03 Klimaatadaptatietrategie en uitvoeringsagenda regio Alkmaar
Tekst van het document
Boer (deels)verantwoordelijk maken voor waterbeheer. Noodoverlopen die zorgen voor extra waterberging, op een ecologische manier inrichten. Buffer voor regionaal water voor opvang tijdens natte perioden en reserve tijdens droge perioden (tussenboezem). Nieuwe ecologische corridors langs hoogspanningsnet of fietssnelwegen voor robuuste natuurverbindingen en om de waterkwaliteit te verbeteren. Waterberging combineren met drijvende gebouwen t.b.v. extra woningen. Warmte-producerende industrie of kassen gebruiken om woonwijken op te warmen. Oppervlaktewater als warmtebron voor nieuwbouw verlaagt de gemiddelde watertemperatuur, iets wat de waterkwaliteit in de zomer kan verbeteren. Droogte bedreigt historische veenweide-gebieden. Vernatting vermindert CO2 uitstoot en maakt ander medegebruik mogelijk. Inzetten van historisch erfgoed bij bemaling voor extra capaciteit en erfgoedbeleid.
30 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
Figuur 17 Meekoppelkansen ruimtelijke opgaven Waterrijk (Langedijk en Heerhugowaard De Noord). Zie Bijlage A voor toelichting op de symbolen met relevant actoren.
Relevante ontwikkelingen en klimaatrisico’s per sector Door relevante ontwikkelingen en klimaatrisico’s per sector (conform de NAS indeling) in gebiedstypologie Waterrijk te benoemen, heeft Regio Alkmaar in beeld bij welke stakeholders meekoppelkansen liggen. De volgende ontwikkelingen en/of klimaatrisico’s zijn relevant voor verschillende NAS sectoren: Water en ruimte Wateroverlast, overstromingen, waterkwaliteit, uitspoeling, verzilting, realisatie buffers in natte en droge perioden, oppervlaktewater gebruiken als warmtebron voor nieuwbouw.
Natuur Bodemdaling, aanleg nieuwe ecologische corridors en vernatting veengronden.
Infrastructuur Realiseren recreatieven vaarroute.
Landbouw en tuinders Bodemdaling, boer waterbeheer deels laten uitvoeren.
Gebouwde omgeving Greenport ondernemen, revitalisatie bedrijventerreinen, nieuwbouw aanleggen met waterbergende capaciteiten en inzetten erfgoed bij bemalen.
Veiligheid Onbegaanbare wegen bij wateroverlast.
Energie Warmtenet; Restwarmte kassen en energie uit oppervlakte water win nen.
Gezondheid Hittestress onder inwoners met een kwetsbare gezondheid zoals kinderen en ouderen 31 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
2.7
Gebiedstypologie Cultuurlandschap
Karakteristieken Deze gebiedstypologie komt voor in landelijk Uitgeest en landelijk Alkmaar. Het gebied ‘cultuurlandschap’ bestaat uit historische droogmakerijen en veenpolders met kleinschalige lint- en kruisdorpen. Het gebied bevindt zich onder en op gelijke hoogte als Waterrijk. Hierdoor heeft het gebied ook veelal dezelfde karakteristieken. Het gebied is ongerepter in vergelijking tot Waterrijk en minder verstedelijkt. Het landschap bestaat veelal uit graslanden en oud Hollandse vergezichten.
Ontwikkelingen De volgende ontwikkelingen komen op de regio af binnen de thema’s Energie, Bebouwde omgeving, Landschap & Natuur en Infrastructuur: • • • •
Completering van een recreatief vaarroutenetwerk waarbij de noord-zuid route de ‘backbone’ vormt. Greenport ondernemen in het Landschap. Vergroting van het hoogspanningsnet. Energieopwekking: wind en zon in het landschap.
Klimaatrisico’s Uit de basisinventarisatie klimaatkwetsbaarheden (stresstesten) is gebleken waar de kwetsbare locaties voor overlast als gevolg van klimaatverandering zich bevinden. Dit vertaalt zich naar de volgende risico’s voor gebiedstypologie Cultuurlandschap: • • • • •
Wateroverlast in de bebouwde en landelijke omgeving. Overstromingsrisico in de bebouwde omgeving. Problemen waterkwaliteit door overstorten en blauwalg (versterkt door droogte en hitte). Verdroging dijken. Bodemdaling door droogte, bedreiging veengebied, ondergrondse infrastructuur en CO 2 uitstoot.
Meekoppelkansen Doordat de opgaven en ontwikkelingen inzichtelijk zijn kunnen deze in sommige gevallen aan elkaar gekoppeld worden. Hierdoor kan er in de toekomst bij het uitvoeren van de diverse projecten rekening gehouden worden met de diverse opgaven en kan er werk met werk gemaakt worden. Op dit moment zijn de volgende meekoppelkansen geïdentificeerd: • • • • • • • • • •
Verzilting bedreigt landbouw: Experimenteren met meer zoutresistente teelten biedt economische kansen. Ingrepen tegen verzilting en verdroging bieden kans om het historisch karakter van een polder benadrukken. Cultuurhistorische kennis gebruiken als inspiratiebron voor aanpak van klimaatopgaven kan helpen de gebiedsidentiteit te versterken en duurzame oplossingen te stimuleren. Hooghouden van het grondwaterpeil in de bewoonde gebieden zodat funderingen niet aangetast worden. Vaarroutes meer gebruiken voor goederentransport, dit vermindert het gebruik van de wegen en draagt bij aan het duurzame karakter van de logistiek. Molens weer maalwaardig maken en weer een functie geven om cultuurhistorie te laten zien en lokale producten aan te bieden. Onderhoud en versterking van de dijken kan recreatief medegebruik vergroten. Hiermee kan het toeristisch potentieel van de regio worden vergroot. Landbouwgebieden gebruiken voor oppervlaktewater om capaciteit waterberging te vergroten en in voldoende water te voorzien in tijden van droogte. Bij voorkeur met een inpassing die de biodiversiteit verhoogt. Goed ingepaste, extensief ingerichte zonnevelden kunnen ecologisch ingericht worden en zo een bijdrage leveren aan het versterken van de biodiversiteit in gebieden waar deze onder druk staat (Zowel op land als op water).
Waterberging kan ook kansen bieden voor recreatieve functies zoals watersport of wandelgebieden.
32 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
Figuur 18 Meekoppelkansen ruimtelijke opgaven Cultuurlandschap (landelijk Uitgeest, landelijk Alkmaar). Zie Bijlage A voor toelichting op de symbolen met relevant actoren.
Relevante ontwikkelingen en klimaatrisico’s per sector Door relevante ontwikkelingen en klimaatrisico’s per sector (conform de NAS indeling) in gebiedstypologie Cultuurlandschap te benoemen, heeft Regio Alkmaar in beeld bij welke stakeholders meekoppelkansen liggen. De volgende ontwikkelingen en/of klimaatrisico’s zijn relevant voor verschillende NAS sectoren: Water en ruimte Wateroverlast, overstromingen, waterkwaliteit, hooghouden grondwaterstand t.b.v. funderingen woningen, verdroging dijken en verzilting.
Natuur Bodemdaling, Cultuurhistorische kennis en ingrepen tegen verzilting gebruiken als katalysator benadrukken gebiedsidentiteit.
Infrastructuur Realiseren recreatieven vaarroute en deze ook gebruiken voor transport.
Landbouw en tuinders Bodemdaling, ‘’zoute gewassen’’ telen, Landbouwgebied als oppervlaktewater, Cultuurhistorische kennis en ingrepen tegen verzilting gebruiken als katalysator benadrukken gebiedsidentiteit.
Gebouwde omgeving Greenport ondernemen, bemalen molens.
Veiligheid Onbegaanbare wegen bij wateroverlast.
Energie Energieopwekking: benutten wind en zon in het landschap en vergroten hoogspanningsnet.
Gezondheid Hittestress onder inwoners met een kwetsbare gezondheid zoals kinderen en ouderen.
