11 Handreiking integriteitstoetsing ministerie van BZK

Kaart 16 • Bestuurslaag: gemeente, provincie, waterschap • Doelgroep: volksvertegenwoordiger, bestuurder • Integriteitsthema: aanvaarden van een geschenk thuis Casus U heeft zich met succes ingezet voor de bescherming van een belangrijk stukje natuur. Als dank krijgt u van de plaatselijke milieuverenigingen een groot pakket biologische voedingswaar door een vertegenwoordiger van deze verenigingen thuis aangeboden. Aanvaardt u dit geschenk? Overwegingen U kunt beter thuis geen geschenken aanvaarden maar vragen deze te bezorgen op het kantoor ter attentie van de fractie of het bestuur.

Kaart 17 • Bestuurslaag: gemeente, provincie, waterschap • Doelgroep: bestuurder, volksvertegenwoordiger • Integriteitsthema: omgang met uitnodiging Casus U wordt door een projectontwikkelaar uitgenodigd voor een netwerklunch met enkele andere personen uit de bouwwereld. De bouw valt binnen uw aandachtsgebied/portefeuille en de lunch is een uitgelezen bijeenkomst op de hoogte te raken wat er speelt binnen de sector. Wat doet u? Overwegingen Een dergelijke uitnodiging is risicovol om aan te nemen. U kun verschillende dingen doen: een ambtenaar meenemen, aanbieden de lunch bij u op kantoor te nuttigen of melden dat u alleen komt als u zelf (uw organisatie) uw lunch betaalt.

28

Kaart 18 • Bestuurslaag: gemeente, provincie, waterschap • Doelgroep: volksvertegenwoordiger, bestuurder • Integriteitsthema: declaratiegedrag Casus U moet in uw rol als volksvertegenwoordiger of bestuurder op pad naar stad A. Daarna reist u door naar stad B voor een partijbijeenkomst. Welke kosten declareert u? Overwegingen Kosten voor een partijbijeenkomst dient u niet te declareren bij de organisatie waar u uw functie uitoefent.

Kaart 19 • Bestuurslaag: gemeente, provincie, waterschap • Doelgroep: volksvertegenwoordiger • Integriteitsthema: spookvertegenwoordiging Casus Eén van de raadsleden van uw partij is niet aanwezig geweest bij de laatste vijf vergaderingen. Deze persoon heeft zich niet afgemeld voor deze vergaderingen. Wat doet u als fractievoorzitter? Overwegingen Dit dient u te bespreken met uw fractiegenoot. U vraagt hoe het komt dat hij zo weinig tijd heeft voor het fractiewerk. Probeer gezamenlijk met een oplossing te komen. Als u geen vertrouwen heeft dat het beter zal gaan, kunt u overwegen hem te vragen zijn zetel te beschikking ter stellen.

Kaart 20 • Bestuurslaag: gemeente, provincie, waterschap • Doelgroep: volksvertegenwoordiger • Integriteitsthema: mogelijke ondermijning bij bestuurder Casus De herontwikkeling van een voormalige melkfabriek staat hoog op de politieke agenda. Er zijn meerdere gegadigden voor het project. Eén van de gegadigden is een startende projectontwikkelaar. U weet toevallig dat deze persoon lid is van een motorclub uit de regio. Ook weet u dat de wethouder hiervan op de hoogte is en hij hiermee enorm in zijn maag zit. Het plan van de ontwikkelaar is om de melkfabriek om te bouwen tot een evenemententerrein voor motorliefhebbers. De (financiële) onderbouwing ziet er solide en bonafide uit. Tijdens de raadsbehandeling wordt door de verantwoordelijk bestuurder vol ingezet op de plannen van deze ontwikkelaar. Door de fractie en andere raadsleden wordt geen actie ondernomen. Wat doet u? Overwegingen U vermoedt dat er mogelijk iets speelt tussen de wethouder en projectontwikkelaar. Mogelijk staat de wethouder onder invloed van deze projectontwikkelaar. In dit geval is het aan te raden dit niet in de politieke arena te bespreken, naar de pers te stappen of zelf actie te ondernemen. Ga in plaats daarvan na of er een protocol vermoeden van een misstand aanwezig is. Daarin staan processtappen beschreven in het geval van een dergelijk vermoeden.

