08.02 - BBV Resultaten Opt-in onderzoek

Collegevoorstel Openbaar Behandelaar: G.L. Derksen Afdeling / Unit: SO - Duurzaamheid, Milieu en Wonen Portefeuillehouder: S. Geissler

Vergaderdatum: 5 maart 2024 Behandelwijze: Bespreekstuk Documentnummer: 1393532

ONDERWERP Resultaten Opt-in onderzoek SAMENVATTING Op 3 juli 2023 heeft de gemeenteraad de motie ‘Capelle gaat opt-in’ aangenomen. De raad vroeg het college daarin te onderzoeken of een opt-in systeem in Capelle aan den IJssel kan en wat de gevolgen zijn. De gemeenteraad vroeg om bij het onderzoek extra aandacht te hebben voor mensen die minder digitaal vaardig zijn, zoals ouderen. Ook vroeg hij aandacht voor bijzondere folders, zoals die van maatschappelijke organisaties of politieke partijen. Een opt-in systeem is een systeem voor de bezorging voor ongeadresseerde post, zoals folders. Nu krijgt iedereen folders tenzij je een nee/nee of nee/ja sticker hebt opgeplakt. Bij een opt-in systeem draait het om: je krijgt geen folders, tenzij je een ja/ja sticker op hebt geplakt. Het onderzoek laat zien dat een opt-in systeem mogelijk is. Invoering zou een overtuigend positief milieu-effect hebben en een klein positief effect op de structurele baten en lasten voor afvalverwerking. Er is wel geld nodig voor de invoering van een opt-in systeem en het vraagt extra capaciteit in de organisatie. Er zijn twee aandachtspunten waar de gemeente rekening mee moet houden, omdat deze van invloed kunnen zijn voor Capelle aan den IJssel. De Rijksoverheid laat een onderzoek doen naar mogelijke landelijke invoering van een opt-in systeem.

Ook is er een folder-verspreider die zelf een digitaal systeem is gaan aanbieden in Capelle. Deze folderaanbieder doet dit landelijk. Bijvoorbeeld ook in Nijmegen waar de gemeente recent een opt-in systeem heeft ingevoerd. Het college heeft besloten kennis te nemen van de resultaten van het onderzoek naar de invoering van een opt-in systeem en staat daar in principe positief tegenover, maar wil nog afwachten wat uit het landelijke onderzoek van Rijkswaterstaat komt en wat de ervaring is in Nijmegen. Het college besloot ook de resultaten ter consulatie voor te leggen aan gemeenteraad. ADVIES OM TE BESLISSEN 1. Kennis te nemen van de resultaten van het onderzoek naar de invoering van een opt-in systeem; 2. In principe positief te staan tegenover de invoering van een opt-in systeem, maar eerst af te wachten wat het resultaat is van het onderzoek van de Rijksoverheid en een half jaar af te wachten wat de ervaringen met het recent in Nijmegen ingevoerde opt-systeem zijn; 3. De resultaten van het onderzoek naar de invoering van een opt-in systeem ter consultatie voor te leggen aan de gemeenteraad; 4. Na consultatie van de gemeenteraad en de uitkomsten van de onder beslispunt 2 genoemde onderzoeken een definitief besluit te nemen over de invoering van een opt-in systeem; 5. Met dit besluit de motie ‘Capelle gaat opt-in’ als afgedaan te beschouwen; 6.

Kennis te nemen dat de financiële consequenties van mogelijke invoering van een opt-in systeem ad € 50.000,-- en de financiële consequenties na de definitieve besluitvorming te betrekken bij de afwegingen in het kader van de Begroting 2025.

1

BESLUIT: 5 maart 2024 Het college besluit conform het voorstel.