Recreatie Combineren dijkonderhoud en waterberging met toerisme, wandelen en watersport. 33 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
3
Strategie (Willen)
3.1
Overkoepelende strategie
Klimaatadaptatie vraagt een omslag in denken en doen; klimaatbestendig handelen in ruimtelijke (her)ontwikkelingen is voor de samenwerkingsregio Alkmaar het nieuwe normaal. Om een klimaatbestendige regio Alkmaar in 2050 te realiseren, zijn de algemene principes geformuleerd op basis van de resultaten vanuit de klimaatdialogen met interne en externe stakeholders. Alle afzonderlijke, concrete themastrategieën in de volgende paragrafen, geven invulling aan een of meerdere overkoepelende strategieën: 1. Inclusieve samenwerking en betrekken externe partijen: Gemeentelijk en regionaal beleid kan niet alleen worden uitgevoerd. In Regio Alkmaar zijn de gemeenten en het hoogheemraadschap verantwoordelijk voor de inrichting van de openbare ruimte. Echter is het merendeel van het gemeentelijk oppervlak in handen van private partijen, zoals grondeigenaren, bewoners en ondernemers. De samenwerkingsregio neemt een stimulerende en faciliterende rol aan om haar inwoners aan te zetten tot actie om negatieve gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan. Samenwerken en pragmatisch werken aan gezamenlijke doelstellingen is belangrijk. Het vraagt om het begrijpen van elkaars belangen, verantwoordelijkheden en behoeften en het actief uitdragen van ervaringen en successen. 2. Integraal werken: Er komen veel uitdagingen op de regio af.
Bij de ingrepen die voor de klimaatadaptatie in de openbare ruimte moeten worden genomen, kiest de regio daarom altijd voor een integrale aanpak. Daarin wordt de klimaatadaptatie-opgave gekoppeld aan opgaven rondom met een ruimtelijke impact zoals herinrichtingsopgaven, rioolvervangingsopgaven, verkeersopgaven, de woningbouwopgave, duurzame mobiliteit, energietransitie en aardgasvrij. Andersom houdt de regio bij andere ingrepen in de openbare ruimte altijd onze klimaatopgave in het achterhoofd. Integraal werken in de uitvoering betekent dus ook het koppelen van verschillende opgaven. Als er ingrepen nodig zijn in de openbare ruimte, zoals wijkvernieuwing of grootschalig onderhoud, bekijkt de regio of op die plek ook klimaatmaatregelen nodig en nuttig zijn. Dat scheelt tijd, overlast en geld en draagt bij de leefbaarheid van de omgeving. “In veel buurten kan de openbare ruimte nog veel groener. Dit vraagt om een integrale benadering van functies in de OR, zoals klimaat, verkeer/parkeren, spelen/ontmoeten en biodiversiteit.”
3. Bewustwording: Voor integraal samenwerken, zowel in de particuliere als de openbare ruimte, is een breed draagvlak nodig. Zowel intern in de organisatie als daarbuiten is het belangrijk om te blijven communiceren en te sturen op samenwerking. De regio creëert onder particulieren meer bewustwording door private partijen actief te betrekken door aan te sluiten bij bestaande campagnes. Daarnaast werkt de regio aan bewustwording door het opstellen van regionale signaleringskaarten met nieuwe inzichten voor in de klimaatatlas. “Bewustzijnscampagne. Prijs voor vergroeningspioniers”. 4. Het goede voorbeeld geven: Regio Alkmaar geeft het goede voorbeeld richting inwoners en ondernemers door klimaatadaptatie in alle taken terug te laten komen. Hierbij focust de regio eerst op het behalen van quick-wins en een aantal pilotprojecten. Onder andere door het actief te betrekken van private partijen als projectontwikkelaars, gebieds-economen, planeconomen, waterschap, provincie, woningcorporaties, bedrijven en burgers. “Er zijn veel platte daken van gemeente en zou mooi zijn als daar naast zonnecellen ook groene daken van worden gemaakt.” 5. Borgen: Om daadwerkelijk grote slagen te maken in het klimaatbestendig maken van Regio Alkmaar zal klimaatbestendig handelen geborgd moeten zijn in visie en beleid. Daarom maakt de regio klimaatadaptatie onderdeel van het gemeentelijk beleid.
De gemeentelijke organisaties zijn dan beter in staat om een regierol te pakken en eisen te stellen.
35 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
3.2
Strategie thema ‘droogte en wateroverlast in het stedelijk gebied’
Binnen het thema ‘Droogte en wateroverlast in het stedelijk gebied’ is een goede afstemming over ruimtegebruik en goede samenwerking met alle stakeholders in de ruimte van groot belang. De ruimtelijke druk op zowel de onder- als bovengrond is typisch erg hoog in stedelijk gebied doordat verschillende functies in een relatief kleine ruimte gecombineerd worden. Dit bemoeilijkt het nemen van adaptatiemaatregelen. Het maaiveld is vaak verhard, waardoor het creëren van sponswerking lastig is. Ter invulling van de opgaven binnen het thema ‘Droogte en wateroverlast in het stedelijk gebied’, hanteert Regio Alkmaar de volgende strategie: “Delen concrete handvatten voor een klimaatbestendige inrichting voor bedrijven en inwoners” Het grootste gedeelte van het oppervlak in de regio is in handen van private partijen. De regio kan haar klimaatadaptatiedoelstellingen niet bereiken zonder inzet van private partijen. De regio geeft inwoners handvatten voor het nemen van concrete maatregelen door praktijkvoorbeelden met beeldende foto’s van maatregelen voor typische problemen uit de regio te delen. Daarnaast haakt de regio zoveel mogelijk aan bij bestaande campagnes om inwoners te betrekken zoals Operatie Steenbreek, campagne Waterbazen (in samenwerking met HHNK), en andere lokale initiatieven.
Naast het betrekken van inwoners, gaat de regio om tafel met private partijen zoals projectontwikkelaars en makelaars over klimaatkwaliteitsvoorwaarden in de stedelijke omgeving. “Ik denk aan mijn tuin toch te betegelen. Het water blijft heel lang staan. Ook op het gras en de beplanting en de paden. Dit zou komen doordat het water door een zware laag kleigrond wordt tegengehouden. Zou fijn zijn als er info komt hoe je dat kan verhelpen. Bijvoorbeeld in het HHW s Nieuwsblad geregeld een kolom met tips en voorlichting.”
“Opstellen heldere eisen klimaatadaptatie in stedelijk gebied” Om beter te kunnen sturen op klimaatadaptatie en helderheid te scheppen voor alle (ambtelijke en bestuurlijke) betrokkenen, formuleert de regio eisen voor klimaatadaptatie. Hierbij gebruikt de regio het concept Basisveiligheidsniveau klimaatbestendige nieuwbouw Metropoolregio Amsterdam (MRA) als voorbeeld, zie Bijlage E. De regio gaat aan de slag met het opstellen van passende eisen en het differentiëren van eisen voor verschillende gebiedstypes en tussen nieuwbouw en bestaand gebied. “Anticiperen op klimaatverandering voor groenbeheer” Om de negatieve gevolgen van hitte en droogte voor de groenvoorziening te beperken, zoekt de regio naar slimme oplossingen bij het aanleggen van type groen en nieuwe technieken in de beheerfase. De regio onderzoekt of stijging van beheerkosten van groen als gevolg van droogte beperkt kan blijven door het toepassen van ecologische oplossingen. Ecologische oplossingen zijn bijvoorbeeld het aanleggen van droogtebestendig groen, het stoppen met inperking van wortelruimte en het minder vaak maaien (zodat water minder snel verdampt). Vanuit de publiekspeiling kwam naar voren dat inwoners liever rommeliger groen zien, dan dat kunstmatig bewateren van groen tijdens droogte tot hogere kosten leidt.
Figuur 19 Links: Van Reenenpark Bergen (bron: BUCH-gemeenten), Rechts: wateroverlast op straat (bron: HHNK) 36 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
3.3
Strategie thema ‘droogte en waterkwaliteit in het landelijk gebied’
Binnen het thema ‘Droogte en waterkwaliteit in het landelijk gebied’ is een goede afstemming over watergebruik, verschillende gebruiksfuncties en belangen rondom peilbeheer bij verschillende stakeholders van groot belang. Ter invulling van de opgaven binnen het thema ‘Droogte en waterkwaliteit in het landelijk gebied’, hanteert Regio Alkmaar de volgende strategie: “Creëren gezamenlijke bereidheid in landelijk gebied” Het wordt steeds moeilijker (en daarmee duurder) om waterkwaliteit te blijven garanderen. Verzilting en droogte is niet altijd tegen te houden. Daarom denkt de regio met alle betrokken partijen zo snel mogelijk na over hoe het best kan worden meebewogen met de nieuwe situatie. Randvoorwaarde hierbij is om de gezamenlijke opgave in beeld te hebben om te kunnen bepalen waar moet worden meebewogen met de nieuwe situatie en waar het beter is om de klimaateffecten in het landelijk gebied te bestrijden. De droogteen waterkwaliteitsopgave kan alleen worden getackeld bij collectieve inspanning. In het landelijk gebied zijn agrarische bedrijven en natuurorganisaties belangrijke spelers. De regio weegt gezamenlijk met stakeholders de belangen
af en onderzoekt hoe de verschillende partijen het best betrokken kunnen worden. “In dit soort discussies wordt continu naar de landbouwsector gekeken als schuldige van alle klimaat-en milieuproblemen samen. Bescherm uw boeren!” “Verbinden met de juiste programma’s en plannen” Om de omgang met droogte en waterkwaliteit in het landelijke gebied te borgen, stemt de regio programma’s en plannen van de betrokken partijen goed op elkaar af. Denk hierbij aan de omgevingsvisies- en plannen en het waterbeheerprogramma.