Meest voor de hand liggend is daarnaast om uw vermoeden te delen met de burgemeester (commissaris van de Koning, Dijkgraaf) die vervolgens zelf hiermee aan de slag kan (vanuit zijn wettelijke verantwoordelijkheid).

29

Kaart 21 • Bestuurslaag: gemeente, provincie, waterschap • Doelgroep: volksvertegenwoordiger • Integriteitsthema: omgaan met bedreiging Casus U bent volksvertegenwoordiger en krijgt signalen vanuit uw achterban dat door de toenemende populatie ganzen de landbouwschade toeneemt. Boeren luiden inmiddels de noodklok. Ganzen strijken bij voorkeur neer op weiden en akkers waar gras en jonge gewassen worden verbouwd. Dit zorgt jaarlijks voor een aanzienlijke schadepost voor de boeren omdat hun kwetsbare gewassen worden opgegeten door de ganzen. U vraagt aan het bestuur wat zij voornemens zijn hiermee te doen en u doet een voorstel om te komen tot de effectieve bestrijding door middel van het verhogen van het aantal af te schieten ganzen op jaarbasis. Dit valt verkeerd bij dierenactivisten die pleiten voor andere maatregelen. Op social media wordt u als dierenbeul afgeschilderd. Op school worden uw kinderen hier ook op aangesproken door andere kinderen. Enige tijd later wordt ’s nachts een raam van uw woonhuis ingegooid. Wat doet u? Overwegingen U dient dit in de eerste plaats te melden aan de politie en u kunt mogelijk aangifte doen. Vervolgens dient u de voorzitter van de raad, staten dan wel algemeen bestuur en uw fractievoorzitter te informeren.

Kaart 22 • Bestuurslaag: gemeente, provincie, waterschap • Doelgroep: volksvertegenwoordiger • Integriteitsthema: ondermijning bij collega volksvertegenwoordiger Casus U bent fractievoorzitter en u weet bijna zeker dat een collega fractielid intensieve contacten heeft met een groep illegale woonwagenbewoners en dat het fractielid consequent voor hen welgevallige standpunten naar voren brengt dan wel verdedigt. Wat doet u? Overwegingen Spreek uw fractiegenoot hierop aan buiten de politieke arena om. Zoek uit in hoeverre zijn optreden inderdaad gestuurd wordt door een (beperkte) groep mensen en in hoeverre hij dit uit vrije wil doet. Neem afhankelijk van de uitkomsten vervolgstappen maar geef in ieder geval aan dat clientelisme onacceptabel is.

30

Kaart 23 • Bestuurslaag: gemeente, provincie, waterschap • Doelgroep: volksvertegenwoordiger • Integriteitsthema: ondermijning bij collega volksvertegenwoordiger Casus Uw fractiegenoot is agrariër. Hij vertelt u dat hij benaderd is door een criminele organisatie die zijn stallen wilde huren. Als hij het aan iemand door zou vertellen dan zou hij het wel merken. Wat doet u? Overwegingen Spreek uw partijgenoot aan dat hij hiervan melding moet maken en niet mag wijken voor chantage. Politieke ambtsdragers hebben namelijk een voorbeeldrol. Er wordt dan ook van hen verwacht dat zij dergelijke incidenten melden. Melden en registreren is cruciaal. In de eerste plaats dient registratie als startsignaal voor opvang en nazorg van de betrokkene. In de tweede plaats is registratie van belang om over te kunnen gaan tot aangifte. Voor gemeenten is er door het A&O fonds Gemeenten een Meld-App ontwikkeld als onderdeel van het Gemeentelijk Incidenten Registratiesysteem (GIR). De app biedt een snelle en laagdrempelige manier van melden. De locatie, datum en tijd van het incident zijn cruciaal. Er wordt per melder bepaald wie zijn of haar melding ontvangt en voorziet van een reactie. Meldingen van raadsleden worden afgehandeld door de griffier, meldingen van wethouders door burgemeesters.

