen. In 2020 is een landelijke Taskforce Wonen 1
en
Zorg 1 opgericht
waarin
gemeenten,
corporaties
en
De Taskforce Wonen en Zorg is een initiatief van VNG, Aedes, ActiZ en de
ministeries VWS en BZK (www.taskforcewonenenzorg.nl). Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
In 2019 is het proces rond klimaatadaptatie gestart met het opstellen van een klimaateffectatlas. Deze atlas laat zien welke gebieden en locaties kwetsbaar zijn voor de klimaatthema’s ‘wateroverlast’, ‘verdroging’, ‘hitte’ en ‘overstromingen’. Deze regionale atlas legt de nadruk op de regionale verbanden. Hierna is met medewerking van 2
Fruitdelta Rivierenland (2020), Concept Regionale Energiestrategie Fruitdelta
Rivierenland. 18
diverse betrokken partijen de Regionale Adaptatie Strategie (RAS) voor Rivierenland gemaakt. In de RAS staan de gezamenlijke ambities en opgaven van klimaatverandering en een eerste aanzet voor de benodigde maatregelen.
Kennis delen over circulair bouwen en onderzoeken hoe dit verankerd kan worden in het nieuwbouwproces. en praktijkvoorbeelden en we onderzoeken hoe we circulair bouwen in toekomstig beleid kunnen opnemen.
Ambities De regio Rivierenland wil de impact van woningbouw op het gebruik van natuurlijke hulpbronnen verminderen. Dit klinkt misschien eenvoudig,
Het verminderen van het energieverbruik van bestaande en nieuwe
maar is het in de praktijk zeker nog niet. Het is de ambitie van de regio
woningen is een regionale ambitie. De doelstellingen hiervoor zijn
Rivierenland om de principes van circulariteit te verankeren in het
verwerkt in de concept Regionale Energiestrategie (RES) en worden
nieuwbouwproces. Bij het circulair bouwen gaat het om het minimaal
verder uitgewerkt en voorzien van een regionale samenwerkings-
gebruiken en maximaal hergebruiken van bouwmaterialen en andere grondstoffen. We doen dit door het delen van kennis
agenda. Deze agenda richt zich onder andere op projecten en allian- ties voor de korte en middellange termijn (tot 2030).
Uitwerken van de concept Regionale Energiestrategie (RES) en de Regionale Adaptatie Strategie (RAS) in regionale samenwerkingsagenda’s. Ook
de
RAS
wordt
in
2021
uitgewerkt
tot
een
regionale
uitvoeringsagenda, waarin concreet gemaakt wordt hoe de doelen en strategie uit de RAS kunnen worden omgezet in de praktijk en op regionaal niveau en welke mogelijkheden er zijn voor versnelling van de uitvoering hiervan. Voor deze ambities geldt dat er steeds een afweging moet plaatsvinden met andere ambities zoals betaalbaarheid en beschikbaarheid van woningen.
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
19
Duurzame conceptbouw in Alphen In het dorp Alphen in de gemeente West Maas en Waal zijn vier gasloze en energiezuinige woningen opgeleverd in 2020. Wat deze woningen bijzonder maakt is dat ze op één dag zijn geplaatst nadat ze eerst op een andere locatie, onder ideale omstandigheden, geprefabriceerd waren. Dit zorgt voor een hoog kwaliteitsniveau en minimale bouwoverlast voor de omgeving. Ontwikkelaar van de woningen is woningstichting de Kernen. De woningen zijn circa 70 m2 groot en hebben twee slaapkamers. Ze worden als sociale huurwoning verhuurd aan één- en tweepersoonshuishoudens.
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
20
4 Regionaal woningbouwprogramma Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
Het regionale woningbouwprogramma bevat de vertaling van d
21
Het
Het regionale woningbouwprogramma vormt de vertaling van de regionale visie en ambities naar kwalitatieve en kwantitatieve kaders voor de nieuwbouwprogrammering voor de periode 2020-2030. Voor deze programmatische kaders is gebruik gemaakt van recente bevolkings- en huishoudensprognoses.
4.2
Woningbehoefte
Huishoudensprognoses zijn een belangrijk instrument om toekomstige ontwikkelingen in de bevolkingssamenstellingen, de huishoudensvorming en daarmee de woningbehoefte te kunnen analyseren. Deze inzichten worden gebruikt door gemeenten om te bepalen hoeveel woningen, van
4.1
Introductie
welke type en voor welke doelgroep nodig zijn.
