07.02 - Erfgoednota 2025
Tekst van het document
Capelle aan den IJssel
2025
ERFGOEDNOTA
COLOFON De Erfgoednota 2025 is een technische update van De Erfgoednota 2018. De Erfgoednota is vastgesteld op [ ........... ] door de gemeenteraad. Gemeente Capelle aan den IJssel Rivierweg 111 2903 AR Capelle aan den IJssel Postbus 133 2900 AC Capelle aan den IJssel Telefoon: (010) 2848457 info@capelleaandenijssel.nl www.capelleaandenijssel.n Opgesteld door de afdeling Stadsontwikkeling onder regie van: Nina Van Maanen, Beleidsadviseur Erfgoed. Foto’s en tekeningen door Nina Van Maanen, Marieke van Hensbergen en Roelant ten Kate Dit is een uitgave van de gemeente Capelle aan den IJssel.Aan deze uitgave kunt u geen rechten ontlenen. 2
VOORWOORD Is Capelle aan den IJssel een dorp met stadse allure of een stad met
Met deze geactualiseerde erfgoednota brengen we de drie pijlers
dorpse karakterelementen? Hoe je het ook bekijkt, onze stad heeft een
van
geschiedenis die nog altijd voelbaar en zichtbaar is. Wat ooit begon
cultuurlandschap – in samenhang. Dit document biedt een visie en
als een klein dorp met een kapel, is inmiddels uitgegroeid tot een
handvatten voor het behoud en de ontwikkeling van ons erfgoed,
middelgrote stad in het drukke Randstedelijke gebied.
passend binnen de kaders van de Omgevingswet.
Ondanks de groei en ontwikkeling zijn er gelukkig nog steeds
De nieuwe wetgeving vraagt om een integrale benadering, waarin
bijzondere plekken die ons herinneren aan waar we vandaan komen.
erfgoed niet losstaat van andere ruimtelijke en maatschappelijke
Daarbij blijft onze waardering voor deze plekken ook in ontwikkeling
opgaven, maar er juist een onlosmakelijk onderdeel van is.
en groeit onze blik als we naar erfgoed kijken.
Het erfgoed van Capelle, zowel oud als nieuw, is de moeite waard om
We leven in een tijd waarin we voor diverse opgaven en uitdagingen
te behouden. Het vertelt ons waar we vandaan komen en helpt ons
staan. Ontwikkelingen op het gebied van woningbouw, duurzaamheid
vorm te geven aan de toekomst.
ons
erfgoedbeleid
–
archeologie,
monumentenzorg
en
en mobiliteit vragen continu om aandacht en afwegingen. In deze dynamiek is het risico aanwezig dat we ons verleden ongewild uit het
Met deze erfgoednota leggen we een stevige basis om dat erfgoed te
oog verliezen. Toch is het juist dat verleden dat Capelle haar eigen
beschermen, te waarderen en toegankelijk te maken voor iedereen.
identiteit geeft.
Want erfgoed is niet alleen een herinnering aan het verleden, maar ook een inspiratiebron voor de toekomst.
Onze stad herbergt een rijk erfgoed, bestaande uit historische gebouwen, monumenten en karakteristieke landschappen. Veel van dit erfgoed is in handen van Capellenaren zelf, terwijl de gemeente
Cor Schaatsbergen
ook een belangrijke rol speelt in het behoud en beheer ervan. Bij erfgoed denken we vaak aan oude, statige panden. Maar erfgoed is meer dan dat. Naast de bekende historische gebouwen kent Capelle ook naoorlogs en post-’65 erfgoed, een tastbare herinnering aan de groei en modernisering van onze stad. De nieuwbouw van vandaag kan in de toekomst van grote waarde blijken voor de identiteit en uitstraling van Capelle. Erfgoed leeft en ontwikkelt zich voortdurend: morgen is vandaag gisteren.
3
4
Bovenschuur aan de Dorpsstraat 181 (rijksmonument)
INHOUDSOPGAVE Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Doel van de Erfgoednota Reikwijdte van het beleid Leeswijzer 1. Samenvatting actiepunten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
3. Beleidsinstrumenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
1.1 Archeologie
3.1 Gemeentelijke regelingen
1.2 Monumentenzorg
3.2 Gemeentelijke toetsingskaders
1.3 Cultuurlandschap
3.3 Criteria voor selectie en aanwijzing
2. Beleidsdoelen en -ambities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
4. Toelichting wijzigingen en ontwikkelingen . . . . . . . . . 31
2.1 Archeologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
4.1 Nieuwe wetgeving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.1.1 Belangrijkste ambities Archeologie
4.1.1 De Omgevingswet
2.1.2 Archeologische kenmerken- en waardenkaart
4.1.2 Archeologie 4.1.3 Monumentenzorg
2.2 Monumentenzorg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.2.1 Omgevingsplan
4.2 Maatschappelijk en toekomstbestendig Rijksbeleid........... 33
2.2.2 Post 65 erfgoed
4.2.1 Verdrag van Faro
2.2.3 Ruimtelijke kwaliteit
4.3 Provinciaal erfgoed onder de Omgevingswet .............. 35
2.2.4 Instandhouding 2.2.4 Instandhoudingsplicht 2.2.5 Financiële faciliteiten
Bijlagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
2.2.6 Advisering
1
Archeologische kenmerken- en waardenkaart
2.2.7 Handhaving
2
Monumentenlijst
2.2.8 Communicatie en informatie
3
Waardenkaart Cultuurhistorische objecten & elementen
2.3 Cultuurlandschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 2.3.1 Belangrijkste ambities Cultuurlandschap 2.3.2 Cultuurhistorische objecten en elementen 5
6
Boerderij aan de ´s Gravenweg 101 (rijksmonument)
INLEIDING Doel van de Erfgoednota Met de ingang van de Omgevingswet, sinds 1 januari 2024, wordt er een bredere definitie van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gehanteerd.
Op alle drie de deelterreinen is onze gemeente al enige tijd actief:
•
is vastgelegd en gecompleteerd in de Nota archeologie 2010 – 2014. Bij
Dat vraagt om een gemeentelijk beleid dat aansluit bij de veranderde
de nota hoort een Archeologische kenmerken- en waardenkaart. In de
wetgeving en de toegenomen verantwoordelijkheid van de gemeente. In deze
toelichting van het tijdelijk omgevingsplan is een archeologieparagraaf
nota wordt de vraag beantwoord welke acties en instrumenten nodig zijn om
opgenomen en in de planregels is een aanlegvergunningstelsel
het erfgoed op gemeentelijk niveau aan te laten sluiten bij de veranderde
opgenomen. Deze zullen ook worden opgenomen in het uiteindelijke
wetgeving en provinciaal beleid. Het betreft hierbij in de eerste plaats een
omgevingsplan. Via een lichte gemeenschappelijke regeling is de
technische update van het bestaande beleid, passend binnen het nieuwe
uitvoering van het beleid en de advisering uitbesteed aan Archeologie
wettelijke kader. In een later stadium zal worden gewerkt aan een actualisatie die een inpassing zal krijgen in het Capelse Omgevingsplan. De essentie van deze nota is om richting te geven aan het erfgoedbeleid binnen de gemeente.
Sinds 2007 voert de gemeente archeologiebeleid. Het archeologiebeleid
•
Rotterdam (AR). In 2003 is het gemeentelijk erfgoedbeleid voor monumentenzorg van start gegaan. In 2004/2005 zijn gemeentelijke monumenten en
Archeologie, cultuurlandschap en monumenten staan centraal als de drie pijlers in dit beleid en in deze erfgoednota.
dorpsgezichten aangewezen en in 2009 is de lijst van monumenten en
Reikwijdte van het beleid
geldt een vergunningstelsel. Ook voor rijksmonumenten is de gemeente
dorpsgezichten aangevuld. Voor de aangewezen objecten en gebieden de vergunningverlenende instantie. De erfgoedcommissie adviseert
Het beleid heeft betrekking op diverse wettelijke taken: aanwijzing van
onafhankelijk over vergunningaanvragen en aanwijzingen. Er zijn panden
monumenten, de omgevingsvergunning, toezicht en handhaving op de bouw
die een belangrijke beeldbepalende waarde hebben binnen een buurt of
en onderhoud. De Erfgoednota fungeert als kadernota voor de gebieden
wijk, maar die niet in aanmerking komen voor de status van gemeentelijk
waarin erfgoed volgens de gangbare indeling te onderscheiden is:
• • •
monument of rijksmonument. Deze beeldbepalende panden worden
Archeologie (bewaren van oudheden in de grond);
beschermd in het omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan) door
Monumentenzorg (aanwijzen en behouden van monumenten en
middel van een verplichting tot het aanvragen van een sloopvergunning.
beschermde dorpsgezichten);
De beschermende criteria verschillen per pand en worden toegelicht
Cultuurlandschap (vastleggen historische landschapsstructuren en
in een karakteristiekendocument (CV) dat specifiek per pand wordt
elementen) De gemeente heeft in 2018 beleid vastgesteld waarin de samenhang tussen de drie onderdelen is uitgewerkt. Deze nota van 2018 vormt de basis voor deze erfgoednota. Het beleid is geactualiseerd, aangevuld, geherstructureerd en van nieuwe actiepunten voorzien.