Figuur 20 Links wateroverlast Heilooër bos, maart 2020 (bron: BUCH), Rechts weiland tijdens neerslag (bron: HHNK)
37 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
3.4
Strategie thema ‘hitte en gezondheid’
Binnen het thema ‘Hitte en gezondheid’ is het van belang om particulieren die invloed hebben op de verharde omgeving te betrekken en bewustwording te vergroten. Ter invulling van de opgaven binnen het thema ‘Hitte en gezondheid’, hanteert Regio Alkmaar de volgende strategie: “Opstellen heldere eisen verminderen hittestress” De regio stelt klimaatadaptatie eisen op, waarbij hitte aparte eisen meekrijgt en niet meer als vanzelfsprekend wordt meegenomen als extra winst bij maatregelen tegen wateroverlast. “Opstellen hittebeleid” Voor het maken van goede beleidskeuzes op het gebied van hitte en gezondheid, zoekt de regio samenwerking met de GGD. De regio legt keuzes rondom een hittebestendige inrichting vast in lokaal beleid. Hierin worden onder andere afwegingen opgenomen over de aanpak van hittestress. Een brongerichte aanpak gaat om het vergroenen van de omgeving, het aanleggen van meer (bewegend) water in woonwijken en rekening te houden met hitte bij ontwikkelingen. Naast brongerichte maatregelen kunnen waar nodig symptoomgerichte maatregelen worden ingezet tegen hittestress. Bijvoorbeeld het ophangen van zonnedoeken om geforceerd schaduwplekken te “Platte garage daken voorzien van mos om verwarming tegen te gaan: “Betere isolatie woningbouwflatjes”
creëren te gebruiken of recreatieplekken beter te benutten tijdens hete perioden. “Vergroten bewustwording voor hitteproblematiek intern in organisaties” Het onderwerp hitte wordt minder vanzelfsprekend meegenomen bij ruimtelijke ingrepen dan andere klimaatthema’s. De regio gaat aan de slag met bewustwording voor dit thema bij de ruimtelijke interne afdelingen. “Vergroten urgentiegevoel van hitteproblematiek bij particulieren”. Hoewel hitte het meeste dodelijke slachtoffers tot gevolg heeft ten opzichte van andere klimaateffecten in Nederland, wordt hitte niet als het meest belangrijke klimaateffect gezien. Vanuit de publiekspeiling blijkt dat inwoners wateroverlast en droogte belangrijkere gevolgen van klimaatverandering vinden. De regio zoekt specifiek samenwerking met particuliere ondernemersorganisaties bij het benaderen en betrekken van bedrijven (bedrijventerreinen), winkeliers (verharde winkelstraten) en horecaondernemers (terrassen). Hier is veel winst te behalen.
Figuur 21 Verkoeling op het water in bebouwd gebied - Stad van de Zon Heerhugowaard (bron: Jan Wijn, HHNK)
38 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
3.5
Strategie thema ‘veiligheid, calamiteiten en kwetsbare functies’
Binnen het thema ‘Veiligheid, calamiteiten en kwetsbare functies’ is een goede afstemming over calamiteitenbeheersing tussen betrokken partijen van belang. Daarnaast is het van belang om een bewuste afweging te maken over het beschermen van kwetsbare functies. Ter invulling van de opgaven binnen het thema ‘Veiligheid, calamiteiten en kwetsbare functies’, hanteert Regio Alkmaar de volgende strategie:
“Inzicht vergroten in effect van klimaatextremen op vitale functies”
“Opstellen eisen overstroming”
De regio wil beter inzicht in het effect van klimaatextremen op vitale functies en infrastructuur zoals drinkwaterleidingen, stroomkastjes, verdeelstations, noodgeneratoren. Dit inzicht wordt verkregen door bestaande stresstesten van RWS, Provincie en gemeenten met elkaar te combineren en een vervolgonderzoek uit te voeren naar kwetsbare functies en schakels, zoals aan uitval gemalen door stroomuitval.
Voor overstroming stelt de regio in de komende periode eisen op. Hierbij gebruikt de regio de eisen in het concept Basisveiligheidsniveau klimaatbestendige nieuwbouw MRA, als vertrekpunt. Deze eisen zijn opgenomen in Bijlage E. De regio weegt eisen af en gaat aan de slag met een differentiatie van eisen voor verschillende gebiedstypen.
“Maken van keuzes bescherming kwetsbare functies op het juiste niveau”
“Vergroten bewustwording en urgentiegevoel onder netbeheerders en vitale gebruiksfuncties”
De regio stemt de verschillende calamiteitenplannen en rampenbestrijdingsplannen van organisaties op bovenregionaal niveau met elkaar af. Hiermee wordt bijvoorbeeld gezamenlijk afgestemd welke ziekenhuizen er extra worden beschermd en welke routes daarop aansluiten.
De regio werkt aan klimaatbewustzijn onder stakeholders die vitale gebruiksfuncties bedienen, zoals netbeheerders en ziekenhuizen. Zo streeft de regio er bijvoorbeeld naar dat vitale stroomkastjes op een waterveilige, hoge plek zijn geplaatst zijn. Dit doet de regio door risico- en crisiscommunicatie naar burgers, bedrijven en instellingen.
Figuur 22 Basis inventarisatie kwetsbaarheden regiogemeenten
39 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
3.6
Strategie thema ‘klimaatbestendige nieuwbouw en stedelijke ontwikkeling’
Vanuit het Programma Wonen van de Provincie, blijkt dat er een grote woningbouwopgave op de regio afkomt. Het stedelijk gebied kent een hoge dynamiek. Door nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen en revitalisaties klimaatbestendig uit te voeren kan werk met werk gemaakt worden. Zo bouwt de regio stapsgewijs en kosteneffectief naar een klimaatadaptieve omgeving. Binnen het thema ‘Klimaatbestendige nieuwbouw en stedelijke ontwikkeling’ is het van belang om bij ruimtelijke ontwikkelingen klimaatbestendigheid te borgen en dit vroegtijdig (ontwerpfase) mee te nemen. Op dit moment is er nog onvoldoende aandacht voor klimaatadaptatie in de openbare ruimte bij nieuwe ruimtelijke plannen en is er nauwelijks hittebestendige nieuwbouw. Ter invulling van de opgaven binnen dit thema hanteert Regio Alkmaar de volgende aanpak: “Borgen in projecten, bestemmingsplannen en bouwvergunningen” Klimaatbestendig bouwen en klimaatbestendig inrichten wordt de norm. Op deze manier wordt de samenwerking tussen stakeholders op dit thema bevorderd en zijn deze genoodzaakt vroeg in het proces samen te werken. Zo wordt er afgestapt van traditioneel bouwen en krijgt klimaatadaptatie een centralere rol. “Ik denk echt dat je regels in kunt bouwvergunning regels, met name bij nieuwbouw.
In HHW, stad van de zon moeten bewoners bij sommige huizen in voortuin parkeren dat stimuleert natuurlijk niet om bestrating tegen te gaan” “Formuleren eisen voor klimaatbestendige nieuwbouw” Voor nieuwbouw stelt de regio in de komende periode eisen op. Hierbij gebruikt de regio de eisen in het concept Basisveiligheidsniveau klimaatbestendige nieuwbouw MRA, als vertrekpunt. Deze eisen zijn opgenomen in Bijlage E. De regio weegt eisen af en gaat aan de slag met een differentiatie van eisen voor verschillende gebiedstypen.