Om nieuwe kaders voor het regionale woningbouwprogramma te kunnen vaststellen is gebruik gemaakt van recente prognoses, waaronder een regionale woningbehoefteonderzoek uitgevoerd door onderzoeksbureau RIGO
1
.
Een
aantal
woningbehoefteonderzoeken
gemeenten uitgevoerd.
heeft De
recent
ook
bevindingen
lokale uit
de
De uitkomsten van verschillende prognosesmodellen kunnen echter niet één-op-één vertaald worden naar een nieuw woningbouwprogramma. De visie, ambitie en beleidskeuzes van gemeenten zijn mede bepalend voor de gekozen ontwikkelrichting van de woningvoorraad. Samen met de
Figuur 4 : Schematische weergave van wo ningbehoefte naar realisatie (en monitoring).
verschillende onderzoeken zijn aan elkaar en aan de visie en ambities
prognoses vormen ze daarom de bouwstenen voor zowel het kwalitatieve
van de regiogemeenten gespiegeld en vertaald naar een regionaal
als het kwantitatieve programma dat in dit hoofdstuk gepresenteerd
kwantitatief woningbouwprogramma.
wordt. Figuur 4 toont de stappen
1
Rigo (2020), Woningbehoefteonderzoek Rivierenland Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
22
-
tussen het bepalen van de woningbehoefte en de realisatie (en
prognoses waar we bij de interpretatie van de uitkomsten rekening mee
monitoring) van woningbouwprojecten.
moet houden. Prognosemodellen
leveren
een
trendmatige
doorvertaling
van
de
woningbehoefte op. Dit betekent dat een gemeente die in het recente verleden weinig nieuwbouw heeft gepleegd over het algemeen in de prognose een relatief lagere huishoudensontwikkeling zal laten zien dan een gemeente die recent wel veel nieuwbouw heeft opgeleverd. Bij de beoordeling van prognoses moeten we rekening houden met deze trendmatige doorwerking. Een ander kenmerk van prognoses is dat de nauwkeurigheid afneemt naarmate verder wordt ingezoomd. Bij een regionale prognose betekent dit dat de uitkomsten op regionaal niveau betrouwbaarder zijn dan de vertaling naar het lokale schaalniveau. We zien ook accentverschillen tussen de verschillende prognosemodellen. Zo leert de ervaring in onze regio dat het prognosemodel van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL prognose) vaak een betere inschatting maakt van de dynamiek in stedelijk gebied dan dat het Primos model dat doet. Experts geven aan dat de modellen voor huishoudensprognoses in Nederland de afgelopen jaren steeds de bevolkingsgroei hebben onderschat. Dit is met name terug te leiden tot een onderschatting van de buitenlandse migratie. Daarnaast houden de modellen geen rekening met reeds bestaande tekorten op de woningmarkt. Wanneer alleen de prognose wordt gevolgd zal de bestaande krapte dus niet worden Figuur 5: Huishoudensontwikkeling in de periode 2020 – 2030 volgens verschillende prognosemodellen.
Figuur 5 laat per gemeente verschillende (varianten van) zowel de PBL prognose als de Primos prognose 2020 zien. Voor de Primos prognose is ook een variant opgenomen die rekening houdt met het inlopen van het huidige woningtekort.
opgelost. Tot slot is het goed om te beseffen dat stevige marktreacties, bijvoorbeeld als gevolg van een economische crisis, niet door prognosemodellen kunnen worden voorzien. De huidige onzekerheid in de markt naar aanleiding van de coronacrisis, kan effecten hebben op de woningmarkt waar prognosemodellen geen rekening mee hebben kunnen houden.