•
opgesteld. De gemeente regelt de bescherming van cultuurlandschappelijke structuren en elementen vanaf 2024 via het omgevingsplan (voorheen via bestemmingsplannen). 7
8
De Bergenbuurt (beschermd dorpsgezicht)
Om een toekomstbestendig beleid te kunnen voeren, is voortgebouwd op de ervaringen uit de jaren van gevoerd beleid. Ook speelt het in op ontwikkelingen die komen gaan. De verbinding van dit beleid met verordeningen, een toetsingskader en criteria zorgt voor uitvoerbare doelen en ambities, die tevens in concrete acties zijn verwoord.
Leeswijzer Hoofdstuk 1 bevat de samenvatting en een overzicht van de actiepunten die in het beleid zijn geformuleerd. In hoofdstuk 2 staan de gemeentelijke beleidsdoelen en ambities. Hierbij zijn acties geformuleerd. Er is onderscheid gemaakt in de beleidsvelden Archeologie, Monumentenzorg en Cultuurlandschap. Hoofdstuk 3 gaat in op de beleidsinstrumenten die beschikbaar zijn om het beleid te implementeren. Hierin wordt duidelijk op welke wijze uitvoering wordt gegeven aan de beleidsdoelen. Er is onderscheid gemaakt tussen de regelingen, toetsingskaders, criteria en beleidstaken. Hoofdstuk 4 gaat in op de wijzigingen en ontwikkelingen in de rijkswetgeving, het rijksbeleid en het provinciaal beleid. Van daaruit is omschreven welke onderwerpen voor het gemeentelijk beleid van toepassing zijn. Als bijlage zijn kaarten en lijsten bijgevoegd waarop is verbeeld en verwoord tot welk specifiek erfgoed dit gemeentelijk beleid zich richt.
9
10
Brievenbus van Kerklaan 9 (gemeentelijk monument)
1
SAMENVATTING EN ACTIEPUNTEN
Wijzigingen en ontwikkelingen in wetgeving, het rijksbeleid en het
•
provinciaal beleid zijn de aanleiding voor een herijkt erfgoedbeleid. Vanuit de rijksoverheid is in 2016 nieuwe wetgeving opgesteld (Erfgoedwet 2016) ten
Jaarlijks wordt een bedrag van € 20.000,- op het beleidsterrein archeologie gereserveerd, voor in- en externe kosten.
aanzien van o.a. archeologie en monumentenzorg. Voor archeologie geldt dat
1.2 Monumentenzorg
de wetgeving nauwelijks verandert. Ook op het gebied van monumentenzorg
De gemeente heeft meer verantwoordelijkheden gekregen, in lijn met het
verandert er niet veel. De gemeente blijft belast met het toezicht op de
decentralisatieproces. Het rijk is alleen nog verantwoordelijk voor de aan-
instandhouding van de gebouwde monumenten en kan beschermde collecties
wijzing van rijksmonumenten en behoudt een controlerende functie. De
en ensembles aanwijzen en beheren. Binnen het rijksbeleid is vooral een
verantwoordelijkheid voor de instandhouding van de rijksmonumenten blijft
perspectief op toekomstbestendigheid beschreven. Binnen het provinciaal
een belangrijke taak binnen de gemeente. De gemeente regelt de advisering
beleid is niet alleen de focus gelegd op het beschermen van erfgoed, maar
en handhaving in het kader van vergunningverlening en de aanwijzingspro-
ook op het beleven en benutten ervan. Er is per beleidsveld vastgelegd hoe
cedure voor rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en beschermde
de wijzigingen en ontwikkelingen op gemeentelijk gebied van toepassing zijn
dorpsgezichten. Bij sloop, herbestemming en ingrijpende wijzigingen aan
in beleidsdoelen en beleidsambities. Hieraan zijn actiepunten verbonden,
rijksmonumenten heeft de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed ook een
inclusief tijdsindicatie en financiële consequentiesen er wordt duidelijk
adviestaak. Onderwerpen als communicatie en informatie, omgeving van de
gemaakt op welke wijze uitvoering wordt gegeven aan de beleidsdoelen in de
monumenten, de monumentenlijst, financiële faciliteiten, advisering en
vorm van regelingen, toetsingskaders, criteria en beleidstaken.
handhaving zijn uiteengezet en actiepunten zijn benoemd.
1.1 Archeologie Omdat de rijkswetgeving aangaande archeologie niet gewijzigd is, blijft het
Capelle aan den IJssel heeft geen van rijkswege aangewezen collecties of ensembles. We nemen dit dus niet mee in gemeentelijk beleid. Op het gebied van de monumentenzorg zijn de volgende actiepunten opgenomen:
gemeentelijk beleid zoals het was. De in het verleden gemaakte afspraken blijven de basis van het beleid. Archeologie is vastgelegd in onder andere de
•
gemeentelijke Beleidsnota archeologie (2010), het omgevingsplan en een
dorpsgezichten behouden dan wel krijgen een niveau dat bij het
waardenkaart. Hierin is o.a. vermeld hoe en welke archeologische vondsten worden beschermd en hoe er advies wordt ingewonnen. Actiepunten die
Inrichting en onderhoud van de openbare ruimte in beschermde bijzondere karakter van die gebieden past.
•
Bij de transformatie en ontwikkeling van de stad blijft de samenhang
van toepassing blijven, zijn herijkt in dit beleid en worden geïntegreerd in het
tussen nieuwe projecten en beschermde monumenten/dorpsgezichten
omgevingsplan. In het bijzonder zijn de volgende actiepunten van belang:
onverminderd aandacht krijgen. •
•
Behoud de huidige monumenten(lijst). Informeer, organiseer en
Archeologische informatie en belangen worden zo vroeg mogelijk in het
bemiddel actief in vraag en aanbod van faciliteiten op de grote financiële
proces van ruimtelijke ordening ingebracht en meegewogen.
vraagstukken. 11
•
Monitor de instandhoudingsplicht voor gemeentelijke monumenten na een periode van 2 jaar aan de hand van het inspectierapport van de
• • •
•
• •
De focus ten aanzien van cultuurlandschap is verbreed. Voorheen had
Monumentenwacht.
het cultuurlandschap in het beleid alleen betrekking op landgoederen
Onderzoek de mogelijkheden voor het verlenen van een beschermde
en biotopen, maar nu zijn ook de cultuurhistorische landschappelijke
status van Post 65 erfgoed
structuren nadrukkelijker onder de aandacht gebracht. Hierbij kan gedacht
Breng in samenwerking met onderzoeksbureau Contrei een vervolgstuk
worden aan onder andere vaarwegen, bebouwing langs dijken en bomen.
uit van “Het verhaal van Capelle aan den IJssel 1945-1990”.
Het slagenlandschap van het westelijke deel van de ’s-Gravenweg is al
Breidt de subsidieregeling verder uit om de huidige kosten van de
aangeduid als een bijzonder cultuurlandschap. In de toekomst moet het
stimuleringspremie te kunnen dekken en om in de toekomst meer
cultuurlandschap ook worden doorgetrokken naar het oostelijke deel van het
monumenten de mogelijkheid te geven om gebruik te maken van de
’s-Gravenweggebied.
stimuleringsbijdrage. Jaarlijks is hier een bedrag nodig van € 30.000,-.
Daarnaast wordt ook het behoud van sociale woningbouw in de gemeente
Het jaarlijks gereserveerde bedrag van €20.000,- voor de
nader belicht. De sociale woningbouw heeft Capelle aan den IJssel
capaciteit (in termen van tijd en deskundigheid) op het gebied van
gevormd tot de stad die het vandaag is, met waardevolle voorbeelden van
handhaving bij monumenten blijft in stand. In de toekomst wordt een
volkshuisvesting.
samenwerkingsverband met de gemeente Rotterdam onderzocht.