2

INHOUD/STREKKING Aanleiding Op 3 juli 2023 nam de gemeenteraad de motie ‘Capelle gaat opt-in’ aan. De raad vroeg daarmee te onderzoeken of een opt-in systeem voor folders in Capelle aan den IJssel kan en wat de gevolgen zijn. Daarbij werd gevraagd aandacht te besteden aan mensen die minder digitaal vaardig zijn (zoals ouderen) en bijzondere folders (zoals die van maatschappelijke organisaties of politieke partijen). De raad vroeg tevens om dit onderzoek als circulair doel toe te voegen aan het Programma Duurzaamheid 2023-2026. Deze toevoeging heeft plaats gevonden. Het Programma duurzaamheid is inmiddels vastgesteld door de raad en te vinden op duurzaamcapelle.nl. De gemeenteraad vroeg om de resultaten van het onderzoek in het eerste kwartaal van 2024 te delen. Wat is een opt-in systeem? In onze gemeente hanteren wij op dit moment een opt-out systeem. Dit betekent dat ieder huishouden (reclame)folders en huis-aan-huis bladen krijgt, tenzij anders is gekozen door het plakken van een sticker op de brievenbus. Er zijn twee soorten stickers: nee/nee of nee/ja. Bij een nee/nee sticker krijgt men geen folders en geen huis-aan-huis bladen. Bij een nee/ja sticker krijg je geen folders, maar wél huis-aan-huisbladen. Bij een opt-in systeem is het andersom. Als je niets doet, krijg je geen folders, maar wel huis-aan-huis bladen. Eigenlijk zoals nu bij de nee/ja sticker.

Die sticker kan overigens gewoon op de brievenbus blijven zitten bij invoeren van een opt-in systeem. Bij een opt-in systeem zijn er nog twee keuzes: nee/nee en ja/ja. Een nee/nee sticker betekent geen folders én geen huis-aan-huis bladen. Een ja/ja sticker betekent dat alles wordt bezorgd Een opt-in systeem bespaart veel folders, want alleen de mensen die echt folders willen ontvangen, plakken een ja/ja sticker op hun brievenbus. Folders besparen is goed voor het milieu. Daarom voeren steeds meer gemeenten een opt-in systeem in. Het onderzoek Het onderzoek naar een opt-in systeem is uitgevoerd door onderzoeksbureau Rebel (zie bijlage). Om het onderzoek te kunnen doen moesten wij eerst weten hoeveel papierafval er nu is in Capelle. Daarom is er restafval uitgezocht om te kijken hoeveel papier er in het restafval wordt weggegooid. Ook is papierafval (‘oud papier’) uitgezocht om te kijken hoeveel folders erin zitten. Met (o.a.) deze cijfers heeft Rebel berekend wat de gevolgen zijn als wij voor een opt-in systeem kiezen. Daarnaast zijn verschillende interviews gedaan met gemeenten, de VNG en een folderaanbieder. De onderzoeksresultaten De onderzoeksresultaten laten zien dat een opt-in systeem mogelijk is. Op dit moment hebben veel Capelse huishoudens (66,7%) geen sticker op de deur. Bij een opt-in systeem ontvangen zij geen folders meer, tenzij ze een ja/ja sticker opplakken.

Zij blijven wel huis-aanhuisbladen ontvangen. De resultaten hangen af van hoeveel mensen een ja/ja sticker opplakken. Het onderzoek laat zien wat er gebeurt als 25%, 50% of 75% van de mensen die nu geen sticker hebben, bewust kiest voor een ja/ja sticker. Het midden-scenario is een ruime schatting: in steden waar opt-in is ingevoerd kozen veel minder mensen voor een ja/ja sticker. Bijvoorbeeld in Amsterdam 20%, Utrecht 22% en Tilburg 34%. We noemen hierna steeds de cijfers voor het midden scenario. Een opt-in systeem bespaart veel folders: ruim 217.000 kilo (-41%). Daardoor is minder papier nodig (-216.000 kg) en minder plastic dat om de folders heen zit (-1000 kg), maar ook minder energie om de folders en folderpakketten te maken en vervoeren. Het opt-in systeem bespaart veel energie bij het midden-scenario: zoveel als 352 huishoudens per jaar aan energie gebruiken (5,5 miljoen megajoule). Ook bespaart het veel water (4,2 miljoen liter, of 5 keer het wedstrijdbad van Aquapelle). De CO2 uitstoot vermindert met 210.000 kg, net zoveel als 777

3

Capellenaren die van Amsterdam naar Berlijn en terug vliegen. Omdat het midden-scenario een ruime schatting is en er waarschijnlijk minder mensen kiezen voor een ja/ja sticker, kan het effect nog groter zijn. Ook hebben wij onderzocht wat de kosten en inkomsten zijn van een opt-in systeem. Omdat er minder papier in het restafval komt, zijn er minder kilo's restafval. Dat is goed, want restafval moet worden verbrand en daar moet de gemeente voor betalen. Minder restafval betekent dus minder kosten. Maar er zal ook minder oud papier zijn. Daarvoor krijgt de gemeente geld. Als er minder oud papier is, zijn er minder inkomsten. Totaal is het effect klein maar positief: ongeveer € 2.000,-- tot € 6.200,-- per jaar, afhankelijk van hoeveel mensen kiezen om toch folders te blijven ontvangen (een ja/ja sticker opplakken). Om een opt-in systeem in te voeren is wel geld nodig, bijvoorbeeld voor posters of advertenties om bewoners erover te vertellen. En voor stickers, zodat bewoners die gratis kunnen ophalen. Dat noemen wij de uitvoeringskosten (zie ‘Financiën’). Uit het onderzoek blijkt dat de invoering van een opt-in systeem ook extra werk met zich mee brengt in de organisatie. Bijvoorbeeld omdat de nieuwe regels moeten worden bepaald en juridisch vastgelegd. Ook zal een communicatieplan moeten worden gemaakt en uitgevoerd.

Afhankelijk van de gekozen handhavingsstrategie zal bij klachten moet worden gehandhaafd. Die keuze bepaalt de benodigde capaciteit. En natuurlijk moet het klant contact centrum (KCC) voorbereid zijn op vragen van bewoners en voldoende bezetting hebben als er (extra) vragen of klachten binnenkomen. Tenslotte is het belangrijk om het effect te meten (monitoring). Het onderzoek becijfert dat het structureel gaat om 0 tot 1 fte handhaving en 0,1 fte voor monitoring. In het onderzoek is extra aandacht besteed aan digitaal minder vaardige bewoners en aan bijzondere soorten papier. Voor deze bewoners is het belangrijk dat er offline communicatie is over het nieuwe systeem, zoals brieven of advertentie in Het Kontakt. En bijvoorbeeld dat ja/ja stickers opgehaald kunnen worden, niet alleen digitaal aangevraagd. Na invoering blijven mensen zonder sticker huis-aan-huisbladen ontvangen, zoals Het Kontakt. De bijzondere soorten papier, zoals van maatschappelijke organisaties of van politieke partijen, kunnen ook bezorgd worden, als dit goed wordt opgeschreven (gedefinieerd) in de regels van het nieuwe opt-in systeem. Die worden vastgelegd in de afvalstoffenverordening (ASV). Veranderingen Er zijn twee veranderingen waar wij rekening mee moeten houden, omdat deze van invloed (kunnen) zijn op een mogelijke invoering van een opt in systeem in Capelle aan den IJssel.

De Rijksoverheid laat mogelijke landelijke invoering van een opt-in systeem onderzoeken (via Rijkswaterstaat, door onderzoeksbureau Stantec). Als er landelijk een opt-in systeem wordt ingevoerd, hoeven wij dit niet zelf te doen. De resultaten van het onderzoek van de Rijksoverheid worden ieder moment (Q1 2024) verwacht. Wij stellen voor deze resultaten af te wachten. Ook is er een grote folder-verspreider, Spotta, die zelf een digitaal systeem aanbiedt. Via hun website www.inmijnbus.nl kunnen bewoners aangeven of zij wel of geen folders willen. Dit systeem is begin 2024 ook uitgerold in Capelle. Dit digitale systeem heeft een positieve impact op de vermindering van folders (ongeveer 9% minder bezorgadressen), maar lang niet zo veel als een opt-in systeem (ruim 30% minder bezorgadressen bij het midden scenario). Het Inmijnbus-systeem naast een opt-in systeem kan zorgen voor verwarring. Spotta geeft aan dat hun bezorgers na invoering alleen kijken naar wat bewoners in hun digitale systeem hebben gezegd, niet meer naar stickers op de brievenbus. Dit betekent dat een aantal folderbezorgers de stickers van een nieuw opt-in systeem volgen, andere (van Spotta) niet. Dat kan leiden tot meer vragen en klachten van bewoners. In Nijmegen speelt dezelfde situatie (invoering opt-in in februari 2024, na uitrol Inmijnbus eind 2023).

Wij raden aan deze ontwikkeling ongeveer een half jaar af te wachten om van de situatie in Nijmegen te leren.

4

Conclusie Een opt-in systeem voor folders is mogelijk in Capelle aan den IJssel. Invoering zou een overtuigend positief milieu-effect hebben en een licht positief effect op de structurele baten en lasten voor afvalverwerking. Het gaat om 41% van de hoeveelheid folders indien de helft van de Capellenaren die nu géén sticker heeft, bewust kiest voor een ja-sticker. Omdat in andere gemeenten maar 20-34% van de inwoners dat deed, is de kans groot dat nog meer folders worden bespaard. Daarmee wordt met name veel energie en CO2-uitstoot bespaard. Invoering kost wel geld. Bijvoorbeeld voor stickers en communicatiemiddelen (schatting eenmalig €50.000,--). Daarnaast is capaciteit nodig voor de coördinatie van de invoering, 2x 0,5 fte voor een half jaar aldus het onderzoeksrapport. Keuzes over handhaving bepalen of daar structurele capaciteit voor nodig is (0-1 fte). Ook (de mate van) monitoring brengt eventueel een (kleine) extra personele belasting met zich mee (0,1 fte) en jaarlijkse kosten voor sorteeranalyse OPK en restafval (á €15.000,) welke gedekt kunnen worden binnen de bestaande begroting. Omdat de Rijksoverheid momenteel onderzoekt of een opt-in systeem landelijk kan worden ingevoerd, is het raadzaam de resultaten daarvan af te wachten. Daarnaast is het verstandig om te leren van Nijmegen, waar het InMijnBus systeem is ingevoerd en daarna een opt-in systeem.

Op basis van hun ervaringen kunnen we nog beter inschatten hoe die twee systemen samen gaan en welke vragen het misschien oplevert bij Capellenaren. FINANCIEN De incidentele kosten voor de invoering van een opt-in systeem zijn door het college gemaximeerd op € 50.000,--. In dit bedrag zitten kosten voor communicatiemiddelen (o.a. ‘ja’-stickers, advertenties en brieven aan bewoners). De personeelskosten voor capaciteit voor de invoering worden gedekt vanuit de begroting. Structurele baten en lasten van de afvalverwerking blijven met het opt-in systeem nagenoeg gelijk. Wel is er capaciteit nodig in de organisatie. Dit hangt af van keuzes, bijvoorbeeld hoe streng handhaven en hoe vaak monitoren. Het gaat om 0 – 1 fte handhaving en 0,1 fte voor monitoring. Voor monitoring zal tevens een periodieke sorteeranalyse nodig zijn van restafval en van oud papier. Kosten hiervoor zijn rond de € 15.000,-- en kunnen worden gedekt binnen de huidige begroting. Na de definitieve besluitvorming zullen de financiële consequenties worden betrokken bij de afwegingen in het kader van de Begroting 2025 JURIDISCH ADVIES Invoering van een opt-in systeem heeft juridische gevolgen. De nieuwe regels moeten worden opgeschreven, bijvoorbeeld in de afvalstoffenverordening (ASV) en eventueel in de algemene plaatselijke verordening (APV). Ook moet een handhavingsstrategie worden bepaald.

Er is een klein risico op juridische procedures. Het is nog onduidelijk hoe het Inmijnbus-systeem van Spotta en een opt-in systeem van de gemeente (juridisch) samen zouden gaan. Hierin kan geleerd worden van Nijmegen, waar dezelfde situatie speelt. Ook kan het onderzoek naar mogelijke landelijke invoering van een opt-in systeem relevante juridische informatie bevatten. ONDERNEMINGSRAAD N.V.T. COMMMUNICATIE Bij invoering van een opt-in systeem, is communicatie naar inwoners erg belangrijk. Vooral naar bewoners die digitaal minder handig zijn, zoals ouderen. Het is belangrijk om duidelijk te vertellen hoe zij kunnen kiezen voor wel of geen folders. Dat kan bijvoorbeeld met een communicatiecampagne met

5

posters in de stad, of met advertenties in Het Kontakt. Eventueel kan gekozen worden voor een brief aan alle bewoners.

6

Het is ook erg belangrijk te zorgen dat het klant contact centrum (KCC) goed weet wat ze moeten antwoorden als bewoners bellen met vragen. Als zou worden gekozen voor de invoering van een optin systeem, moet een communicatieplan worden gemaakt om dit goed aan te pakken. BIJLAGEN 

Onderzoeksrapport Rebel, “Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel. Implementatie, effecten en implicaties van de ja/ja-sticker”, 14 februari 2024

7