4.3
Van prognose naar programma
Kwalitatief woningbouwprogramma
Prognoses leveren veel nuttige informatie op voor beleidskeuzes en de
Nieuwbouw van woningen moet bijdragen aan de visie en ambities van
woningbouwprogrammering.
gemeenten en daarom aansluiten bij hun lokale behoefte. Zoals we in
Er
zijn
echter
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
ook
kenmerken
van
23
hoofdstuk 2 is aangegeven zal de vergrijzing ook de komende jaren nog een belangrijk thema blijven in de regio. Daarnaast streven gemeenten ernaar om ook voor jongeren en (jonge) gezinnen voldoende passende woningen en woonmilieus te realiseren en deels ook ruimte te bieden aan de druk vanuit stedelijke gebieden buiten Rivierenland. Deze twee ambities zijn gekoppeld aan de sterke kernbinding en een bestaande woningvoorraad die voor een groot deel bestaat uit grotere grondgebonden woningen in de (kleinere) kernen. De ambities “Onzekerheden over de toekomst vragen om een werkwijze met een groot vermogen tot aanpassing; een werkwijze met een adaptief vermogen. Het is beter om plannen en programma’s niet (meer geheel) in beton te gieten, maar ze adaptief te maken. Zo ontstaat ruimte om plannen aan te passen wanneer de omstandigheden daarom vragen.”
starters meer kans krijgen. Een combinatie van beide strategieën achten wij het meest kansrijk. Voor de instroom vanuit omliggende stedelijke agglomeraties zien we dat voornamelijk (relatief betaalbare) grondgebonden woningen in trek zijn. Dit deel van de vraag is wel gevoeliger voor economische ontwikkelingen. Als het economisch minder goed verwachten we dat de druk vanuit omringende regio’s als eerste zal afnemen. Opgave sociale huur In 2018 was 28% van de woningvoorraad in Rivierenland een sociale huurwoning 1 . De woningcorporaties hadden in 2018 25% van de woningvoorraad in eigendom. Een klein deel daarvan is geliberaliseerd.
Uit: Platform 31, Adaptieve woningprogrammering: Van knelpunten naar speelruimte
Een klein deel van de sociale huurvoorraad is particulier bezit. Op basis van regionale woningbehoefteonderzoek wordt de opgave
aan sociale
huurwoningen tot 2030 geraamd op 30%2. Het gaat hier om een regionaal vragen om nieuwbouw die is gericht op de lokale behoefte en bijdraagt
gemiddeld percentage van de totale opgave. Per gemeente kan dit
aan de vraag naar meer levensloopbestendige, betaalbare en duurzame
percentage verschillen. De behoefte aan vrije sector huurwoningen
woningen. Dit kan enerzijds door het bouwen van passende woningen
(boven de liberalisatiegrens) wordt ingeschat op 8% van de totale
voor deze doelgroepen en anderzijds door het zorgen van doorstroming
nieuwbouwopgave.
op de woningmarkt, waardoor uiteindelijk
In de gemeentelijke woonvisies en in de prestatieafspraken met de woningcorporaties
worden
concrete
afspraken
gemaakt
over
de
voorraadontwikkeling van de sociale (en midden)huur per gemeente.
Op regionaal niveau streven naar 30% sociale huur en 8% vrije sector huur in het woningbouwprogramma tot 2030. Deze ambitie jaarlijks monitoren.
1
Het betreft hier alle sociale huurwoningen dus zowel in eigendom van de
Monitoring van deze ambities gebeurt regionaal door middel van de
2
RIGO (2020), Woningbehoefteonderzoek Rivierenland.
corporaties als van particulieren. Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
24
regionale woningbouwmonitor. Hierin zijn zowel de gerealiseerde als de
moment kent de regio Rivierenland een woningtekort van gemiddeld
geplande sociale- en middeldure huurwoningen in opgenomen.
4,5%. Voor de bovenkant van de bandbreedte gaan we er vanuit dat we dit tekort de komende 10 jaar kunnen terugbrengen naar 0%.
4.4
Kwantitatief woningbouwprogramma
Bandbreedte Om de woningprogrammering wendbaarder te maken is ervoor gekozen om het werken met een bandbreedte. Voor de periode 2020- 2030 is de onderkant van de bandbreedte van het regionaal woningbouwprogramma gebaseerd op de Primos basis prognose 2020. Voor de bovenkant van de bandbreedte geldt diezelfde prognose, maar
We hanteren een bandbreedte voor het kwantitatieve regionale woningbouwprogramma. De bandbreedte is gebaseerd op de Primos basis prognose 2020, waarbij ook rekening wordt gehouden met het inlopen van het huidige woningtekort en lokale omstandigheden.