Het cultuurlandschap is beschermd door vastlegging in onder meer het
Stimuleer de verduurzaming van monumenten door
omgevingsplan en een waardenkaart. Hiertoe zijn de volgende actiepunten
monumenteneigenaren duidelijk te informeren over hun mogelijkheden.
opgenomen:
Onderzoek de mogelijkheden voor een erfgoedpagina op de website van de gemeente.
•
1.3 Cultuurlandschap
•
informatievoorzieningen en routes langs cultuurlandschappelijke
beschikbaar gemaakt op de gemeentelijke website om bij de
structuren en -elementen alsook de gebouwde monumenten en
monumentencommunicatie meer nadruk te leggen op de naoorlogse bouwkunst en stedenbouw binnen de gemeente. •
Historische informatieborden blijven de aandacht vestigen op (de geschiedenis van) markante plaatsen in de gemeente; hierbij worden archeologische waarden nadrukkelijk betrokken.
•
De gemeente organiseert één tot twee keer per jaar een bijeenkomst voor alle eigenaren van gemeentelijke monumenten, met als doel het contact met monumenteigenaren te onderhouden en de communicatie
12
·Bij integrale visievorming blijft er bijzondere aandacht uitgaan naar
‘Het verhaal van Capelle aan den IJssel 1945-1990’ wordt
en informatievoorziening te bevorderen.
beschermde gebieden. •
De toekomstige omgevingsvisie en het omgevingsplan leggen deze structuren en objecten vast als cultuurhistorisch waardevolle elementen.
Dwarshuisboerderij Nijverheidsstraat 297 13 (rijksmonument)
14
Zicht op Slotpark vanaf de Dorpsstraat
2
BELEIDSDOELEN EN -AMBITIES
2.1 Archeologie
2.1.1 Belangrijkste ambities Archeologie
Door de invoering van de Omgevingswet worden delen van de Rijkswet
De Beleidsnota archeologie (2010) van de gemeente behandelt het wettelijke
betreffende archeologie geïntegreerd in deze nieuwe wetgeving. Deze
en beleidsmatige kader en gaat in het bijzonder in op de verplichtingen voor
bepalingen zijn opgenomen in het omgevingsplan van Capelle aan den IJssel.
de gemeente vanuit de Nederlandse wetgeving. Er wordt voorgesteld hoe de
De overige onderdelen van de wet blijven ondergebracht bij de Erfgoedwet.
gemeente op een efficiënte en verantwoorde wijze in de toekomst met het
Zoals eerder aangegeven blijft het gemeentelijke archeologiebeleid
archeologische erfgoed om wil gaan, om in elk geval te voldoen aan deze
ongewijzigd.
nieuwe wet- en regelgeving. Ook de organisatorische en financiële aspecten
De archeologische zones in Capelle aan den IJssel concentreren zich rond
worden daarbij belicht. Ambities die doorlopen in dit beleid zijn hieronder
de IJsseloevers en de vroeg landschappelijke structuren zoals het
weergegeven, maar niet opnieuw als actie benadrukt. Ambities die extra
‘s Gravenweggebied en omgeving Klaas Klinkertkade.
aandacht vragen, zijn als actie verwoord:
De gemeente Capelle aan den IJssel bevat daarnaast twee niet op grond
•
Het bodemarchief wordt zoveel mogelijk in situ bewaard;
van de Erfgoedwet 2016 beschermde, wel zeer waardevolle archeologische terreinen:
•
Een terrein van zeer hoge archeologische waarde bij de Slotlaan, met de resten van een kasteel Capelle uit de Middeleeuwen (1285), de resten van diverse herbouwfasen van het kasteel (13 e t/m 17 e eeuw) en een
•
Actie: Archeologische informatie en belangen worden zo vroeg mogelijk in het proces van ruimtelijke ordening ingebracht en meegewogen.
•
De gemeente voert een zorgvuldig archeologisch beleid dat voldoet
beschoeiing (behorende bij een duiker) uit de Romeinse tijd;
aan de geldende wet- en regelgeving op het gebied van archeologische
Een terrein van hoge archeologische waarde, met resten van een
monumentenzorg.
dam en duikers uit de Romeinse tijd (2e eeuw) bij het Slotplein. Deze terreinen staan aangegeven op de Archeologische kenmerken- en
Actie: De bestemmingsplannen zijn sinds 1 januari 2024 onderdeel van het
waardenkaart. Een vergunning voor bodemverstoringen in deze
tijdelijk omgevingsplan. Voor 1 januari 2032 moet het omgevingsplan zijn
gebieden moet worden afgestemd met de provincie Zuid-Holland. Op de
geactualiseerd en wordt archeologie gewijzigd of ongewijzigd opgenomen.
archeologische kenmerken- en waardenkaart komen verder de volgende
Dit vraagt om integrale afstemming.
gebieden voor: de historische dorpskern (hoge trefkans) en een gedeelte van het ’s-Gravenweggebied (middelhoge trefkans). De trefkans geeft
•
Archeologie is in het tijdelijke omgevingsplan verankerd door
aan wat de kans is op het vinden van archeologische resten in de bodem
het opnemen van een archeologieparagraaf, planregels en een
en onder water binnen een bepaald gebied.
archeologische verbeelding, waarbij per omgevingsplan maatwerk wordt geleverd;
15
•
•
•
•
Op de verbeelding van het omgevingsplan zijn de archeologische
bij welke bodemingrepen een toets op de noodzaak van archeologisch (voor)
waarden als dubbelbestemming opgenomen en daaraan zijn planregels
onderzoek noodzakelijk is.
verbonden die waarborgen dat bij vergunningverlening de archeologische
Deze kaarten moeten actueel worden gehouden door gebruik te maken
belangen mee worden gewogen;
van de uitkomsten van bij nieuwe ontwikkelingen verrichte archeologische
Op de gemeentelijke website komt er een informatieblok te staan
onderzoeken. Deze uitkomsten leveren weer bouwstenen op voor het
over het onderwerp archeologie binnen de gemeente, waardoor
bijstellen van de bewoningsgeschiedenis van onze gemeente. De kaarten
draagvlak voor een verantwoord archeologiebeleid wordt gecreëerd en
waren voorheen geïntegreerd in de bestemmingsplannen van de gemeente
onderhouden;
en dus sinds 2024 opgenomen in het tijdelijke deel van het omgevingsplan.
Met Archeologie Rotterdam (AR) is een samenwerkingsverband
Op basis van onderzoeken en overleg met AR is er geen aanleiding om de
aangegaan om te voorzien in de noodzakelijke expertise
bestaande archeologische kenmerken- en waardenkaart aan te passen en is
van het gemeentelijke archeologiebeleid. Onder dit
de bestaande kaart nog steeds actueel. De archeologische kenmerken- en
samenwerkingsverband vallen een archeologiecoördinator en een
waardenkaart is als bijlage 1 in deze nota opgenomen.
archeologiebegeleidingscommissie. In het geval van een archeologisch (voor)onderzoek stelt AR
2.2 Monumentenzorg
een programma van eisen op voor het onderzoek en voert een
De gemeente Capelle aan den IJssel telt achttien rijksmonumenten, te weten
gespecialiseerd bureau het onderzoek uit, of wordt het gehele onderzoek
zeven (voormalige) boerderijen, zes woonhuizen, een kerk, een kerktoren,
uitgevoerd en beoordeeld door AR.
een oude gevangenis, een voormalig bejaardenhuis en een stormvloedkering met brug.
Actie: Jaarlijks wordt een bedrag van € 20.000,- op het beleidsterrein
De gemeente Capelle aan den IJssel telt daarnaast 46 beschermde
archeologie gereserveerd, voor in- en externe kosten.
gemeentelijke monumenten, voor het overgrote deel bestaande uit
2.1.2 Archeologische kenmerken- en waardenkaart
16
woonhuizen en (voormalige) boerderijen en verder kerkgebouwen, een schoolgebouw, een gemaal, een begraafplaats en twee bedrijfspanden.