“Wij wonen in de nieuwe wijk Zuiderloo in Heiloo waar gescheiden waterberging plaats vindt. Er was een Wijksafari om nieuwe bewoners bewuster te maken over natuurvriendelijke tuinen en deze waterberging, scheiden van riool- en regenwater. Ik herken bovenstaande onderwerpen. Veel inwoners deden mee met de Wijksafari, een heel goed initiatief!” “Weten – willen – werken” Bij ieder nieuwe (her) ontwikkeling gaan we te werk volgens de aanpak die Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie heeft ontwikkeld: weten, willen en werken. We brengen eerst in beeld wat kwetsbaarheden zijn van een te ontwikkelen locatie. De al bestaande stresstest geeft al een eerste inzicht, maar soms zal hiervoor verdiepend onderzoek nodig zijn. Door kwetsbaarheden naast de regionale klimaatadaptatie-eisen te leggen (worden vastgesteld in 2021, zie activiteit 2 in paragraaf 4.1), komt de klimaatadaptatie-opgave in beeld. Het ontwerp wordt op deze opgave gebaseerd. Bij de uitvoering is het nodig om integraal werken te intensiveren en verbeteren, meer samenwerken met onze inwoners, bedrijfsleven en andere overheden. “Subsidie is aardig maar we betalen dat allemaal indirect. Indien geen subsidies, dan zijn de gemeentelijke heffingen wellicht te verlagen. We hebben allemaal een verantwoordelijkheid als individu!”
41 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
“Werk met werk maken”
“Benutten kennis, kunde en ervaring”
De regio maakt werk-met-werk door op te trekken met andere ruimtelijke ontwikkelingen. De regio verbindt klimaatbestendige nieuwbouw en stedelijke vernieuwing aan opgaven zoals de woningbouwopgave, energietransitie, circulaire economie en het vergroten en behouden van de biodiversiteit. Hierin is klimaatadaptatie leidend of volgend. Dat scheelt tijd, overlast en geld en draagt bij aan de kwaliteit.
De regio maakt het leuk en aantrekkelijk om mee te werken aan een klimaatbestendige regio. Alleen door samen te werken haalt de regio haar doelen voor een leefbare omgeving. Hierin leren de organisaties in de regio van elkaar, worden nieuwe afspraken gemaakt en wordt continu naar manieren gezocht om de samenwerking te bevorderen. “Meer groene daken stimuleren, samenwerking zoeken met start ups en inwoners via klimaat innovatielab onder aansturing van de gemeente”.
Figuur 23 Wadi in Alkmaar, Hoefplan (bron: Jan Wijn, HHNK)
42 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
4
Uitvoeringsagenda (Werken)
De uitvoeringsagenda omschrijft de stappen die de komende jaren worden gezet om Regio Alkmaar klimaatbestendiger te maken. Het geeft uitvoer aan de klimaatadaptatiestrategie. De agenda is gebaseerd op de resultaten van de klimaatdialogen en bouwt voort op wat er al in Regio Alkmaar gebeurt. Het is daarnaast een dynamische agenda. Dat wil zeggen, de aanpak is continu in ontwikkeling en de agenda kan dus nog veranderen. Het is een maatwerk aanpak.
4.1
Procesactiviteiten (gekoppeld aan strategie)
De procesagenda voor de komende jaren bestaat uit activiteiten per klimaatthema. Deze activiteiten komen voort uit de strategie. Ze vallen uiteen in onderzoeksactiviteiten, communicatieactiviteiten, organisatorische activiteiten en activiteiten rondom beleid en afspraken. In Bijlage F is per activiteit een beschrijving opgenomen van het doel, de betrokkenen, de specificatie van de activiteit en het beoogde resultaat. De activiteiten in deze agenda worden in regionaal (Regio Alkmaar, Regio Noorderkwartier) of lokaal verband opgepakt, dit is gespecificeerd in Bijlage F. 2021
2022
2023
2024
1. De klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda borgen in beleid en programma’s van gemeenten en HHNK.
x
x
x
x
2. Gezamenlijk opstellen en vaststellen programma van eisen klimaatadaptatie bij nieuwbouw en in bestaand gebied (gebaseerd op het concept Basisveiligheidsniveau klimaatbestendige nieuwbouw MRA, zie Bijlage E)
x
x
Activiteit Algemeen
3. Klimaatbestendige inrichtingsprincipes in DIOR / LIOR / HIOR.
x
4. Opstellen van kaartmateriaal dat bijdraagt aan inzicht in kansen en knelpunten binnen thema klimaatadaptatie (voor de klimaatatlas Noorderkwartier).
x
5. Communicatietraject praktische handvatten klimaatadaptieve maatregelen (ontwikkeling en uitvoering)
x
x
x
x
x
x
7. Community of practice regio Alkmaar ten behoeve van uitwisseling ervaring op effectiviteit van klimaatadaptieve maatregelen
x
x
8. Onderzoek stimulering maatregelen particulier terrein door middel van inzet algemene waterrekening (i.p.v. drinkwater, rioolheffing, zuiveringsheffing) op basis van waterverbruik en verhard oppervlak
x
9. Verkenning kansen groene/gezonde schoolpleinen (ook in gesprek met provincie en andere stakeholders).
x
6. Monitoring effectiviteit beleid klimaatadaptie
x
x
x
43 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
Activiteit
2021
2022
2023
x
x
2024
Droogte en wateroverlast in het stedelijk gebied 10. Verkenning klimaatadaptatie in hemelwaterverordening. 11. Onderzoek beheerkosten groen in bebouwd gebied als gevolg van droogte.
x
x
12. Gemeentelijk systeemoverzicht stedelijk water: gedetailleerde 2Dmodelsimulaties (maaiveld, riolering, watersysteem, kolken) met klimaatscenario’s.
x
x
x
13. Doorrekenen kostenscenario’s veiligheidsniveaus wateroverlast gebouwde omgeving teneinde politiek een veiligheidsniveau te laten kiezen (link met PvE klimaatadaptatie)
x
x
x
Droogte en waterkwaliteit in het landelijk gebied 14. Inventarisatie korte termijn no-regret maatregelen om gevolgen klimaatverandering op waterkwaliteit te beperken.
x
15. Onderzoek naar concrete bodemdalingsproblematiek in het landelijk gebied (koppeling regiegroep Laag Holland)
x
16. Regionale visie droogte en waterkwaliteit in landelijk gebied
x
Hitte en gezondheid 17. Verdiepende dialoog ambities en eisen hitte en gezondheid met GGD
x
18. Verdiepende dialoog samenwerkingskansen gemeenten en particuliere ondernemersorganisaties met invloed op hittebestrijding, zoals bedrijven (bedrijventerreinen), winkeliers (verharde winkelstraten) en horecaondernemers (terrassen).
x
x
19. Opstellen integraal hittebeleid Veiligheid, calamiteiten en kwetsbare functies 20. Verdiepende dialoog handelingsperspectief calamiteitenbeheersing met veiligheidsregio
x
21. Risico- en crisiscommunicatie aan netbeheerders en vitale gebruiksfuncties
x
x
22. Opstellen klimaatadaptatie toets
x
x
23. Borgen kansen uit ruimtelijk perspectief in afdeling RO van de gemeenten teneinde de koppelkansen optimaal te benutten.
x
x
Klimaatbestendige nieuwbouw en herontwikkeling
24. Bijeenkomsten kennisontwikkeling integraal ontwerp
x
x
x
44 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
4.2
Fysieke uitvoeringsactiviteiten (gekoppeld aan projectplanningen)
De fysieke uitvoeringsagenda’s voor de komende jaren bestaan uit uitvoeringsactiviteiten Deze activiteiten zijn voor de verschillende organisaties op basis van meekoppelkansen met de projectplanningen opgesteld. Daarnaast is het streven om elk toekomstig project zoveel als mogelijk klimaatadaptief in te richten. Door toekomstige uitvoeringsprojecten tegen het ruimtelijk perspectief aan te houden, worden bovendien meekkoppelkansen benut. In Bijlage F is per activiteit een beschrijving opgenomen van het doel, de betrokkenen, de specificatie van de activiteit en het beoogde resultaat. De activiteiten in deze agenda worden in lokaal verband opgepakt.