wordt ook rekening gehouden met het inlopen van het huidige woningtekort. We kwalificeren de onderkant bandbreedte als het minimaal
benodigd
aantal
nieuwbouwwoningen
om
de
druk
op
woningmarkt, ook in tijden van economische tegenspoed, niet verder te laten oplopen1. De Primos prognose houdt echter geen rekening met het inlopen van bestaande woningtekorten. In de huidige overspannen woningmarkt willen we als gemeenten op basis van kwalitatief passend woningaanbod het woningtekort waar mogelijk wel inlopen. Op dit 1
De bandbreedte van het regionaal woningbouwprogramma betreft netto
toegevoegde
woningen,
zoals
ook
gehanteerd
in
de
regionale
woningbouwmonitor. Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
25
Buren Culemborg Maasdriel Neder-Betuwe Tiel West Betuwe West Maas en Waal Zaltbommel Rivierenland Figuur 6: Regionaal woningbouwprogramma 2020 – 2030 in relatie tot Primos prognose 2020 en PBL prognose.
Primos prognose 2020
Basis variant 800
PBL prognose
Basis variant + inloop woningtekort
Hoog
Woningbouwprogramma bandbreedte 2020 - 2030
Onder
1.400
1.100
1.900
2.000
1.250
Boven 800
1.400 2.000
1.250 700
1.250
1.000
700
1.250
950
1.400
1.100
950
1.400
2.750
1.200
1.700
2.000 1.700
1.500
2.200
1.150
2.200 1.150
450
800
600
450
850
900
1.400
1.200
900
1.450
7.900
12.400
10.400
7.900
12.550
Regionale Woonagenda Rivierenland 2020–2030
26
Regionaal kwantitatief woningbouwprogramma
aangegeven kunnen prognoses niet zonder meer vertaald worden naar
In figuur 6 is het regionaal kwantitatief woningbouwprogramma
een woningbouwprogramma en moet rekening gehouden worden met
gepresenteerd naast de primos prognose 2020 en de prognose van het
lokale omstandigheden. Voor sommige gemeenten zien we bijvoorbeeld
Planbureau voor de Leefomgeving (hoge variant). De aantallen zijn
een fors verschil tussen de prognosemodellen (zie figuur x) onderling of
afgerond op vijftigtallen.
een discrepantie tussen de geprognosticeerde ontwikkeling en de werkelijke druk op de woningmarkt. Op basis van vergelijking tussen de de
verschillende prognosemodellen en andere data zijn de bandbreedtes
ontwikkeling van de plancapaciteit per gemeente worden jaarlijks
per gemeente bepaald. Ten opzichte van de Primos prognose, inclusief
gemonitord. Dit maakt het mogelijk ontwikkelingen nauwkeurig te
inloop woningtekort levert dit een aantal wijzigingen op. Deze worden
volgen en indien nodig bij te sturen. Iedere twee jaar zal het regionaal
hieronder toegelicht.
De
daadwerkelijke
realisatie
van
nieuwbouwwoningen
en
woningbouwprogramma worden geëvalueerd (zie ook paragraaf 1.7). Hierbij zal, met de dan beschikbare informatie, bekeken worden of de nu
Tiel
gestelde ambities en bandbreedtes nog actueel zijn en indien nodig
Voor de gemeente Tiel levert de Primos prognose een onrealistisch hoge
worden deze, in overleg met de provincie, bijgesteld.
ontwikkeling van het aantal huishoudens op. Het verschil met de PBL prognose is zeer groot. Daarom is de hoge bandbreedte voor Tiel lager
Lokale omstandigheden
dan op basis van de Primos prognose zou blijken. Er is overigens nog
De bandbreedtes zijn per gemeente (zie figuur x) opgesteld. Bij elkaar
steeds voldoende ruimte om de ambities van de gemeente Tiel voor de
opgeteld vormen zij de regionale bandbreedte voor de regio rivierenland.
komende jaren in te vullen. Deze ambities liggen met name in het
Bij het bepalen van de bandbreedtes is rekening gehouden met lokale
kwalitatief aanvullend bouwen op de reeds bestaande woningvoorraad,
omstandigheden en gebruik gemaakt van verschillende databronnen,
waaronder in de wijk Passewaaij (zie ook hoofdstuk 5).
waaronder: Culemborg