De archeologische kenmerkenkaart geeft inzicht in de tot op heden bekend
Een deel van dit bestand behoort tot de naoorlogse bouwkunst. Ook
zijnde ‘sporen’ uit de ontstaansgeschiedenis die zich in de bodem van
zijn zes beschermde dorpsgezichten aangewezen. Twee hiervan zijn
onze gemeente bevinden. Hieruit blijkt dat grote delen van onze gemeente
ontstaan na 1950. De zes beschermde dorpsgezichten zijn te vinden in de
nog onderzocht moeten worden als zich nieuwe ontwikkelingen voordoen
monumentenlijst in de bijlage. Ook kent Capelle een aantal beeldbepalende
waarbij de bodem wordt geroerd. Uit een onderzoek moet dan blijken of zich
panden. Deze panden genieten extra bescherming in het omgevingsplan
archeologisch waardevolle elementen in de bodem bevinden.
door bijvoorbeeld een sloopbescherming. Bij de selectie van gemeentelijke
De archeologische waarden- en beleidskaart geeft aan op welke terreinen en
(gebouwde) monumenten zijn 41 objecten aangemerkt als ‘overig waardevol’. Deze panden kennen echter geen bescherming. Op termijn is het mogelijk
om beeldbepalende panden van een lichte vorm van bescherming te voorzien, bijvoorbeeld via een anti-sloopbepaling en/of de toekenning van een bijzonder welstandsniveau in het omgevingsplan. Beschermde dorpsgezichten hebben een beschermde status die is vastgelegd in het omgevingsplan. Erfgoed is integraal in alle omgevingsplannen verwerkt sinds de omgevingswet. Deze integraliteit werd hiervoor al bereikt door de inpassing in de planologische regelgeving.
2.2.1 Omgevingsplan Met de ingang van de Omgevingswet op 1 januari 2024 werkt de gemeente met een tijdelijk omgevingsplan. Erfgoed is integraal verwerkt in het tijdelijke omgevingsplan. Alle regels die voorheen golden in de bestemmingsplannen van monumenten en erfgoed zijn automatisch overgenomen in het omgevingsplan. In het omgevingsplan blijft de beschermde status van gemeentelijke monumenten in werking door een functieaanduiding. Ook voorbeschermde monumenten blijven deze status behouden in het omgevingsplan. De beschermde status van beschermde dorpsgezichten is ook opgenomen in het tijdelijke omgevingsplan. Voor het uiteindelijke omgevingsplan zullen deze beschermingsregelingen wel nog onder het licht gehouden worden en daar waar nodig verbeterd.
2.2.2 Post 65 erfgoed De vooroorlogse bebouwing in Capelle aan den IJssel is volledig geïnventariseerd en gewaardeerd. Tenzij nieuwe feiten aan het licht komen, ligt uitbreiding van de monumentenlijst met objecten daterend van vóór 1940 niet voor de hand. Verdere verkenning van erfgoed na de periode 1940 kan mogelijk wel nog resulteren in nieuwe waardering of aanwijzing van enkele monumenten. In 2022 heeft de gemeente in samenwerking met onderzoeksbureau Contrei een onderzoeksrapport uitgebracht over de
Dief en Duifhuisje aan de Nieuwe Laan 11 17 (rijksmonument)
geschiedenis van Capelle aan den IJssel genaamd ‘Het verhaal van Capelle aan den IJssel 1945-1990’. In dit onderzoek is specifieke aandacht besteed aan het Post 65 erfgoed: gebouwen en ensembles uit de periode 1965–1990 die typerend zijn voor de naoorlogse groei en ontwikkeling van Capelle. Op basis van dit rapport heeft het International New Town Institute (INTI) aanvullend onderzoek verricht en een eerste selectie gemaakt van objecten die van bijzondere waarde zijn en mogelijk in aanmerking komen voor erfgoedbescherming. Geselecteerde objecten Post 65 erfgoed 1. Gemeentehuis/Kantoren De Linie Locatie: De Linie, Westerlengte 2. Verzorgingshuis, serviceflats, maisonnettes en galerijwoningen Locatie: Baronie, Graafschap 3. IJsselland Ziekenhuis Locatie: Prins Constantijnweg 2 4. Metrostations Locatie: Capelle Centrum, Slotlaan, De Terp 5. De Terp Ontwerp: 1975-1976 Locatie: Damsterdiep en omgeving 6. Molukse Wijk Locatie: Oosterlengte, Noorderbreedte, Banda Neira 7. Woondekken Keerkring/De Schil Locatie: Scheldedal, Keerkring 8. Dekwoningen Schollevaar Locatie: Reidans, Filomeentje Erf 9. Woningen langs de gracht Locatie: Floris Burgwal Opdrachtgever: Bouwselect B.V. 10. Patiowoningen 18
De Statendam, Sterrekinderen Erf
Locatie: Pastel, Ikoon, Palet, Rondedans
De geselecteerde objecten worden nader onderzocht op hun geschiktheid voor bescherming binnen het omgevingsplan. Per object zal worden beoordeeld welke vorm van bescherming passend is en binnen welk gemeentelijk beleid deze het best kan worden verankerd. Vooral de wooncomplexen De Baronie en De Statendam worden als zeer waardevol beschouwd en komen mogelijk in aanmerking voor aanwijzing als gemeentelijk monument. Het is belangrijk om vroegtijdig inzicht te krijgen in hoe bewoners en eigenaren tegenover een mogelijke aanwijzing staan. Erfgoedbeleid kan immers direct gevolgen hebben voor onderhoud, verbouwingen of sloop. Transparante communicatie, informatiebijeenkomsten en het betrekken van bewoners in de afwegingen zijn cruciaal om draagvlak te creëren en weerstand te voorkomen. Om het beeld van de ruimtelijke en cultuurhistorische ontwikkeling van Capelle compleet te maken, werkt de gemeente – opnieuw in samenwerking met Contrei – aan het tweede deel van ‘Het verhaal van Capelle’. Dit
2.2.3 Ruimtelijke kwaliteit Veranderingen in de directe omgeving van beschermde monumenten en dorpsgezichten beïnvloeden de betekenis, uitstraling en identiteit ervan. De directe omgeving — gevormd door panden naast en tegenover het monument — is cruciaal voor de beleving van de monumentale waarden. Hoewel deze omgeving zelf vaak geen beschermde status heeft, verdient zij binnen de invloedssfeer van het monument extra aandacht vanwege haar impact op de ruimtelijke kwaliteit en monumentale beleving Binnen het kader van de Omgevingswet speelt deze omgeving een belangrijke rol, hoewel de precieze afbakening van zo’n zone vaak lastig is. Ruimtelijke kwaliteit omvat daarbij meer dan esthetiek; het gaat ook om herkenbaarheid, historische structuren en de samenhang tussen gebouwen en hun omgeving. Het welstandsbeleid levert hieraan een bijdrage via verschillende toetsingsniveaus. Het is wenselijk het welstandsbeleid af te stemmen op het erfgoed- en archeologiebeleid, zodat ruimtelijke ontwikkelingen bijdragen aan het behoud van cultuurhistorische kwaliteit.
vervolgonderzoek richt zich op de periode 1990–2020 en verkent de erfgoedwaarden van recentere ontwikkelingen, alsmede de rol van het naoorlogse erfgoed in het hedendaagse stadsbeeld. De monumentenlijst is opgenomen als bijlage 2 bij deze nota; de erfgoedkaart is opgenomen als bijlage 3 bij deze nota.
19
Beleid openbare ruimte De zorg die de gemeente heeft voor de openbare ruimte is in beschermde dorpsgezichten nog intensiever. Groenaanleg en onderhoud, inrichting met straatmeubilair en bestrating bijvoorbeeld vragen extra aandacht, evenals de verkeersdruk in oudere woongebieden, waarin huizen veelal niet onderheid zijn. Er is al vanaf 2012 in het erfgoedbeleid bepaald dat in beschermde dorpsgezichten en historische kernen een bijzonder niveau voor inrichting en een daarbij passend niveau voor onderhoud wordt nagestreefd. Bij de keuzes voor de inrichting van de openbare ruimte houden we hier rekening mee. Beleid voor de openbare ruimte, zoals het Handboek inrichting openbare ruimte (HIOR) of een beheerplan, omschrijft hierover de invulling. Ook is de
tussen nieuwe projecten en beschermde monumenten en dorpsgezichten het uitgangspunt. De beeldbepalende kwaliteiten moeten afleesbaar blijven en de transformaties moeten ondergeschikt zijn. Plannen zullen zorgvuldig worden beoordeeld door het Q-team.