Kaart 24 • Bestuurslaag: gemeente, provincie, waterschap • Doelgroep: volksvertegenwoordiger • Integriteitsthema: participatie en netwerken Casus U bent volksvertegenwoordiger en wordt uitgenodigd door het lokale netwerk innovatie en ontwikkeling industrieterrein Achterberg. Als u aankomt blijkt u eregast te zijn. U krijgt een glas champagne in uw hand gedrukt en wordt gevraagd op welke manier u binnen de raad en ambtelijke organisatie aandacht gaat vragen voor de ontwikkeling van het industrieterrein. Als u vertrekt wordt u nog een flesje wijn in de handen gedrukt en wordt aangegeven dat er snel een vervolgafspraak wordt gemaakt. Hoe gaat u hiermee om? Overwegingen Het is aan uzelf als volksvertegenwoordiger om te bepalen hoe u omgaat met wensen en verzoeken van burgers, ondernemers, maatschappelijke organisatie en anderen zo lang dit binnen de kaders van de wet en Gedragscode blijft. Dit gezegd hebbende bent u er als volksvertegenwoordiger niet om de individuele belangen van burgers en/of partijen te vertegenwoordigen. U kunt uiteraard wel iets onder de aandacht brengen maar let op dat u niet de verkeerde verwachtingen wekt. Voor wat betreft het verzoek om binnen de ambtelijke organisatie aandacht te vragen voor de ontwikkeling zit uw rol op het doorverwijzen en niet op zelf daar actief achteraan gaan. Pas tot slot op met het aannemen van cadeaus.

U weet dat deze partij iets van u wilt. Of de fles dan meer of minder waard is dan 50 euro (vaak de grens in de Gedragscode) is in dat geval minder relevant.

31

Kaart 25 • Bestuurslaag: gemeente, provincie, waterschap • Doelgroep: volksvertegenwoordiger en bestuurder • Integriteitsthema: onjuiste berichtgeving via sociale media zoals Twitter Casus U bent politiek ambtsdrager. Op een bepaald politiek thema gaat het er in een debat fel aan toe. Niet alleen in de politieke arena maar ook via sociale media zoals twitter. Via dat medium wordt u bijna persoonlijk aangevallen door een volksvertegenwoordiger, dat u bepaalde informatie heeft achtergehouden of dat u iemand bevoordeeld heeft. In uw ogen geheel ten onrechte. Wat doet u? Overwegingen Social media is niet bedoeld om modder naar elkaar te gooien. Dit beeld moet de politiek ambtsdrager juist tegen gaan. Aan de andere kant kan het onweersproken laten van een in uw ogen pertinente leugen ook niet. U zou als volgt kunnen reageren: • Reageer snel • Reageer via hetzelfde medium • Reageer de-escalerend: feitelijk, kalm en vriendelijk • Spreek de persoon er persoonlijk op dezelfde wijze op aan • Spreek eventueel binnen de raad, staten of het algemeen bestuur regels (do’s en don’ts) af met elkaar.

