10 Memo Integriteit in relatie tot samenstellen kandidatenlijsten

MEMO

Aan

: Partijvoorzitters

Afdeling

: Griffie

Opsteller

: Mw. R. Slootweg

Datum

:

Onderwerp

: Integriteit in relatie tot samenstellen kieslijsten

23 juni 2025

Geachte partijvoorzitters, In voorliggend memo wordt u geïnformeerd over integriteit in relatie tot de werving en selectie voor uw kandidatenlijsten voor de komende gemeenteraadsverkiezingen en de tools die u daarbij vanuit het Rijk worden aangereikt. Vanuit het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties wordt u de handreiking integriteitstoetsing van kandidaten voor decentrale politiek partijen aangeboden. Dit met als doel het proces van werving en selectie van politieke ambtsdragers door decentrale politieke partijen op het gebied van integriteit te ondersteunen. De handreiking is opgebouwd uit 8 adviezen incl. hulpmiddelen: Advies 1: Formuleer als partij vuistregels m.b.t. integriteit: Aan politieke partijen wordt geadviseerd om eigen vuistregels voor integriteit op te stellen. Integriteit is contextafhankelijk en kent geen vaste definitie. Door eigen richtlijnen te formuleren, vergroot een partij het bewustzijn en voorkomt zij integriteitsschendingen. De vuistregels gelden voor (kandidaat-) functionarissen en worden ondertekend tijdens de wervingsfase. Ze behandelen bijvoorbeeld onderwerpen als dienstbaarheid, functionaliteit, onafhankelijkheid, betrouwbaarheid, zorgvuldigheid, transparantie en vertrouwen. De regels helpen als leidraad bij twijfel of dilemma’s en dragen bij aan het uitdragen van partijwaarden.

Ze worden vastgesteld door het partijbestuur of de ledenvergadering. Een voorbeeld is te vinden op pagina 7 van de handreiking. Advies 2: Help potentiële kandidaten om zelf inzicht op risico te verwerven via een zelftoets Een zelftoets helpt potentiële volksvertegenwoordigers inzicht te krijgen in integriteitsrisico’s vóór zij zich kandidaat stellen. De wet stelt grenzen aan bepaalde functies en activiteiten om belangenverstrengeling te voorkomen. Het zelfassessment bestaat uit een vragenlijst over persoonlijke omstandigheden die integriteitsconflicten kunnen veroorzaken. Het doel is bewustwording te vergroten en risicovolle situaties tijdig te signaleren. De vragen gaan onder andere over werkrelaties met het bestuursorgaan, juridische conflicten, tijdsbesteding en eventuele criminele connecties. Door de vragenlijst zelfstandig in te vullen, kan een betrokkene beter afwegen of het verantwoord is zich kandidaat te stellen. De vragenlijst is te vinden op pagina 9 van de handreiking. Advies 3: vragenlijst integriteit De vragenlijst biedt politieke partijen een hulpmiddel om integriteitsrisico’s bij kandidaat-bestuurders en -volksvertegenwoordigers in kaart te brengen. De vragenlijst behandelt o.a. nevenfuncties, (financiële) belangen, familiebanden en mogelijke risico’s op uitval of spookvertegenwoordigerschap.

Het doel is niet om af te vinken, maar om bewustwording te creëren en het gesprek over integriteit te faciliteren. De interpretatie van risico’s hangt af van de functie en context. De vragenlijst moet tijdig vóór het selectiegesprek worden verstuurd en ingevuld teruggestuurd. De vragenlijst is te vinden op pagina 11 en 12 van de handreiking.

1

Advies 4: Antecedentencheck De antecedentencheck is bedoeld om mogelijke integriteitsrisico’s van kandidaatvolksvertegenwoordigers of -bestuurders in kaart te brengen. De check bestaat uit drie onderdelen: (1) een openbaar bronnenonderzoek, (2) het aanvragen van een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG), en (3) een referentieonderzoek (alleen bij kandidaat-bestuurders). Het bronnenonderzoek richt zich op informatie in o.a. zoekmachines, LinkedIn en sociale media. De VOG toont aan of er strafbare feiten zijn die een functie in de weg kunnen staan. De kandidaat moet altijd vooraf geïnformeerd worden over de gegevensverwerking, en de resultaten moeten met hem of haar besproken worden. De check mag niet verder gaan dan noodzakelijk is voor de beoordeling van geschiktheid. Het referentieonderzoek helpt om indrukken uit het selectiegesprek te toetsen, en wordt alleen ingezet bij serieuze voordrachten. Deze checks dragen bij aan zorgvuldige en integere politieke benoemingen. Advies 5: Ondermijning herkennen Georganiseerde criminaliteit maakt steeds vaker gebruik van legale structuren en personen in de bovenwereld om illegale activiteiten mogelijk te maken. Dit leidt tot vermenging van onder- en bovenwereld, wat de rechtsstaat en het openbaar bestuur kan ondermijnen. Criminelen proberen invloed uit te oefenen op bestuurders en instellingen.

Ondermijning is lastig te herkennen, vooral bij kandidaten voor politieke functies. Daarom zijn er ‘red flags’ opgesteld om risicoprofielen te signaleren, zoals betrokkenheid bij bepaalde branches of criminele netwerken. Aan de hand van tools (vragenlijsten en antecedentenonderzoek) kan een vermoeden worden onderzocht. Als zo’n signaal zich voordoet, moet in het selectiegesprek verder worden doorgevraagd. Het doel is om te voorkomen dat mensen met criminele motieven invloed krijgen op de overheid. Het lijstje met ‘red flags’ is te vinden op pagina 17 van de handreiking. Advies 6: Voorbeeldvragen selectiegesprekken Tijdens het selectiegesprek is het belangrijk om integriteit expliciet aan bod te laten komen. Dit gebeurt aan de hand van algemene en persoonlijke vragen, bijvoorbeeld over schulden, verslavingen, conflicten of mogelijke chantabiliteit. Sommige onderwerpen zijn te gevoelig voor een vragenlijst en worden daarom beter mondeling besproken. De selectiecommissie gebruikt ook de ingevulde integriteitsvragenlijst en kan bij ‘red flags’ (zoals bij ondermijning) doorvragen. Daarnaast kunnen dilemma’s worden besproken. Op pagina 18 van de handreiking zijn voorbeeldvragen te vinden.

Advies 7: laten kandidaten een bewilligingsverklaring tekenen Een bewilligingsverklaring is een document dat kandidaat-politici vóór de verkiezingen ondertekenen, waarin zij instemmen met de uitgangspunten, regels en verwachtingen van de partij. De verklaring versterkt het bewustzijn rond integriteit en verantwoordelijkheid, maar heeft geen juridische status. Partijen kunnen de verklaring aanpassen aan hun eigen regels of beginselen. Het ondertekenen van de verklaring draagt ook bij aan het tegengaan van zogenoemde spookvertegenwoordiging. De kandidaat verklaart o.a. lid te zijn van de partij, zich te houden aan statuten en partijbeginselen, het verkiezingsprogramma te vertegenwoordigen en zich actief in te zetten binnen de fractie. Ook wordt van de kandidaat verwacht dat hij of zij eerlijk is geweest in de selectieprocedure en zich bereid toont tot evaluatiegesprekken met het partijbestuur. De verklaring wordt vóór de indiening van de definitieve kandidatenlijst ondertekend. Een modelverklaring is te vinden op pagina 19 van de handreiking. Advies 8: stelt een integriteitsagenda op De integriteitsagenda helpt om integriteit structureel onder de aandacht te houden binnen een fractie, ook na de selectieprocedure. Het document bevat afspraken over wanneer en hoe integriteit besproken wordt, en wie daarvoor verantwoordelijk is.

De fractie stelt de agenda vast en voert deze zelf uit, onder leiding van de fractievoorzitter. Belangrijke momenten zijn o.a. de eerste fractievergadering, jaarlijkse dilemmasessies, en voortgangs- en evaluatiegesprekken. Bij portefeuilleverdeling wordt gelet op mogelijke belangenverstrengeling. Tijdens gesprekken wordt o.a. besproken of fractieleden integriteitsdilemma’s zijn tegengekomen of niet-integer gedrag hebben

2

ervaren. Het doel is een voortdurende, gezamenlijke verantwoordelijkheid voor integer politiek handelen. Dilemmakaarten De handreiking biedt daarnaast een set van 25 dilemmakaarten. De dilemmakaarten beschrijven 25 integriteitsdilemma’s waarmee politieke ambtsdragers op verschillende bestuurslagen te maken kunnen krijgen. Elk dilemma is gekoppeld aan elementen uit de gedragscode voor integriteit en biedt op de achterkant overwegingen voor mogelijke oplossingen. Ze geven inzicht in praktische situaties waarin integer handelen vraagt om lastige afwegingen. De kaarten kunnen worden gebruikt tijdens werving, selectie en binnen fracties, bijvoorbeeld in dilemmasessies, om discussie en bewustwording te stimuleren. De nadruk ligt op open gesprek en het begrijpen van achterliggende waarden, niet op het veroordelen van keuzes. Voorbeelden gaan over persoonlijke financiële belangen, belangen van partners, indirecte belangen, en rolconflicten. De kaarten helpen ambtsdragers integriteit concreet te maken en ethische dilemma’s te herkennen en bespreekbaar te maken. De kaarten zijn te vinden op pagina 22 en verder van de handreiking. Bijlagen: Handreiking integriteitstoetsing ministerie van BZK maart 2025 Factsheet Tools voor de integriteit en weerbaarheid van kandidaat-volksvertegenwoordigers

3