2.2.4 Instandhouding Met de invoering van de Omgevingswet is de verantwoordelijkheid van de gemeente voor het toezicht op de instandhouding van rijksmonumenten verder toegenomen. De monumenteigenaar blijft echter te allen tijde hoofdverantwoordelijk voor het onderhoud van het monument. De
gemeente bezig met het opstellen van een groenbeleidsplan.
gemeente zet in op het gezamenlijk met eigenaren inzichtelijk maken van
Actie: Inrichting en onderhoud van de openbare ruimte in beschermde
verbeteren. Hierbij wordt goed onderhoud gestimuleerd en beloond. Indien
dorpsgezichten behouden dan wel krijgen een niveau dat bij het bijzondere
de onderhoudsstaat en het verkennen van mogelijkheden om deze te nodig zal handhavend worden opgetreden. Voor diverse onderwerpen is het
karakter van die gebieden past.
beleid hierop afgestemd.
Welstandsbeleid
Actie: Behoud de huidige monumenten(lijst). Informeer, organiseer en
Het beleidskader voor de invloedssfeer van erfgoed is geborgd in het welstandsbeleid. Bij veranderingen aan de buitenkant speelt ook het architectonische aspect een belangrijke rol. Monumenten en beschermde dorpsgezichten vallen altijd onder een bijzonder welstandsniveau. Ook bebouwing in de directe omgeving is bepalend voor het beeld. Die invloedssfeer is in de advisering meegewogen. Bij grootschalige ontwikkeling van gebieden of transformaties is de samenhang met de omgeving geborgd in het planproces. In gebieden waarin erfgoed een rol speelt, is hiervoor bijzondere aandacht nodig. Het erfgoed draagt bij aan de identiteit en kwaliteit van het gebied en biedt ontwikkelkansen.
20
Actie: Bij de transformatie en ontwikkeling van de stad blijft de samenhang
bemiddel actief in vraag en aanbod van faciliteiten op de grote financiële vraagstukken. Een van de manieren waarop dit beleid is ingeregeld vanuit de gemeente is de stimuleringspremie waar in 2.2.5 verder op wordt ingegaan. De inspectierapporten van de Monumentenwacht die aan de stimuleringspremie gekoppeld zijn, geven de gemeente de kans om de instandhouding van de gemeentelijke monumenten te monitoren. Actie: Monitor de instandhoudingsplicht voor gemeentelijke monumenten na een periode van 2 jaar aan de hand van het inspectierapport van de Monumentenwacht.
2.2.5 Financiële faciliteiten Tegenover de beperkingen die de gemeente aan eigenaren van beschermde gemeentelijke monumenten oplegt (geen verandering zonder vergunning en een instandhoudingsplicht), staan de volgende financiële tegemoetkomingen. Deze financiële faciliteiten vormen onderdeel van de stimuleringsregeling,
Aangezien het onderhoud van monumenten één van de belangrijkste taken van de gemeente is, moet Capelle de mogelijkheid bieden zo veel mogelijk monumenten te ondersteunen door middel van de stimuleringspremie. Actie: Breidt de subsidieregeling verder uit om de huidige kosten van
nader benoemd in paragraaf 3.1.
de stimuleringspremie te kunnen dekken en om in de toekomst meer
A. De Stimuleringspremie
stimuleringsbijdrage. Jaarlijks is hiervoor een bedrag nodig van totaal
De gemeente biedt een onderhoudsinspectie aan, neemt de kosten van de Monumentenwacht (inclusief kleine reparaties) voor haar rekening en betaalt bij voldoende onderhoud om het jaar een stimuleringspremie uit. Goed gedrag loont dus. Daartoe krijgt de gemeente inzage in de inspectierapporten die de Monumentenwacht opstelt. Eigenaren doen nu op vrijwillige basis mee. Er bestaat in de hoogte van de premie onderscheid tussen woonhuizen en objecten zoals scholen en kerkgebouwen, omdat de onderhoudskosten voor de laatstgenoemde categorie aanzienlijk hoger zijn. In de Omgevingswet is bepaald dat er een onderhoudsplicht is. Om de staat van onderhoud te kunnen beoordelen, is de gemeente er bij gebaat inzicht in het onderhoud te krijgen. Een streefdeelname van 40% aan de stimuleringsregeling is op basis
monumenten de mogelijkheid te geven om gebruik te maken van de € 30.000,-.
B. Instandhouding Het is belangrijk dat de kwaliteit en toekomstwaarde van de monumenten goed is en blijft. Ten gunste van langdurige instandhouding van de gemeentelijk monumenten wordt daarom, aanvullend op stimuleringsregelingen vanuit het rijk of de provincie, gekeken naar gemeentelijke voorzieningen. Er is een duidelijk onderscheid tussen regulier onderhoud en instandhouding. De laatste gaat over behoud van de structuur van het gebouw (constructie en fundering). Mede door fluctuerende grondwaterstanden of grootschalige bouw en verbouw in de directe
van de vrijwillige deelname haalbaar gebleken.
omgeving kan ongewild schade ontstaan die de instandhouding beïnvloedt.
De stimuleringsbijdrage is sinds 2018 jaarlijks beschikbaar. Voor de omvang
van maatwerk: het ene monument is het andere niet. Het is daarom van
van Capelle is dit al een grote stimulans. Omdat sinds 2018 het aantal eigenaren dat gebruik maakt van de stimuleringsbijdrage is gegroeid, is er een uitbreiding van het budget nodig. Dit is van belang om de huidige kosten te kunnen dekken en om in de toekomst meer monumenten de mogelijkheid te geven om gebruik te maken van de stimuleringsbijdrage.
Met het herstel hiervan zijn vaak grote kosten gemoeid. Er is altijd sprake belang de instandhouding te bekijken in het perspectief van een meerjaren onderhoudsplan (MJOP). Op basis daarvan kan gekeken worden op welke basis een eventuele bijdrage te verantwoorden is. Actie: Onderzoek de mogelijkheden voor een gemeentelijk fonds of subsidieregeling voor instandhouding. De uitwerking van de stimuleringsverordening is hiervoor de basis. 21
C. Duurzame Monumentensubsidie Om aan te sluiten bij de rijksinzet op erfgoedverduurzaming heeft de gemeente de regelgeving versoepeld via de Nota Verduurzamen Erfgoed 2023. Hoewel dit meer mogelijkheden biedt voor monumentenverduurzaming, blijven financiële en kennistekorten uitdagingen in de uitvoering. Door middel van een subsidie op een duurzame monumentenadviseur (DuMo) kan hier op ingespeeld worden. Een DuMo adviseur heeft de benodigde kennis op het gebied van het verduurzamen van monumenten. Een DuMo rapport geeft de monumenteneigenaren inzicht in hoe zij het beste hun monument kunnen verduurzamen. Ook kan een DuMo adviseur helpen bij de begeleiding van de uitvoering van verduurzamingsmaatregelen. Vanuit het programma Duurzaamheid is hiervoor geld beschikbaar gesteld. Het gaat om een bedrag van €30.000,- per jaar voor de periode 2024 tot en met 2026. Het is van belang dat monumenteigenaren op de hoogte zijn van de mogelijkheden om hun monument te verduurzamen door goed in te zetten op communicatie omtrent de Nota Verduurzamen Erfgoed en de Duurzame Monumenten Subsidie. Actie: Stimuleer de verduurzaming van monumenten door monumenteneigenaren duidelijk te informeren over hun mogelijkheden.
22
Beeld van het slagenlandschap aan de ‘s Gravenweg
2.2.6 Advisering
2.2.7 Handhaving
Monumenten worden in principe getoetst in het kader van de Erfgoedwet
Nog een aspect van bedrijfsvoering: ook voor wat betreft het toezicht op
en gemeentelijke Verordening fysieke leefomgeving. Bouwplannen in een
de naleving van de wet- en regelgeving op monumentengebied en van
beschermd dorpsgezicht of aan/bij een rijksmonument of gemeentelijk
monumentenvergunningen, inclusief eventuele vergunningsvoorwaarden,
monument worden altijd getoetst door een onafhankelijke erfgoedcommissie.
is een kritische blik op beschikbare tijd en deskundigheid op zijn plaats. De
Alle ingrepen aan voor-, zij- en achterkant van een monument zijn object
handhaving van monumentenvergunningen vraagt soms om toegesneden
van advies en toetsing, evenals het interieur. Zij worden beoordeeld op de
kennis (evenals de aan te bevelen opname van de bestaande toestand op
zorgvuldigheid waarmee de oorspronkelijke architectuur, materialen, details
het moment van indienen van een vergunningaanvraag). Sinds 2018 is er
en kleuren worden gerespecteerd dan wel gerestaureerd. De basis van die
een vast bedrag gereserveerd van € 20.000,- om de benodigde kennis op
erfgoedtoets is het gebouw zelf en de redengevende omschrijving.