Werkorganisatie Alkmaar 2022
2023
2024
Activiteit Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
De Laat West Oud Overdie Herinrichting Spoorbuurt Herinrichting Huiswaard Herinrichting Weverstraat e.o. Herinrichting Bloemwijk Overstad:Ringersplein, Kwakelkade/Pettemerstraat enz. Vergroening verharde gebieden Herinrichting Breedstraat Herinrichting Nieuw-Overdie Groteplein Aanpak Wateroverlast Markenbinnen Herinrichting Ventweg Aert de Gelderlaan Gedempte Nieuwesloot/Hofplein oversteek Kanaalkade Herinrichting Slotenmakerstraat e.o. Herinrichting Koedijk de Weijdt Nieuwbouw Viaanse Molen
45 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
Activiteit
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Nieuwbouw Overdie Nieuwbouw Oudorp Nieuwbouw RWZI Herinrichting Overdie-West Stationsgebied Alkmaar-Noord Stationsgebied Alkmaar-Centraal Herinrichting Graveurstraat e.o. Herinrichting Bomenbuurt e.o. Molenwijk Oudorp Activiteit opzetten Doorlooptijd
Werkorganisatie BUCH (Bergen) 2022
2023
2024
Activiteit Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Herinrichting Schoorl Herinrichting Eeuwigelaan Herinrichting Hereweg Herinrichting Van Weijckplein Herinrichting Parkeerterrein Kennedyboulevard Herinrichting Molenweidtje Boezemberging Vliegveld Bergen (Fase 1), samen met HHNK Boezemberging Vliegveld Bergen (Fase 2), samen met HHNK Activiteit opzetten Doorlooptijd
46 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
Werkorganisatie BUCH (Uitgeest) 2022
2023
2024
Activiteit Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Koogzuid fase 1 Centrumplan Uitgeest Koogzuid fase 2 Gemaal 1879 en de Groot Limmer polder Koogzuid fase 3 Uitgeest haven Activiteit opzetten Doorlooptijd
Werkorganisatie BUCH (Castricum) 2022
2023
2024
Activiteit Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Akersloot West Rijksweg Limmen Wayenburg Castricum Herinrichting Visweg, Pagelaan, Kapellaan, Limmen Akersloot jachthaven Laamens Lange Akker, Eikepage, Breetjes, Terwiel, Geerkens Gemaal 1879 en de Groot Limmer polder Activiteit opzetten Doorlooptijd
Werkorganisatie BUCH (Heiloo) 2022
2023
2024
Activiteit Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4 47 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
Herinrichting Zevenhuizerlaan Activiteit
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Herinrichting Oosterzijweg Herinrichting Zeeweg Herinrichting Noord-West Fase 2 Herinrichting Blockhovepark Nieuwbouw Zandzoom Activiteit opzetten Doorlooptijd
Werkorganisatie H/L (Langedijk) 2022
2023
2024
Activiteit Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Reconstructie Loopakker Rehabilitatie Dr. Wilminkstraat Revitalisatie Havenplein Vervangen wegdek Zaagmolenweg Riolering Parallelweg Reconstructie Nauertogt tussen N245 en Kanaaldijk Herinrichting Voorburggracht tussen Zaagmolenweg en Kasteelstraat Herinrichting Bomenbuurt ZuidScharwoude Herinrichting Barnewiel Reconstructie Voorbuggracht tussen loopakker en prinsengracht Activiteit opzetten Doorlooptijd
48 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
Werkorganisatie H/L (Heerhugowaard) 2022
2023
2024
Activiteit Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
Stationsplein (noordwest) Heemradenbuurt (zuid) Oosttangent (Rivierenwijk) Recreatiebuurt (zuid) Verlaat (oost) Heemradenbuurt (noord) Middenweg (Butterhuizen I (noordoost) Middenweg (Edelstenenwijk (zuidwest) Oosttangent (Zuidwijk I noordoost) Oosttangent (Zuidwijk I zuidwest) Oosttangent (Zuidwijk II) Reuzenpandasingel Rustenburgerweg ('t Kruis (noordwest) Molenwijk (noordoost) Schildersbuurt II (midden) Stadshart (park) Vondellaan Zeppelinstraat Handelsstraat Klimaatrobuuste polder Heerhugowaard, samen met HHNK Activiteit opzetten Doorlooptijd
50 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
4.3
Vervolgstappen borging klimaatadaptatie in organisaties
Met het vaststellen van de klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda is de eerste stap gezet om het klimaatbestendig en waterrobuust handelen verder te structureren en te borgen in de ambtelijke organisaties van de gemeenten en het hoogheemraadschap. Het is daarmee ook het begin van de uitvoeringsfase in de eerste cyclus van het deltaplan ruimtelijke adaptatie. Het deltaplan gaat er namelijk vanuit dat de gemeenten en waterschap eens in de zes jaar de inventarisatie van de klimaatkwetsbaarheden zullen actualiseren, alsmede de strategie zullen herijken en een nieuwe uitvoeringsagenda zullen formuleren. De ambtelijke projectgroep klimaatadaptatie zal de uitvoering van dit plan gaan sturen en bewaken. De belangrijkste taken van de projectgroep zijn navolgend kort toegelicht.
Nadere concretisering activiteiten uitvoeringsagenda De uitvoeringsagenda benoemt veel activiteiten om de komende jaren klimaatadaptief handelen verder te ontwikkelen en uit te dragen binnen de ambtelijke organisaties. De geschreven toelichtingen in Bijlage F op de activiteiten in de uitvoeringsagenda, geven een beeld van de invulling per activiteit: Wat is het doel, wie zijn er onder meer bij nodig, wat wordt er gedaan, met welk resultaat en wat is de planning? Na het vaststellen van de uitvoeringsagenda, stemt de projectgroep per activiteit af wie de trekker is en daarmee verantwoordelijk voor de uitvoering. De eerste actie van de trekkers is dan vervolgens om concreet in beeld te brengen hoe die activiteit opgepakt gaat worden, wat ervoor nodig is om dat te kunnen realiseren en wie daar verantwoordelijk voor is.
Financiering activiteiten klimaatadaptatie Aan de activiteiten in de uitvoeringsagenda is ambtelijke inzet verbonden en in sommige gevallen ook externe inzet. Hierbij is onderscheid te maken tussen enerzijds de procesactiviteiten, die regionaal georiënteerd zijn en gericht op nader onderzoek, dialogen en het stellen van kaders en randvoorwaarden voor klimaatadaptief handelen en anderzijds de geplande uitvoeringsprojecten per gemeente. Nadat de projectgroep de definitieve concretisering van procesactiviteiten heeft bepaald is een belangrijke stap om de benodigde budgetten aan te vragen via kadernota’s. Voor externe budgetten voor regionale activiteiten die ten gunste komen aan alle gemeenten en het hoogheemraadschap worden de benodigde budgetten via de geldende verdeelsleutel over de deelnemers verdeeld. Wat betreft de geplande uitvoeringsprojecten geldt dat de budgetaanvragen van deze projecten door de verantwoordelijke projectleider zal worden verzorgd. Per project zal in de budgetaanvraag moeten worden vastgesteld hoe groot de impact zal zijn van een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting en hoe groot de financiële impact daarvan is. Dat kan variëren van geen aanvullend budget nodig (weinig klimaatstress aanwezig c.q. ontwerpaanpassingen zonder financiële consequenties) tot substantiële extra investering om de lokale klimaatkwetsbaarheid op te lossen.
Klimaatadaptief handelen borgen in werkwijze organisaties Met het vaststellen van de klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda is een begin gemaakt om klimaatadaptatie vorm te geven tijdens de eerste DPRA-cyclus. In de komende jaren zal de projectgroep inspanning moeten verrichten klimaatadaptatief handelen als een structurele werkwijze te laten landen in de ambtelijke organisaties, zodat in alle werkprocessen en planfasen van projecten klimaatadaptatief handelen een automatisme en vanzelfsprekendheid wordt. De leden van de projectgroep zullen hierbij als aanjagers voor hun organisatie gaan fungeren. Belangrijke onderdelen hierbij zijn het nog op te stellen en vast te stellen programma van eisen ‘klimaatadaptief inrichten’ dat bij projecten in de bestaande gebouwde omgeving en bij nieuwbouw gehanteerd moet gaan worden. Maar ook het opstellen van een klimaattoets die voor elk project een standaardwerkwijze moet gaan worden, alsmede het borgen bij de afdelingen Ruimtelijke Ordening van de regionale koppelkansen die in het ruimtelijk perspectief zijn vastgesteld.
51 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
BIJLAGE A Ruimtelijk Perspectief Klimaatadaptatie
52 van 107
Ruimtelijk perspectief
Januari 2021
klimaatadaptatie Regio Alkmaar
Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 6
INTRODUCTIE & METHODIEK KLIMAATKWETSBAARHEDEN ONTWIKKELINGEN: ENERGIE BEBOUWDE OMGEVING LANDSCHAP EN NATUUR INFRASTRUCTUUR GEBIEDSTYPOLOGIE GEÏNTEGREERDE OPLOSSINGEN SAMENVATTING / CONCLUSIE 2
INTRODUCTIE & METHODIEK Dit ruimtelijk perspectief klimaatadaptatie voor de regio Alkmaar vormt een onderdeel van adaptatiestrategie Regio Alkmaar. Middels dit ruimtelijk perspectief worden klimaatopgaven integraal bekeken met andere ruimtelijke opgaven in de regio. In een eerste verkenning zijn aan de hand van verschillende gebiedstypen de belangrijkste klimaatrisico’s in beeld gebracht. Vervolgens zijn op de thema’s Energie, Bebouwde omgeving, Landschap & Natuur en Infrastructuur de belangrijkste trends op kaartbeeld gevat. Deze zijn aan de klimaatopgaven, vastgesteld door Arcadis, gekoppeld om zo inzicht te geven in waar ontwikkelingen op andere thema’s raken aan klimaatopgaven. Zo worden de klimaatkwetsbaarheden zichtbaar en kan de eerste stap gezet worden richting een integrale aanpak. Deze koppeling tussen enerzijds klimaatopgaven en anderzijds de ontwikkelingen vormt namelijk de basis voor geïntegreerde gebiedsgerichte oplossingen die voor duurzame klimaatadaptatie kunnen zorgen. Het kaartmateriaal, de analyse hiervan en de geïntegreerde oplossingen zijn tijdens een workshop voorgelegd aan verschillende overheden en experts uit de regio. In deze workshops zijn de voorgestelde oplossingen getoetst, aangescherpt en aangevuld. De resultaten van dit proces zijn in deze documentatie verwerkt.
3
KLIMAATKWETSBAARHEIDEN De opgaven als gevolg van klimaatadaptatie zijn divers en landen op verschillende plekken in de regio. Dit kaartbeeld geeft een overzicht van de kwetsbaarheden en bijbehorende opgaven die er op het vlak van klimaatverandering voorkomen. OPGAVEN • Wateroverlast • Overstromingsrisico • Onbegaanbare wegen bij wateroverlast • • • •
Verdroging en onherstelbare schade groen en bomen Bodemdaling CO2-uitstoot bij bodemdaling in veenweidegebied Bebouwing met risico op paalrot
• •
Lage Waterkwaliteit door opwarming Uitspoeling van nutrienten bij hevige regenval
• •
Hitte-eilandeffect Bewegende bruggen vast door hitte
Bron: Arcadis
4
ENERGIE Op het gebied van energietransitie spelen de volgende ruimtelijke ontwikkelingen waar mogelijke koppelkansen zijn met opgaven op het vlak van klimaatadaptatie: KANSEN • Zonneparken om ecologische kwaliteit van (arme) gebieden te verhogen (zowel op land als op water) •
Inundatie en biomassa productie
• •
Woningen rennovatie en fundering Inzetten daken voor waterberging, biodiversiteit, koeling en energieproductie Energieproductie in het landschap Warmteoplossingen dicht bij de gebruikers richting aardgasvrije stedelijke gebieden
• •
Bron: RES, Ruimtelijke_Wateragenda Omgevingsbeeld_Regio_Alkmaar
5
STEDELIJK GEBIED Het kaartbeeld toont de verschillende ontwikkellocaties voor woon- (plancapaciteit 2019-2040: 19.000) en werklocaties in de nabije toekomst. KOPPELING OPGAVEN EN ONTWIKKELINGEN • Bodemdaling veroorzaakt porblemen voor ondergrondse infrastructuur • Bodemdaling heeft effect op weg- en rioolbeheer en monumentaal erfgoed • Hitte eiland en verdichting • Grondwateroverlast/Hemelwateroverlast en Toename van ondoordringbare oppervlakken KANSEN • Vergroening ter voorkoming van gronden hemelwateroverlast • Ruimtevraag voor berging en opvang van water ter voorkoming van wateroverlast
Bron: Plancapaciteit, Regionaal Omgevingsvisie Regio Alkmaar
Gemeentegrens
6
LANDSCHAP EN NATUUR In het domein van landschap en natuur spelen diverse ambities, ontwikkelingen en problemen die een overlap of meekoppelkans kunnen bieden met de opgaven voor klimaatadaptatie. KOPPELING OPGAVEN EN ONTWIKKELINGEN • Bodemdaling, verzilting en CO2uitstoot vormen een probleem in veenweidegebieden • Opwarming verlaagt de waterkwaliteit in natuurgebieden • Verzilting, verdroging, wateroverlast natuurgebieden & landbouwgrond • Uitspoeling van nutriënten tijdens hevige regenval • Dijken kwetsbaar door droogte • Groene corridor tussen natuurkernen te versterken KANSEN • Natte natuur Bron: RES_energy en natuur, Kwaliteitsbeeld-NH 2050, WUR
Gemeentegrens
7
INFRASTRUCTUUR De regio wordt doorsneden door verschillende typen infrastructuur die op onderdelen gevolgen ondervindt van klimaatverandering. KOPPELING OPGAVEN EN ONTWIKKELINGEN • Bewegende bruggen vormen problemen voor de doorstroming van verkeer • Wateroverlast zorgt voor onbegaanbare wegen • Door bodemdaling kunnen wegen verzakken en dit kan scheurvorming veroorzaken • Bij hoog grondwater is er kans op omwaaiende bomen die op (spoor) wegen kunnen vallen • Infrastructuur draagt bij aan het hitte-eilandeffect KANSEN • Recreatieve routes (fiets en water)
Bron: PNH, PMI, OV Toekomstbeeld, MIRT, Programma Bereikbaarheid MRA, Agenda Mobiliteit
8
OVERZICHT Het kaartbeeld biedt een samenvoeging en een overzicht van de eerder behandelde thema’s. Op de volgende pagina’s zijn de opgaven per gebiedstype geclusterd in één overzicht met ontwikkelingen, geïntegreerde oplossingen en bijbehorende actoren.
Gemeentegrens
CO2 uitstoot bodem
Vaarroute Programma Hoogfrequent Spoorvervoer
9
GEBIEDSTYPOLOGIE
VIJF GEBIEDEN, VIJF IDENTITEITEN Deze gebiedsgrenzen zijn niet gebaseerd op gemeentegrenzen, maar op landschappelijke, stedelijke en economische verschillen. Op basis van deze verschillen is de regio in te delen in 5 gebieden met elk een eigen identiteit: 1. DUIN & DORP De sfeer van de zee, de duinen en het bos is overal voelbaar. In de woonbuurten en in de recreatiegebieden. 2. STEDELIJK HART Het stedelijk hart van de regio, Alkmaar en Heerhugowaard, is het dichtstbebouwde gebied van de regio. Met een grote diversiteit aan woonwijken en werkgebieden. Het gebied functioneert als scharnier tussen de MRA en de Greenport. 3. KRALENSNOER De reeks dorpen op de strandwal die zijn gegroeid aan het snoer van spoor en weg. Ze kunnen worden getypeerd als ‘bereikbare dorpen in het landschap’. 4. WATERRIJK In het gebied ‘waterrijk’ ligt Langedijk en de agrarische en waterrijke omgeving. Op de eilanden is het bijzonder wonen en recreëren. 5. CULTUURLANDSCHAP Het gebied ‘cultuurlandschap’ bestaat uit historische droogmakerijen en veenpolders met kleinschalige lint- en kruisdorpen.
Bron: Regionaal_Omgevingsbeeld
10
GEÏNTEGREERDE OPLOSSINGEN STEDELIJKE OMGEVING
11
OVERZICHT
STEDELIJKE OMGEVING
12
GEÏNTEGREERDE OPLOSSINGEN WATERRIJK
13
OVERZICHT WATERRIJK
14
GEÏNTEGREERDE OPLOSSINGEN CULTUURLANDSCHAP
15
OVERZICHT
CULTUURLANDSCHAP
16
GEÏNTEGREERDE OPLOSSINGEN DUIN EN DORP
17
OVERZICHT DUIN EN DORP
Duin & Dorp
OPGAVEN
ONTWIKKELINGEN
- Recreatieve fietsroutes verbinding met de kust
Verdroging
- Versterking van kwaliteit van de kust - Nieuwe natuur (stikstof compensatie)
ACTOREN
Zoetwaterbronnen als kwelstromen vanuit de duinen op een slimme manier worden ingezet voor de voeding van (nieuwe) natuur of bollenvelden
- GreenPort ondernemen in het landschap
Wateroverlast
GEÏNTEGREERDE OPLOSSINGEN
Herstel van duinpannen en -rellen kan bijdragen aan de buffering en opslag van schoon zoetwater. Dit vermindert tevens de druk op het rioolsysteem Scheiden van het duinwater en het tuin- en landbouwwater zorgt voor een betere waterkwaliteit. Het tuin- en landbouwwater kan worden gefilterd in nieuwe natuurlijke natte gebieden middels helofytenfilters. Natuurontwikkeling langs landbouw kan een positief effect hebben op de landbouwproductie. Deze productiegroei kan aangegrepen worden om in te zetten op een vermindering van de inzet van (kunst)mest (stikstof ) om zo de concentraties schadelijke stoffen in het water en de natuur terug te dringen. Elektriciteitsproductie in landbouwgebied (tijdelijk PV-film op bollenvelden), geïntegreerd in het duinlandschap (parkeerplaatsen strandopgang) en op recreatieve routes (zonnefietsroute). Door de opwaardering van infrastructuur gekoppeld aan kwetsbare functies zoals ziekenhuizen en het energie-infrastructuur zijn deze ook in noodsituaties bereikbaar. Verduurzamen gebouwen en woningvoorraad kan hand in handPV-film gaan metbollenvelden het opwaarderen van de kwaliteit van de (kust)plaatsten en waterveiligheid. Biodiversiteit/dieren
PV-film bollenvelden Biodiversiteit/dieren Ziekenhuis Waterveiligheid Verduurzaming gebouwen Verduurzaming woning
PV-film bollenvelden Biodiversiteit/dieren Ziekenhuis Waterveiligheid
PV-film bollenvelden Biodiversiteit/dieren Ziekenhuis Waterveiligheid Verduurzaming gebouwen Verduurzaming woning Opwaardering infrastructuur
Verduurzaming gebouwen Verduurzaming woning
Zonnefietsroute Waterkwaliteit (minder algen)
Opwaardering infrastructuur Zonnefietsroute Waterkwaliteit (minder algen)
Watertemperatuur regelen Biodiversiteit/bloemen Wateropvang infrastructuur
PV-film bollenvelden Biodiversiteit/dieren Ziekenhuis Waterveiligheid Verduurzaming gebouwen Verduurzaming woning Opwaardering infrastructuur Zonnefietsroute Waterkwaliteit (minder algen) Watertemperatuur regelen Biodiversiteit/bloemen Wateropvang infrastructuur Nieuw groen Waterfiltratie
Ziekenhuis Waterveiligheid Verduurzaming gebouwen Verduurzaming woning Opwaardering infrastructuur Zonnefietsroute Waterkwaliteit (minder algen) Watertemperatuur regelen Biodiversiteit/bloemen Wateropvang infrastructuur Nieuw groen Waterfiltratie
18
GEÏNTEGREERDE OPLOSSINGEN KRALENSNOER
19
OVERZICHT KRALENSNOER
Kralensnoer
OPGAVEN
Wateroverlast
ONTWIKKELINGEN
- Groene corridor tussen kernen te versterken - Nieuwe woningen aan stads- en dorpsgrenzen en langs infrastructuur
Overstromingsrisico
- Verbetering van de bereikbaarheid en de doorstroming A9, N-wegen
Verdroging
- OV en Programma Hoogfrequent Spoor (PHS)
Bebouwing met risico op paalrot
- Renovatie en isolatie woningen en gasloos
GEÏNTEGREERDE OPLOSSINGEN
ACTOREN
Ontwikkeling van de energieproductie in groene corridors koppelen aan ontwikkeling (nieuwe) natuur en recreatiegebied PV op waterbergingsplassen kan de temperatuur van het water laag houden en daarmee de waterkwaliteit verbeteren. Bij de (energie)renovatie van bestaande woningen, om een lager energieverbruik te bewerkstelligen, ook de funderingsproblematiek van de woning meenemen. Verbeteren van de waterkwaliteit door het verlagen van de gemiddelde watertemperatuur door extractie van warmte Keppelen van blauwe infrastructuur aan TEO/TEA/TED (thermische energie uit oppervlaktewater) om duurzame energie op te wekken Door het toepassen van DIT-riolen bij nieuwe ontwikkelingen ontstaat een robuust systeem van drainage en infiltratie. Bij de aanleg van nieuwe ondergrondse infrastructuur kan ook de kwaliteit van de openbare ruimte omhoog (meer groen, meer waterberging, nieuwe materialen die het hitte-eilandeffect kunnen verminderen). fungeren als verbinding tussen het polder- en duinlandschap en zijn zowel Drijvende zonnepanelen een recreatieve- als een ecologische-verbinding
Biodiversiteit/dieren TEO/TEA/TED
Drijvende zonnepanelen Biodiversiteit/dieren Drijvende zonnepanelen Biodiversiteit/dieren
Drijvende zonnepanelen Biodiversiteit/dieren TEO/TEA/TED Waterveiligheid Verduurzaming infrastructuur Verduurzaming woning
Drijvende zonnepanelen Biodiversiteit/dieren TEO/TEA/TED Waterveiligheid Verduurzaming infrastructuur Verduurzaming woning Energie renovatie Waterklaliteit Zonnepannelgen/daken
TEO/TEA/TED Waterveiligheid Verduurzaming infrastructuur Verduurzaming woning Energie renovatie
TEO/TEA/TED Waterveiligheid Verduurzaming infrastructuur Verduurzaming woning Energie renovatie Waterklaliteit Zonnepannelgen/daken
Waterveiligheid Verduurzaming infrastructuur Verduurzaming woning Energie renovatie Waterklaliteit Zonnepannelgen/daken Watertemperatuur regelen
Waterklaliteit Zonnepannelgen/daken
Wateretmperatuur verlagen
Wateretmperatuur verlagen Wateropvang infrastructuur Nieuw groen Waterfiltratie
Wateropvang infrastructuur
DIT-riool
Watertemperatuur regelen Wateretmperatuur verlagen
Nieuw groen Waterfiltratie DIT-riool
Wateropvang infrastructuur
Watertemperatuur regelen
20
SAMENVATTING & CONCLUSIE
De regio Alkmaar is een regio met veel variatie en deze variatie is terug te zien in de klimaatopgaven, maar ook in de verschillende mogelijkheden voor een integrale aanpak. Dit document is een eerste aanzet om op een integrale manier naar deze problematiek te kijken en kan waardevolle handvatten bieden voor vervolgonderzoek. Door de juiste stakeholders in een vroeg stadium te identificeren en vervolgens te betrekken bij deze onderzoeken kan meerwaarde worden gecreëerd. Voor het stedelijk gebied zal vergroening een belangrijk middel zijn om klimaatkwetsbaarheden te verminderen. De vergroening verlaagt het hitte-eilandeffect en kan een bijdrage leveren in de strijd tegen wateroverlast. Bovendien heeft het bij een goede inrichting ook extra ecologische waarde. Nieuwe stedelijke ontwikkelingen kunnen ingezet worden als katalysator bij het klimaatadaptief maken van onze steden. In het Waterrijke gebied, dat voornamelijk bestaat uit veenweiden is droogte een groot risico. Door droogte daalt de bodem en ontstaat er CO2-uitstoot. Om verdroging te verminderen kan het vergroten van het waterbergend vermogen van het gebied in tijden van overschot een uitkomst zijn. Hierdoor kan ook het overstromingsrisico in
andere gebieden verminderd worden. Door ook de combinatie met innovatieve vormen van landbouw te zoeken kan een dubbelslag worden geslagen. Het cultuurlandschap kent ook problemen met verdroging, echter leidt het daar tot verzilting wat ervoor zorgt dat sommige gewassen niet kunnen groeien. Boeren kunnen op verschillende manieren met verzilting omgaan. Ze kunnen overwegen om ruimte te maken voor waterberging eventueel in combinatie met energieopwekking. Maar ze kunnen ook een andere zout-resistente teelt overwegen. Ook de dijken in het cultuurlandschap zullen problemen ervaren door verdroging als ook overstromingsrisico. Onderhoud aan dijken kan daarbij gekoppeld worden met het versterken van het recreatieve netwerk, bijvoorbeeld door de aanleg van fietspaden die het toeristisch potentieel van de regio vergroten. Ook kan cultuurhistorische kennis als inspiratiebron gebruikt worden voor de aanpak van klimaatopgaven. Daarbij kan het ook de gebiedsidentiteit versterken.
agrariërs, gemeenten, provincie en waterschappen. In ieder gebied en bij iedere mogelijke koppelkans zullen er nieuwe allianties gevormt moeten worden. Het goed betrekken van stakeholders is zeer waardevol gebleken voor deze oefening en zal ook bij verdere uitwerking en verzilvering van de kansen op het vlak van klimaatadaptatie centraal moeten staan.
De stakeholders die mogelijk betrokken kunnen worden in de verschillende gebieden zijn zeer divers. Dit varieert van bewoners, projectontwikkelaars, landschapsarchitecten en ecologen tot onderzoeksinstellingen,
21
Colofon Deze studie is uitgevoerd door PosadMaxwan in gezamelijke opdracht van Arcadis. Arcadis: Robert de Kort, Ian Minnes, Jeroen Rijsdijk Posad Maxwan: Emile Revier, Francesca Becchi, Vincent Peters, Jan Gerk de Boer PosadMaxwan Binckhorstlaan 36 2516 BE Den Haag tel: 070 322 2869 juni 2020
22
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
BIJLAGE B Publiekspeiling Klimaatadaptatie
Wateroverlast als gevolg van extreme neerslag
Koel-/energiebehoefte
53 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
Ik weet niet waar ik mijn klacht kan melden.
54 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
55 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
56 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
Ja, met name op mijn werkplek in de regio. Ja, met name op mijn werkplek buiten de regio.
57 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
BIJLAGE C Prioritering Knelpunten In vijf verdiepende themadialogen heeft de samenwerkingsregio samen met een selectie van keystakeholders de aanpak rond de belangrijkste kansen en risico’s binnen deze thema’s concreet gemaakt. Vertrekpunt voor het opstellen van deze aanpak, was het gezamenlijk afwegen van mogelijke risico’s binnen de thema’s. De gevolgen van klimaatverandering in Regio Alkmaar, zoals gepresenteerd in Hoofdstuk 2, zijn namelijk niet allen in gelijke mate problematisch. Op basis van de dialogen zijn de risico’s beoordeeld en gecategoriseerd. De categorieën met het bijbehorende handelingsperspectief zijn als volgt: • •
•
Onaanvaardbare risico’s veroorzaken overlast. Deze risico’s vragen om directe aanpak, bijvoorbeeld door het aanpakken van knelpunten in samenwerking met stakeholders. Onwenselijke risico’s veroorzaken overlast, maar ingrijpen is niet urgent. Onwenselijke risico’s worden aangepakt als er meekoppelkansen zijn, zoals rioolvernieuwing of renovatie van de openbare ruimte of gebouwen. Acceptabel risico’s veroorzaken geen overlast maar zijn wel hinderlijk. Rond acceptabele risico’s wordt voorlichting en communicatie ingezet voor de betreffende stakeholders.
Droogte en wateroverlast in het stedelijk gebied Aan de hand van onderstaande risicobeoordeling prioriteert de regio aan te pakken knelpunten. Onaanvaardbare risico’s krijgen een hoge prioriteit in de aanpak, onwenselijke risico’s worden aangepakt als er zich meekoppelkansen voordoen. Voor acceptabele risico’s worden geen fysieke maatregelen getroffen, hier wordt wel communicatie op ingezet. Klimaateffect
Onaanvaardbaar •
•
Wateroverlast
Water op straat waardoor hulpdiensten belemmerd worden. Water stroomt woningen binnen in kruipruimtes, woonkamers e.d.
Onwenselijk • •
•
• •
• •
Slechte waterkwaliteit (waaronder blauwalg) Instabiele dijken door verdroging.
•
•
Droogte •
Acceptabel
Ondergelopen trottoirs Wadi’s die tot gezondheidsrisico’s leiden bij kinderen. Geen draagvlak voor maatregelen bij bewoners Verzakking van de rijweg door uitspoeling. Verweking van de bodem in groenstroken.
•
Verlies van groen door droogteschade en stijging beheerkosten Drinkwatertekort en bedreiging biodiversiteit door verzilting door droogte. Het straatbeeld wordt bepaald door verdord groen.
•
• • •
•
Deels onbegaanbare marktpleinen door diepe plassen na hevige neerslag. Ondergelopen tuinen. Plasvorming op straat. Plassen op paden en in het groen bij stadsparken Drie dagen grote plassen op paden en in het groen bij stadsparken. Aanvoer van gebiedsvreemd water om verzilting te voorkomen.
Tabel 3 Beoordeling risico’s thema ‘Droogte en wateroverlast in het stedelijk gebied’
58 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
Droogte en wateroverlast in het landelijk gebied Aan de hand van onderstaande risicobeoordeling prioriteert de regio aan te pakken knelpunten. Onaanvaardbare risico’s krijgen een hoge prioriteit in de aanpak, onwenselijke risico’s worden aangepakt als er zich meekoppelkansen voordoen. Voor acceptabele risico’s worden geen fysieke maatregelen getroffen, hier wordt wel communicatie op ingezet. Klimaateffect
Onaanvaardbaar • •
Verzilting van zoetwater Toename concentratie schadelijke stoffen in het watersysteem Schade aan panden met houtfundering door bodemdaling Schade aan boven- en ondergrondse infra (inclusief drinkwater) Watertekorten in perioden van droogte voor de landbouw. Kwetsbaarheid van dijken bij droogte
•
• Droogte •
•
Onwenselijk •
•
• •
•
•
Slechte (zwem)waterkwaliteit bij klimaatextremen Blauwalg en vissterfte in sloten door slechte waterkwaliteit Verlies aan biodiversiteit Verhoogde CO2 uitstoot bij bodemdaling in veenweidegebied Onherstelbare schade door droogte aan openbaar groen Groensterfte in natuurgebieden door droogte
Acceptabel •
Seizoensgebonden droogteschade openbaar groen
Tabel 4 Beoordeling risico’s thema ‘Droogte en wateroverlast in het landelijk gebied’
Hitte en gezondheid Aan de hand van onderstaande risicobeoordeling prioriteert de regio aan te pakken knelpunten. Onaanvaardbare risico’s krijgen een hoge prioriteit in de aanpak, onwenselijke risico’s worden aangepakt als er zich meekoppelkansen voordoen. Voor acceptabele risico’s worden geen fysieke maatregelen getroffen, hier wordt wel communicatie op ingezet. Klimaateffect
Onaanvaardbaar •
• Hitte
• •
Extra sterfgevallen (o.a. onder kwetsbare bevolkingsgroepen); Grootschalige stroomuitval; Afname kwaliteit nachtrust; Verdroging van de natuur (parken, recreatiegebieden);
Onwenselijk •
• • •
Sociale overlast en klachten, verhoogde druk op hulpdiensten; Verstening van particuliere tuinen; Weinig draagvlak bij bewoners; Hitte rondom winkels en horecagebieden.
Acceptabel • •
• •
Toename drinkwaterverbruik; Tijdelijke sluiting kinderopvang en scholen; Minder klanten voor detailhandel; Lagere opbrengst zonnepanelen.
Tabel 5 Beoordeling risico’s thema ‘Hitte en gezondheid’
59 van 107
KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR
Veiligheid, calamiteiten en kwetsbare functies Aan de hand van onderstaande risicobeoordeling prioriteert de regio aan te pakken knelpunten. Onaanvaardbare risico’s krijgen een hoge prioriteit in de aanpak, onwenselijke risico’s worden aangepakt als er zich meekoppelkansen voordoen. Voor acceptabele risico’s worden geen fysieke maatregelen getroffen, hier wordt wel communicatie op ingezet. Klimaateffect
Onaanvaardbaar •
• Risico kan ontstaan bij meerdere klimaateffecten (overstroming, wateroverlast, hitte, droogte)
•
•
•
•
• Overstroming
Langdurige uitval van elektriciteitsvoorzieningen (>4 uur) Uitval van drinkwatervoorzieningen Uitval van ondersteunende communicatienetwerken Uitval van de RWZI’s en (afvoer)riolering bij overstroming/inundatie Onbereikbaarheid van vitale voorzieningen, zoals ziekenhuizen Onvoldoende personele opvolging tijdens calamiteiten
Onwenselijk •
•
Verminderde bereikbaarheid voor personenvervoer. Afschakeling van elektriciteit bij extreme neerslag in woonwijken
•
•
Niet zichtbaar zijn van wegmarkeringen bij inundatie (meer dan 10cm water op straat)
•
Bewegende bruggen komen vast te zitten door hitte
Wateroverlast
Droogte
•
•
•
•
Evacuatieroutes en tunnels niet begaanbaar voor hulpdiensten, bij overstroming
Hitte
Acceptabel Kortdurige uitval van stroom en (drink)water (<4 uur) Risico voor grote evenementen