32

Bijlage Definities en algemene aandachtspunten Definitie van integriteit Voor zowel decentrale politieke partijen als burgers met politieke aspiraties is niet altijd duidelijk wat integriteit binnen het openbaar bestuur inhoudt. Er bestaat ook geen eenduidige definitie van het begrip integriteit. Het wordt vaak gedefinieerd als handelen overeenkomstig de (daarvoor) geldende morele waarden en normen en de daarmee samenhangende regels.13 Integriteit is daarmee deels afhankelijk van de context en situatie. Er bestaat dan ook een groot grijs (volgens sommigen veelkleurig) gebied waarbinnen de scheidslijnen tussen integer en niet integer handelen minder helder zijn. Enig houvast wordt geboden in het Handboek integriteit14 welke in 2023 is uitgebracht door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het handboek bundelt alle beschikbare informatie over integriteit van politieke ambtsdragers binnen decentrale overheden. Het behandelt onderwerpen als belangenverstrengeling, verboden handelingen en het omgaan met integriteitsschendingen. Eveneens biedt het handboek een overzicht van wetgeving en praktische instrumenten, waaronder ook de tools uit deze handreiking vallen. Een bijzondere vorm van integriteit betreft de zogenaamde spookvertegenwoordiging.

In deze handreiking wordt de volgende brede definitie van een spookvertegenwoordiger gehanteerd: ‘Een volksvertegenwoordiger die zonder dringende reden zelden tot nooit aanwezig is of zelden tot nooit de werkzaamheden uitvoert die verbonden zijn aan het ambt van volksvertegenwoordiger’15. Spookvertegenwoordiging is geen wijdverspreid fenomeen, maar de impact die het heeft op de publieke opinie is groot.

“Integritisme” Bij deze handleiding past ook een relativerende opmerking. De integriteit van de politieke ambtsdrager is van groot belang, maar moet wel in het juiste perspectief worden geplaatst. Voorkomen moet worden dat integriteit doorslaat naar integritisme. Integritisme houdt in dat integriteitsoordelen worden geveld, terwijl daar geen grond voor is.16 In het geval van integritisme wordt integriteit dusdanig opgerekt dat zaken ten onrechte tot integriteitskwesties worden gerekend. Dit is een ontwikkeling die ook in de politieke arena zichtbaar is. Het begrip integriteit wordt door volksvertegenwoordigers en bestuurders regelmatig gebruikt terwijl daar onvoldoende concrete aanleiding voor is. Dit gebeurt soms door het overdrijven van het belang van in het geding zijnde normen en waarden. Maar ook door het veralgemeniseren van integriteitsoordelen. Ook bij toepassing van de handreiking dient te worden gewaakt voor integritisme aan de zijde van de decentrale politieke partij. Constateert u een mogelijk integriteitsrisico bij een kandidaat politieke ambtsdrager dan wil dit niet zeggen dat deze ongeschikt is voor de functie. Wel is dit een aanleiding om hierover het gesprek te voeren en te onderzoeken in hoeverre het risico een goede uitvoering van het politieke ambt in de weg staat.

Deze afweging kan in het geval van een kandidaat volksvertegenwoordiger anders uitpakken dan in geval van een kandidaat bestuurder. Bijvoorbeeld het lidmaatschap van de lokale ondernemersvereniging laat zich moeilijk verenigen met een wethouderschap maar staat een raadslidmaatschap in beginsel niet in de weg.

L.W.J.C. Huberts, Integriteit en integritisme in bestuur en samenleving. Wie de schoen past trekke hem aan, 2005. 14 https://www.politiekeambtsdragers.nl/publicaties/publicaties/2023/5/9/handboek-integriteit-bzk 15 Gebaseerd op de definitie van de Minister van BZK in zijn brief aan de Tweede Kamer in reactie op de motie-Fokke c.s. inzake spookvertegenwoordigers (11-09-2014). 16 L.W.J.C. Huberts, Integriteit en integritisme in bestuur en samenleving. Wie de schoen past trekke hem aan, 2005. 13

33

Ondermijning en weerbaarheid 17 Iedereen heeft het over het begrip ondermijning, het onderwerp verschijnt immers inmiddels al enkele jaren op vele agenda’s in het publieke domein. Toch is het niet altijd duidelijk wat ondermijning inhoudt. Ondermijning is het ondergraven en verzwakken van de rechtsstaat. Het gaat bij ondermijning om verschillende zaken, namelijk de netwerken die achter de georganiseerde criminaliteit liggen, de verstrengeling van de boven- en onderwereld, de antidemocratische sentimenten in de maatschappij en de weerbaarheid van de overheid. Georganiseerde, ondermijnende criminaliteit omvat veel soorten criminaliteit en daarmee samenhangende activiteiten. De georganiseerde criminaliteit maakt gebruik van diensten uit de bovenwereld om zijn activiteiten uit te voeren. Om dat voor elkaar te krijgen, schuwen criminelen het niet om legale dienstverleners te beïnvloeden dan wel onder druk te zetten. Hierbij moet gedacht worden aan bestuurders bij de overheid, politieke ambtsdragers, volksvertegenwoordigers, overheidsbeambten, bedrijven en onschuldige burgers.18 Er zijn drie deelaspecten van ondermijning te onderscheiden.19 1. Georganiseerde criminaliteit. Als het gaat om bestuursrechtelijke maatregelen, krijgt de gemeente hierbij steeds meer een rol toebedeeld.

Er zijn hierbij echter veel partners betrokken: het RIEC/LIEC, het Openbaar Ministerie, de politie, de belastingdienst, enzovoorts. 2. Maatschappelijke weerbaarheid. De weerbaarheid van de samenleving als geheel is een cruciaal thema. Vraagstukken als polarisatie, antidemocratische sentimenten in de samenleving, de normalisering of zelfs verheerlijking van ondermijnende criminaliteit en criminelen, wijkaanpak en subculturen die als parallelle samenleving functioneren, worden hierbij genoemd als belangrijke vraagstukken. 3. Weerbaarheid/integriteit lokaal bestuur. Het laatste deelaspect is erg belangrijk vanuit het oogpunt van deze handreiking. Een integer en weerbaar lokaal bestuur is het begin van een succesvolle aanpak van het fenomeen. Transparantie, helderheid en de weerbaarheid tegen bedreigingen zijn kernaspecten, maar het gaat ook om bewustwording van de problematiek die speelt bij zowel de gemeenteraad als de bestuurders. Er is met name behoefte aan instrumentarium om niet-integere/criminele personen uit het lokaal bestuur te kunnen weren. Het is vooral belangrijk tijdens de wervings- en selectiefase van politieke partijen om louche zaken te herkennen. In de toolbox is daarom een lijst met “red flags ondermijning” opgenomen.

Eerlijke en heldere voorlichting over het ambt en integriteit De toolbox biedt concrete tools die u kunt hanteren. Naast deze tools zijn er algemene aandachtspunten die zich niet in een tool laten vatten. Het gaat hierbij over een eerlijke en heldere voorlichting in de wervingsfase over wat het ambt van politiek ambtsdrager inhoudt. In dit kader dient ook aandacht te worden besteed aan het thema integriteit. Uit onderzoek is gebleken dat raadsleden gemiddeld 15,9 uur per week besteden aan hun raadswerk.20 Het is van belang dat er een goede voorlichting is over zaken als tijdbesteding, Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Aanpak ondermijning. De rol van de VNG, 2017. https://vng.nl/files/vng/publicaties/2017/20171006-visiedocument-ondermijning-en-de-vng.pdf. 18 Op basis van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ondermijning/ondermijnende-criminaliteit. 19 Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Aanpak ondermijning. De rol van de VNG, 2017. https://vng.nl/files/vng/publicaties/2017/20171006-visiedocument-ondermijning-en-de-vng.pdf 20 Daadkracht voor de overheid, Nationaal Raadsledenonderzoek 2014, Trendonderzoek naar de tijdsbesteding en werkzaamheden van gemeenteraadsleden: driemeting, januari 2016. 17

34

verantwoordelijkheden en verwachtingen. Voorlichting over het ambt van politiek ambtsdrager draagt bij aan het tegengaan van zogenaamde spookvertegenwoordigers. Duidelijke voorlichting stelt geïnteresseerden immers beter in staat een afweging te maken ten aanzien van een mogelijke functie binnen de partij. Overwegingen van kandidaten in dit kader kunnen zijn: • “Moet ik mij wel kandidaat stellen als ik een drukke baan heb of een eigen bedrijf dat in zwaar weer verkeert of werk heb waarvoor ik veel in het buitenland moet zijn?” Toelichting: Het ambt van politiek ambtsdrager betekent een aanslag op uw agenda. In het geval van een drukke baan is de kans aanwezig dat u niet altijd aanwezig kunt zijn of dat u zich onvoldoende kunt voorbereiden. Overweeg in hoeverre uw professionele verplichtingen te combineren zijn met het ambt van politiek ambtsdrager. • “Moet ik mij wel kandidaat stellen in het geval van bepaalde verzwarende persoonlijke omstandigheden zoals een relatie met iemand in het buitenland?” Toelichting: Het ambt van politiek ambtsdrager betekent dat u wekelijks verplichtingen heeft. Denk aan een fractievergadering, commissievergadering of werkbezoek. Een relatie in het buitenland kan betekenen dat u gedurende langere tijd afwezig bent. Overweeg in hoeverre uw persoonlijke situatie te combineren is met het ambt van politiek ambtsdrager.

• “Moet ik mij wel kandidaat stellen nu ik een rechtszaak heb lopen die kan leiden tot mijn veroordeling?” Toelichting: Van een politiek ambtsdrager mag verwacht worden dat deze wet- en regelgeving strikt naleeft. Een mogelijke veroordeling past niet bij het gedrag dat van een politiek ambtsdrager verwacht mag worden. Daarnaast tast een veroordeling het vertrouwen van de burger aan in de politiek. Mogelijk kan een veroordeling er ook toe leiden dat een politiek ambtsdrager zijn vak niet uit kan oefenen omdat deze in de gevangenis zit. Beoordeel daarom altijd in hoeverre een lopend of aankomend geding de vervulling van een politiek ambt in de weg staat. In aanvulling hierop moet de kandidaat ook voorlichting krijgen over het feit dat een politiek ambtsdrager in situaties terecht kan komen die de persoonlijke integriteit kunnen raken. Een politiek ambtsdrager wordt bijvoorbeeld door bekenden en minder bekenden aangesproken in de supermarkt over persoonlijke kwesties met de gemeente. Als politiek ambtsdrager dient U hier anders mee om te gaan dan als burger. De kandidaat dient zich ook te realiseren in een glazen huis terecht te komen waar persoonlijke zaken die de eigen integriteit kunnen raken in de openbaarheid komen. Voorlichting over het “vak” van politiek ambtsdrager kan door de partij zelf worden verzorgd, maar ook door externe partijen.

Zo geeft Prodemos, Huis voor democratie en rechtsstaat, voorlichting op dit gebied. Geadviseerd wordt bovenstaande overwegingen onderdeel te laten zijn van deze voorlichting. In de toolbox treft u kaarten aan met dilemma’s die u bijvoorbeeld tijdens een voorlichtingsbijeenkomst met kandidaat politiek ambtsdragers kunt bespreken.

De vorming van een selectiecommissie vanuit het oogpunt van integriteit Het tweede algemene aandachtspunt gaat over de selectiecommissie. De meeste decentrale politieke partijen vormen een selectiecommissie om tot een kieslijst te komen voor respectievelijk de gemeenteraad, provinciale staten of het algemeen bestuur. Dit is een verantwoordelijkheid van het partijbestuur van de decentrale politieke partij. Indien aanwezig, stelt de algemene ledenvergadering de kieslijst vast. De selectiecommissie heeft echter grote invloed op de samenstelling en volgorde van de kieslijst. De leden van de commissie kunnen als zij kandidaten privé of zakelijk goed kennen, worden beticht van vriendjespolitiek en/of het bevoordelen van kandidaten vanuit eigen belang. Aandachtspunten vanuit het oogpunt van integriteit voor de samenstelling en werkwijze van de selectiecommissie zijn dan ook: 35

• Bij de keuze van de leden van de selectiecommissie kunnen partijen bepaalde functies weren uit de commissie (bijvoorbeeld leden van het partijbestuur of fractieleden) zodat er op dit gebied geen belangenverstrengeling ontstaat. Dit is een verantwoordelijkheid voor het partijbestuur van de decentrale politieke partij gehoord hebbend de ledenvergadering. Bij diverse partijen komt het voor dat de selectiecommissie (deels) wordt gevormd door bestuursleden. Wees u er in dat geval bewust van uw dubbele rol als uitvoerder (selectiecommissie) en toezichthouder (partijbestuur). • Maak als partijbestuur van een decentrale politieke partij vooraf afspraken over wat een lid van de selectiecommissie dient te doen als deze in enige verhouding staat tot een kandidaat. Maak afspraken voor het geval een familielid, vriend of zakelijke connectie zich als kandidaat aandient. Spreek bijvoorbeeld af dat het lid van de commissie verplicht is dit te melden en zich afzijdig dient te houden bij de contacten met deze kandidaat en de discussie over de plaats op de kieslijst.

Rollen en verantwoordelijkheden van functionarissen vanuit het oogpunt van integriteit Het derde algemene aandachtspunt gaat over rollen en verantwoordelijkheden van functionarissen. Zowel binnen de decentrale politieke partij als de decentrale overheid zelf hebben namelijk verschillende functionarissen een rol bij het thema integriteit. Decentrale politieke partij Elke decentrale politieke partij heeft sleutelfunctionarissen zoals de voorzitter van het bestuur, fractievoorzitter, fractielid, bestuurder (wethouder, gedeputeerde, DB-lid) en voorzitter van de selectiecommissie. Aandachtspunt voor de decentrale politieke partij is voor elke functionaris vast te leggen welke rol en verantwoordelijkheid die heeft vanuit het oogpunt van integriteit: • Fractievoorzitter. De fractievoorzitter is het gezicht naar buiten. Daarnaast stuurt hij de fractie aan en heeft hij de verantwoordelijkheid integriteit structureel op de agenda van de fractie te houden. Juist ook als er geen directe aanleiding voor is. Indien de fractievoorzitter een voortgangsgesprek voert met een fractielid, dient ook integriteit op de agenda te staan. De aandacht voor integriteit binnen de fractie ligt in het verlengde van de aandacht die binnen respectievelijk de gemeenteraad, provinciale staten en het algemeen bestuur aan integriteit wordt gegeven. • Fractielid.

Net als de fractievoorzitter vertegenwoordigen fractieleden de partij naar buiten. Zij hebben een voorbeeldfunctie richting burgers. Het fractielid functioneert met inachtneming van de gedragscode integriteit, vastgesteld door respectievelijk de gemeenteraad, provinciale staten of het algemeen bestuur. Fractieleden hebben daarnaast als taak de fractievoorzitter scherp te houden op het besteden van voldoende aandacht aan integriteit. Binnen de fractie is doorgaans een lid verantwoordelijk voor de financiën. Dit fractielid ziet erop toe dat besteding van het fractiebudget en declaraties conform de regels verloopt en dat daar op een transparante manier verantwoording over wordt afgelegd. • Bestuurder. Als de partij een bestuurder mag leveren heeft deze uiteraard ook een voorbeeldfunctie binnen de partij en richting de samenleving op het gebied van integriteit. Een bestuurder maakt geen deel uit van de fractie waardoor de afstand tot de partij doorgaans groter is dan in het geval van een volksvertegenwoordiger. Dit neemt niet weg dat bijvoorbeeld in voortgangsgesprekken met het decentrale partijbestuur integriteit op de agenda staat. Als de bestuurder vanwege een integriteitskwestie in opspraak komt, heeft dit immers ook zijn weerslag op de partij. • Voorzitter partijbestuur. Het bestuur wordt doorgaans gekozen door de leden­vergadering.

Het partijbestuur is mede verantwoordelijk voor de aanlevering van integere politieke ambtsdragers. Vanuit die verantwoordelijkheid ziet de voorzitter van het partijbestuur erop 36

toe dat de selectiecommissie integer handelt. Verder is het de taak van de voorzitter van het partijbestuur erop toe te zien dat fractievoorzitter, fractieleden en eventueel een bestuurder zich integer gedragen. Hij doet dit onder andere door integriteit in gesprekken met de politieke ambtsdragers aan de orde te stellen. Niet alleen als er een aanleiding voor is, maar juist ook als dit niet het geval is. • Voorzitter selectiecommissie. Het is de taak van de voorzitter te bewaken dat het onderwerp integriteit voldoende aan bod komt tijdens de selectiegesprekken. De voorzitter van de selectiecommissie moet relationeel voldoende afstand hebben tot de kandidaten om tot een goede selectie van kandidaten te kunnen komen. • Vertrouwensfunctie. De vertrouwensfunctie wordt bekleed door een persoon die de partij met raad en daad bijstaat op het gebied van integriteit. Met deze vertrouwenspersoon kunnen vertrouwelijk integriteitsdilemma’s worden besproken. Volksvertegenwoordigers of bestuurders worden regelmatig geconfronteerd met dilemma’s op het gebied van integriteit. De stap om dit binnen of met de fractie te bespreken kan soms (te) groot zijn, terwijl het bespreekbaar maken juist belangrijk is, ook om verdere escalatie te voorkomen. Partijen kunnen er daarom voor kiezen een vertrouwensfunctie in het leven te roepen.

Daarbij valt te denken aan een ervaren oud partijbestuurder met enige afstand tot de decentrale politieke partij. Ook is het mogelijk binnen de fractie fractieleden in duo’s als ‘buddy’ aan elkaar te koppelen. Bij landelijke partijen kan een vertrouwenspersoon uit de landelijke partijorganisatie worden benoemd. Decentrale overheid Voor zover relevant in het kader van deze handreiking spelen binnen de decentrale overheid de volgende personen een (formele) rol op het gebied van integriteit. • Burgemeester/Commissaris van de Koning/voorzitter Waterschap. Op basis van de Gemeentewet (art. 170, tweede lid), Provinciewet (art. 175, tweede lid) en Waterschapswet (art. 94, tweede lid) bevorderen respectievelijk de burgemeester, Commissaris van de Koning en de voorzitter de bestuurlijke integriteit. Vanuit deze rol is het passend dat door hen integriteit onder de aandacht wordt gebracht van decentrale politieke partijen. • Griffier. De griffier is de eerste adviseur van de voorzitter van respectievelijk de gemeenteraad en Provinciale Staten. Ook de waterschappen kennen een bestuursambtenaar met deze verantwoordelijkheid. Verder heeft de griffier de rol en verantwoordelijk­heid volksvertegenwoordigers terzijde te staan. Vanuit deze rol kan de griffier dienen als klankbord in het geval van integriteitsdilemma’s maar ook voorlichting geven en workshops organiseren over integriteit.

37

De Handreiking Integriteitstoetsing is in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties opgesteld door Berenschot B.V. (Ronald van der Mark, Fabiënne Röben, Laurens Vellekoop).

Deze brochure is een uitgave van: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Postbus 20011 | 2500 ea Den Haag politiekeambtsdragers@minbzk.nl Aan deze uitgave kunnen geen rechten worden ontleend. Derde versie, maart 2025