het gebied van monumentenhandhaving in te huren. Er zal de komende jaren onderzocht worden of er een samenwerkingsverband aangegaan kan worden
Gezien het rijke bestand van gemeentelijke monumenten en dorps- c.q.
met de gemeente Rotterdam om vaste kennis in huis te krijgen voor de
stadsgezichten en het terugtreden van de rijksoverheid voor wat betreft
handhaving van monumenten.
de vergunningverlening voor wijzigingen aan rijksmonumenten, is een
In de Omgevingswet is de verplichting van onderhoud ingeregeld.
regelmatige vergelijking tussen objectief te stellen eisen aan beschikbare tijd
Hiermee wordt bedoeld dat de gemeente hierop moet controleren dat de
en in te zetten deskundigheid en de aanwezige capaciteit zinvol.
instandhouding van de monumenten niet in gevaar komt. Hierbij komt een handhavingsvraag kijken. Belangrijk bij een succesvolle handhaving van
In de Verordening fysieke leefomgeving (2024) is een gemeentelijke
bijvoorbeeld de instandhoudingsplicht is dat de mate van handhaving in
adviescommissie voor erfgoed vastgelegd. Dorp, Stad en Land faciliteert
verhouding staat tot de overtreding. Voor een proportionele en succesvolle
deze externe adviescommissie. De commissie heeft als taak de raad en het
handhaving is tijdig in gesprek gaan met de eigenaar zeer belangrijk.
college te adviseren bij de uitoefening van hun taken en bevoegdheden met het oog op het bereiken en in stand houden van een goede
Actie: Het jaarlijks gereserveerde bedrag van €20.000,- voor de capaciteit
omgevingskwaliteit, specifiek gericht op de zorg voor cultureel erfgoed.
(in termen van tijd en deskundigheid) op het gebied van handhaving bij monumenten blijft in stand. In de toekomst wordt een samenwerkingsverband met de gemeente Rotterdam onderzocht.
23
2.2.8 Communicatie en informatie De monumentencommunicatie is tot op heden logischerwijs geheel gericht op objecten en gebieden gebouwd/ontstaan vóór 1940. In een gemeente die in de laatste vijftig jaar van dorp tot stad is geworden, is daar blijvende aandacht voor nodig. Daarnaast kan de naoorlogse verscheidenheid in bouwkunst en stedenbouw bijdragen aan de profilering van de gemeente. Het accent dient hierbij nog meer dan tot nu toe te liggen op digitale informatieverstrekking,
monumenteigenaren om te weten wat er speelt en zodat er onderling informatie uitgewisseld kan worden. De gemeente wil daarom één tot twee keer per jaar een bijeenkomst organiseren voor alle monumenteigenaren binnen de gemeente, waarbij ook medewerkers van de gemeente aanwezig zijn. Hier kunnen mogelijk ook professionele partijen aanwezig zijn om presentaties te geven en vragen te beantwoorden. Deze bijeenkomsten
met verwijzing naar landelijke informatiebronnen.
zullen wisselend plaatsvinden in één van de monumenten van de gemeente.
Actie: Op de gemeentelijke website krijgt de informatieverstrekking over
Actie: De gemeente organiseert 1 tot 2 keer per jaar een bijeenkomst voor
naoorlogse bouwkunst en stedenbouw een accent.
alle gemeentelijke monumenteneigenaren.
Ook het historisch archief behoort tot het cultureel erfgoed. Vooralsnog zijn
2.3 Cultuurlandschap
de archieven voornamelijk fysiek toegankelijk. In overleg met de Historische Vereniging heeft de gemeente Capelle aan den IJssel ervoor gezorgd dat dit archief ook digitaal raadpleegbaar is, met een adequate serviceomgeving, op financiële voorwaarden die voor de gemeente acceptabel zijn. Dit uitgangspunt heeft in 2012 praktische invulling gekregen. Het is van belang dit archief te blijven aanvullen. Ook bijzondere bebouwing van nu kan op termijn geschiedeniswaarde krijgen. Dit bewustzijn kan worden vergroot. Historische informatie draagt bovendien bij aan de belevingswaarde van het cultureel erfgoed, voor zowel inwoners als bezoekers. De informatie dient ook onzichtbare waarden te betreffen, waaronder die in de bodem. Het op locatie
‘Het cultuurlandschap is het door menselijk denken en handelen bepaalde en gevormde deel van de Nederlandse ruimte. Het omvat zowel het landelijke als het stedelijke gebied.’ Aldus de definitie die de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed geeft. Het cultuurlandschap van Zuid-Holland wordt weergegeven op een cultuurhistorische kaart, die kenmerken en waarden met betrekking tot archeologie, landschap en nederzettingen bevat. De gegevens over Capelle aan den IJssel betreffen in hoofdzaak archeologische zones langs de IJssel en in het landelijke gebied. De dijkzones langs de IJssel en poldergrenzen langs het ‘s-Gravenweggebied zijn als landschapskenmerk gewaardeerd.
kunnen ervaren van het erfgoed geeft een grote meerwaarde.
Als nederzetting is de kasteelbiotoop, waarop het Capelse slot stond
Actie: Historische informatieborden blijven de aandacht vestigen op (de
gestaan, maar waar geen buitenplaatsaanleg meer aanwezig is.
geschiedenis van) markante plaatsen in de gemeente; hierbij worden archeologische waarden nadrukkelijk betrokken.
24
Het is belangrijk dat de gemeente goed contact onderhoudt met de
gewaardeerd. Het terrein is zeer waardevol als locatie waar een kasteel heeft De polderlinten ’s-Gravenweg en Capelse weg en de eerste verstedelijking in Middelwatering en Schenkel-oost hebben als nederzetting een kenmerk gekregen op de kaart.
Met dat laatste heeft de provincie de focus ten aanzien van cultuurlandschap verbreed. Voorheen had het cultuurlandschap in het beleid alleen betrekking op landgoederen en “biotopen”, maar nu zijn ook de structuren nadrukkelijker onder de aandacht. Hierbij kan gedacht worden aan vaarwegen en bebouwing langs dijken. Daarnaast wordt behoud van onder architectuur gebouwde sociale woningbouw nader belicht die van Capelle aan den IJssel een stad hebben gemaakt.
2.3.1 Belangrijkste ambities Cultuurlandschap Op en in het cultuurlandschap komen monumenten, dorpsgezichten en archeologische waarden voor. Daarnaast zijn er structuren zoals wegen, dijken, dijkopgangen, kades, waterlopen en oude verkavelingen. Verder treft men in Capelle aan den IJssel aan: restanten van industriële activiteiten, landschapselementen zoals een enkele zelling, boomgaarden, tamelijk oude buurtschappen en losse elementen zoals restanten van grenspalen. Inpassing in een nieuwe samenhang zal daarbij veelal mogelijk zijn. Het streven naar ‘behoud door ontwikkeling’ kan langs deze weg gestalte krijgen.
2.3.2 Waardenkaart Cultuurhistorische Objecten De Stichting Landschapsbeheer Zuid-Holland heeft de structuren en elementen van de gemeente Capelle in samenwerking met de Historische Vereniging Capelle aan den IJssel geïnventariseerd. Vervolgens zijn ze voorzien van een waardering en een aanbeveling. De geïnventariseerde structuren en elementen zijn (en blijven) opgenomen in de omgevingsagenda. Voorheen waren structuren en objecten in de bestemmingsplannen door middel van een dubbelbestemming of door aanduidingen beschermd. In veranderde wetgeving verdient de vastgelegde waarde blijvende aandacht. In het kader van de Omgevingswet zal de geëigende plek hiervoor het omgevingsplan zijn. Actie: In de toekomstige omgevingsvisie en het omgevingsplan is het voornemen de structuren en objecten als “waarde” vast te leggen. De waardenkaart cultuurhistorische objecten is als bijlage 4 in deze nota opgenomen.
Om zicht te krijgen op het geheel is een samenvattend, tot de verbeelding sprekend verhaal van essentieel belang. Actie: Bij integrale visievorming blijft bijzondere aandacht voor informatievoorzieningen en routes langs cultuurlandschappelijke structuren en -elementen, gebouwde monumenten en beschermde gebieden.
25
3
BELEIDSINSTRUMENTEN
3.1 Gemeentelijke regelingen • Verordening fysieke leefomgeving Capelle aan den IJssel 2024.In deze
•
Uitgangspunt voor de selectie en aanwijzing is de begripsomschrijving van
en wethouders het bevoegd gezag is voor de vergunningverlening
een monument, alsook beschermde stads- en dorpsgezichten in artikel 7:12
t.a.v. rijksmonumenten. Verder bevat de verordening bepalingen over
van de Verordening fysieke leefomgeving:
de aanwijzing en instandhouding van gemeentelijke monumenten en
a) onroerende zaak die deel uitmaakt van cultureel erfgoed en van algemeen
gemeentelijke dorpsgezichten, de instandhouding van archeologische
belang is wegens zijn schoonheid, betekenis voor de wetenschap, de
terreinen en de instelling van de adviescommissie. De Verordening
historische of de cultuurhistorische waarde;
fysieke leefomgeving was voorheen de Erfgoedverordening en zal in de
b) groepen van onroerende zaken die van algemeen belang zijn wegens
toekomst worden opgenomen in het gemeentelijke omgevingsplan.
hun schoonheid, hun onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang
Verordening instandhouding erfgoed Capelle aan den IJssel. Hierin
dan wel hun wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde en in welke
worden financiële randvoorwaarden van ondersteuning geregeld. Op
groepen zich één of meer monumenten bevinden. (BGT) bevat informatie
grond van deze verordening ontvangen de eigenaren van monumenten
over de plaats en aard van monumenten, met oproepbare officiële
o.a. bij voldoende onderhoud elke twee jaar een stimuleringspremie.
beschrijvingen. In samenwerking met de historische vereniging is een fiets-
Het beleid wordt in uitvoering gebracht met de volgende toetsingskaders:
•
en wandelroute langs monumenten vervaardigd en uitgebracht, die veel belangstelling trekt. Bij en langs cultuurhistorisch waardevolle plekken worden informatievoorzieningen geplaatst.
Toetsingskader voor planbeoordeling monumenten (vastgesteld 27 november 2007). In het toetsingskader, voor eenieder kenbaar, zijn
Ter uitwerking hanteert de gemeente voor wat betreft de gebouwde omgeving
grondbeginselen als ‘behoud gaat voor vernieuwing’, ‘ingrepen moeten
de volgende criteria:
omkeerbaar zijn’ en ‘de bouwgeschiedenis dient zichtbaar te blijven’
•
De criteria voor selectie en aanwijzing van erfgoed blijven ongewijzigd.
regeling is onder meer geregeld dat het college van burgemeester
3.2 Gemeentelijke toetsingskaders •
3.3 Criteria voor selectie en aanwijzing
Beleidsnota archeologie met de daarbij behorende archeologische
3. A. Cultuurhistorische aspecten • Objectgeschiedenis. De mate waarin de stichter en/of het gebruik van het
kenmerkenkaart en archeologische waarden- en beleidskaart (2010).
object van historisch belang is en de mate waarin het sociale en lokale
Nota Verduurzamen Erfgoed (2023). Hierin wordt informatie gegeven
aspect een rol speelt.
vervat.
over de verduurzaming van monumenten. De nota dient ook als regelgeving bij het verduurzamen van gemeentelijke monumenten.
•
Lokaal belang. De mate waarin de stichter en/of het gebruik van het object karakteristiek of wenselijk is voor de gebouwde omgeving of de bevolking van Capelle.
26
B. Architectonische aspecten • Bouwstijl. De mate waarin de architectonische stijl van een object
•
vergunningaanvragen gaat veelal vooroverleg met de beleidsspecialist of adviescommissie vooraf. Daardoor verloopt in de meeste gevallen het
herleidbaar is tot of een goed voorbeeld is van lokaal of regionaal
• •
bekende architectuur. Uniciteit. De mate waarin het object zeldzaam is, per regio gemeten. Verminking. De mate waarin de authenticiteit is verminkt of de monumentale waarde is aangetast. Het betreft hier aantastingen door niet-harmonieuze wijzigingen van de architectuur.
C. Situering • Ensemblewaarde. De mate van waardering van de stedenbouwkundige of landschappelijke situatie, net zoals van de invloed die het
•
desbetreffende object op de omgeving heeft. Verstoring. De mate waarin de omgeving negatief inwerkt op de waarde van het ensemble.
D. Technische staat • Kwaliteit. De mate waarin een pand in goede technische staat is en, •
wanneer dat niet het geval is, in die staat kan worden gebracht. Kosten. De omvang van de kosten ter verbetering van de bouwtechnische kwaliteit. (Herstel van eventuele verminkingen wordt
Het behandelen van vergunningaanvragen: Aan het indienen van
• • • •
vergunning traject soepel. Toezicht en handhaving op vergunningen. Stimulering en toezicht op instandhouding. Het begeleiden/stimuleren van eigenaren bij het vinden van geschikte subsidies voor bijvoorbeeld groot onderhoud of restauratie. Het integraal benaderen en maximaal benutten van erfgoed en cultuurhistorisch waardevol materiaal in planontwikkelingen en
• •
gebiedsvisies. Het voorbereiden en uitvoeren van aanwijzingstrajecten. Communicatie en informatie: Via de gemeentelijke website is informatie beschikbaar over het erfgoedbeleid in het algemeen, over vergunningverlening en financiële tegemoetkomingen. De digitale gemeenteplattegrond (BGT) bevat informatie over de plaats en aard van monumenten, met oproepbare officiële beschrijvingen. In samenwerking met de historische vereniging is een fiets- en wandelroute langs monumenten vervaardigd en uitgebracht, die veel belangstelling trekt. Bij en langs cultuurhistorisch waardevolle plekken worden informatievoorzieningen geplaatst.
hierin niet betrokken). Wanneer onverwijld blijkt dat een object niet langer in voldoende mate aan bovengenoemde criteria voldoet en deze toestand blijvend is, kan een object op verzoek van de monumentenlijst worden afgevoerd.
3.4 Beleidstaken Beleidsmatig is de focus van de beleidsambtenaren gericht op het uitvoeren van de volgende taken: 27
28
De Statendam, Sterrekinderen Erf
Wanneer onverwijld blijkt dat een object niet langer in voldoende mate aan bovengenoemde criteria voldoet en deze toestand blijvend is, kan een object op verzoek van de monumentenlijst worden afgevoerd.
A. Cultuurhistorische aspecten •
Objectgeschiedenis. De mate waarin de stichter en/of het gebruik van het object van historisch belang is en de mate waarin het sociale en lokale aspect een rol speelt.
•
Lokaal belang.
B. Architectonische aspecten •
Bouwstijl. De mate waarin de architectonische stijl van een object herleidbaar is tot of een goed voorbeeld is van lokaal of regionaal bekende architectuur.
•
Uniciteit. De mate waarin het object zeldzaam is, per regio gemeten.
•
Verminking. De mate waarin de authenticiteit is verminkt of de monumentale waarde is aangetast. Het betreft hier aantastingen door niet-harmonieuze wijzigingen van de architectuur.
C. Situering •
Ensemblewaarde. De mate van waardering van de stedenbouwkundige of landschappelijke situatie, alsmede van de invloed die het desbetreffende object op de omgeving heeft.
•
Verstoring. De mate waarin de omgeving negatief inwerkt op de waarde van het ensemble.
D. Technische staat •
Kwaliteit. De mate waarin een pand in goede technische staat is en, wanneer dat niet het geval is, in die staat kan worden gebracht.
•
Kosten. De omvang van de kosten ter verbetering van de bouwtechnische kwaliteit. (Herstel van eventuele verminkingen wordt hierin niet betrokken).
29
30
Hoek Plantsoenstraat en Raadhuisstraat (beschermd dorpegezicht)
4
TOELICHTING WIJZIGINGEN EN ONTWIKKELINGEN
4.1 Nieuwe wetgeving
(Tijdelijk) Omgevingsplan
Per 1 juli 2016 is de Monumentenwet 1988 deels vervallen. Een deel van
Sinds 1 januari 2024 heeft de gemeente een omgevingsplan van rechtswege
deze wet is op dezelfde datum al overgegaan in de Erfgoedwet 2016. De
gekregen (ook wel het tijdelijke omgevingsplan genoemd). Dit tijdelijke
Wet op archeologische monumentenzorg is hier ook in gebundeld. Het deel
omgevingsplan bestaat uit de voormalige bestemmingsplannen, de
van de Monumentenwet dat betrekking heeft op de fysieke leefomgeving en
geldende voorbereidingsbesluiten, een gedeelte van de Verordening fysieke
de uitvoeringsregels zijn opgegaan in de Omgevingswet, die sinds 1 januari
leefomgeving en de regels vanuit het Rijk (de zogeheten Bruidsschat).
2024 van kracht is.
Gemeenten hebben tot 1 januari 2032 de tijd om het tijdelijke omgevingsplan
4.1.1 De Omgevingswet
om te zetten naar een definitief omgevingsplan dat voor de gehele gemeente geldt. Dit betekent onder andere dat de huidige verordeningen die betrekking
De Omgevingswet moet leiden tot een meer ontwikkelingsgerichte manier
hebben op de fysieke leefomgeving geïnventariseerd moeten worden en
van werken en tot verdere integratie van erfgoed met andere sectoren, zoals
bepaald moet worden welke regels naar het definitieve omgevingsplan
water, natuur, milieu en infrastructuur. Alle overheden zijn bezig of hebben
verhuizen. Voor de ingang van het definitieve omgevingsplan worden eerst
een omgevingsvisie opgesteld waar cultureel erfgoed een verplicht onderdeel
alle gemeentelijke regels over de fysieke leefomgeving samengevoegd in de
van uitmaakt. Daarnaast is er het gegeven dat inwoners een betrokkenheid bij
Verordening fysieke leefomgeving (Vfl). De Vfl wordt uiteindelijk opgenomen
erfgoed voelen en erfgoed willen beleven en ervaren. Ook is er tegenwoordig
in het omgevingsplan. Het uiteindelijke omgevingsplan zal rekening houden
minder afstand tussen de erfgoedspecialist en de monumenteigenaar.
met en bescherming bieden aan monumenten, archeologie, dorpsgezichten, cultuurlandschappen en immaterieel cultureel erfgoed binnen de gemeente.
Ook voor de gemeente Capelle aan den IJssel is dit actueel. Erfgoed raakt veel verschillende aspecten van ruimtelijke ordening binnen de gemeente.
Omgevingsvergunningen
Het behoud en de bescherming ervan vraagt daarom ook om een integrale
Vergunningen voor werkzaamheden in de fysieke leefomgeving worden onder
aanpak. Ook is het belangrijk dat de bewoners van Capelle zich meer
de Omgevingswet geregeld met de omgevingsvergunning. In 2010 betekende
betrokken gaan voelen bij erfgoed. De Capellenaren maken Capelle en geven
de invoering van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo),
de gemeente een eigen identiteit. Zij zijn zich bewust van de balans tussen
die ongeveer 25 regelingen heeft samengebracht betreffende de fysieke
het dorpse en stedelijke karakter van Capelle. De bewoners kunnen daarom
leefomgeving, al het einde voor de zelfstandige monumentenvergunning.
waardevolle inzichten geven in de monumenten en het erfgoed binnen
De Wabo is met de inwerkingtreding van de Omgevingswet vervallen,
Capelle die nieuwe perspectieven bieden.
maar valt wel onder het overgangsrecht. Verleende vergunningen en lopende procedures blijven dus van kracht. Alle nieuwe vergunningen voor werkzaamheden in de fysieke leefomgeving kunnen aangevraagd worden bij het omgevingsloket. Tijdens de ontwikkeling van het gemeentelijke omgevingsplan zal het toetsingskader verder worden uitgewerkt.
31
4.1.2 Archeologie De regelgeving over het behoud en beheer van cultureel erfgoed is sinds 2016 ondergebracht in de Erfgoedwet. In de Erfgoedwet 2016 zijn de uitgangspunten van het Europese Verdrag van Malta (1992) verwerkt, waarin planologische bescherming en behoud van archeologische waarden in de grond voorop staan. Het belangrijkste gevolg van de wetswijziging is dat gemeenten - vanaf het moment dat de wetgeving van kracht is (september 2007) - verplicht worden een eigen archeologiebeleid vast te stellen en ten
(Modernisering Monumentenzorg) met als belangrijkste doel: behoud door ontwikkeling. De zorg voor monumenten moet meegaan met vernieuwing waar de samenleving om vraagt. Economie, duurzaamheid en sociale samenhang spelen hierbij een rol. Andere factoren zijn onder meer het streven naar deregulering en de verankering van cultuurhistorie in de ruimtelijke ordening (omgevingsplannen).
uitvoer te brengen.
Instandhoudingsplicht
De wetgeving is erop gericht het archeologische erfgoed in de bodem te
eerder in rechterlijke uitspraken werd vastgesteld, expliciet geregeld. De
behouden (ook wel ‘in situ’ genoemd) en dit bodemarchief te documenteren - bijvoorbeeld door opgravingen - indien behoud ervan niet mogelijk is. Ook de toepassing van het beginsel ‘de verstoorder betaalt’ is van kracht: de kosten voor het archeologisch onderzoek moeten verhaald worden op de verstoorder (bijvoorbeeld een particulier, een bedrijf, een projectontwikkelaar of de gemeente zelf). Cruciaal is dat de gemeenten inzicht hebben en kunnen geven in de locatie en omvang van archeologische waarden en verwachtingen binnen hun gemeentelijk grondgebied en dat zij aangeven hoe zij met dat archeologische erfgoed omgaan. Archeologische belangen moeten daarbij uitdrukkelijk meegewogen worden in het ruimtelijke ordeningsproces, het omgevingsplan speelt hierbij een belangrijke rol. Vergunningverlening en integratie in de planvorming van archeologie zijn onderdeel van de Omgevingswet.
4.1.3 Monumentenzorg De monumentenzorg is door de jaren heen verbreed van objectgericht naar gebiedsgericht. De aandacht ging van object naar stadsgezicht (in de jaren ’80 van de vorige eeuw), van stadsgezicht naar wijk (in de 32
jaren ’90). Momenteel ondergaat de monumentenzorg een koerswijziging
Met de Erfgoedwet is de instandhoudingsplicht van monumenten, die mogelijkheid om direct een beroep op de wet te doen, biedt gemeenten een helder kader en een duidelijke basis om met eigenaren die hun monument niet onderhouden in gesprek te gaan over hun verantwoordelijkheden. De Nederlandse wetgeving kent een evenwichtige balans voor de bescherming van rijksmonumenten. Aan de ene kant zijn er de verplichtingen: een verbod op beschadiging of vernieling, en een vergunningplicht voor onder andere het aanbrengen van wijzigingen. Daarnaast is er de instandhoudingsplicht. Aan de andere kant zijn er de financiële voorzieningen voor eigenaren: subsidies, belastingaftrek en laagrentende leningen. Met deze instrumenten wordt de instandhouding van rijksmonumenten en hun monumentale waarde bevorderd. De instandhoudingsplicht (en financiële voorzieningen ter compensatie) in de Erfgoedwet heeft primair betrekking op rijksmonumenten. Voor gemeentelijke monumenten is het nodig dit in de gemeentelijke Verordening fysieke leefomgeving op te nemen. De VNG (Vereniging voor Nederlandse Gemeenten) heeft daarvoor een model opgesteld waarin een expliciete
instandhoudingsplicht en een strafbepaling is opgenomen. Dit VNG model vormt de basis voor de gemeentelijk regeling die onder paragraaf 3.1 is opgenomen. Er is samen met eigenaren en gebruikers van de monumenten gekeken naar mogelijke scenario’s voor een gemeentelijke instandhoudingsplicht en financiële voorzieningen ter compensatie. Voor de Capelse situatie wordt ingezet op een scenario waarbij gezamenlijk met de monumenteneigenaren inzichtelijk gemaakt wordt wat de staat van het onderhoud is en gezamenlijk de mogelijkheden worden bekeken om dit te verbeteren. Hierbij wordt het goede gedrag van de eigenaar beloond en om dit te stimuleren wordt de stimuleringsregeling uitgebreid.
4.2 Maatschappelijk en toekomstbestendig rijksbeleid Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) is verantwoordelijk voor de zorg voor het cultureel erfgoed in Nederland; de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voert wet- en regelgeving en erfgoedbeleid uit dat het ministerie samen met de dienst ontwikkelt. Het erfgoedbeleid van de afgelopen jaren heeft geleid tot eenvoudigere regelgeving en biedt meer ruimte voor de eigenaar. Het grootste deel van de rijksmonumenten staat er goed bij en er is een verandering in focus van restaureren naar beheer en gebruik. Er is ook aandacht voor herbestemming van monumentale gebouwen. Daarnaast is het inmiddels vanzelfsprekend dat bij gebiedsontwikkelingen rekening wordt gehouden met erfgoed. De ingang van de Omgevingswet klinkt door in het erfgoedbeleid van het Rijk. Sinds 2020 is erfgoed onderdeel van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI).