06.02 - Bijlage 1 - Bespreekstuk referendumverordening v031225

Onderwerp Buurtpeilingen Toelichting: Wens in coalitieakkoord: ‘We bepleiten om in de nieuwe referendumverordening ook de mogelijkheid van buurtpeilingen op te nemen om wijk of buurt gebonden thema’s ook door de inwoners van de betreffende buurt of wijk te laten beoordelen.’ (Pagina 7, Werken aan vertrouwen, speerpunten).

Wat bepaalt de Referendumverordening Capelle aan den IJssel 2020 Nieuw, nog niet genoemd in de bestaande referendumverordening. Wel bevat de bestaande verordening een mogelijkheid voor een raadplegend referendum (op initiatief van de raad) binnen een deelgebied: artikel 7 lid 4.

Vraag van raadswerkgroep “referendum”

Reactie referendumcommissie / unit Juridische Zaken en Inkoop

Bespreekpunt commissie BVM

Moet de mogelijkheid van buurtpeilingen in de referendumverordening of participatieverordening worden geregeld?



Wat streeft u na met buurtpeilingen? Volstaan de bestaande mogelijkheden (raadplegend referendum voor deelgebied en buurtpeiling als participatie-instrument) en zo nee, aan welke vorm van buurtpeilingen denkt u dan en wat wilt u aanvullend regelen?







Geldigheidsdrempel Toelichting: Opkomstdrempel kan leiden tot strategisch stemgedrag, zoals we zagen bij het Oekraïnereferendum in 2016. Conform modelverordening VNG en landelijke discussie is

Art. 13 lid 1: Het referendum is geldig indien meer dan 33,0% van het aantal kiesgerechtigden een stem heeft uitgebracht.

Wat zijn argumenten voor en tegen het hanteren van een geldigheidsdrempel?





De referendumverordening biedt al de mogelijkheid een raadplegend referendum voor een deelgebied te houden. Daarbij de kanttekening dat die mogelijkheid vervalt, als het raadplegend referendum wordt geschrapt uit de verordening (zie één van de volgende onderwerpen). De referendumverordening hoeft alleen te worden aangepast als de raad een raadgevend referendum voor een deelgebied mogelijk zou willen maken of als de raad voor een buurtpeiling andere criteria zou willen vaststellen dan voor reguliere referenda (t.a.v. drempel of opkomst). Het houden van buurtpeilingen is al mogelijk onder de bestaande participatieverordening. In de praktijk worden buurtpeilingen al regelmatig toegepast als participatie-instrument. Een referendum is een relatief zwaar middel om bewoners te laten participeren (lang proces, hoge kosten). Het hanteren van een geldigheidsdrempel strookt niet met het adviserende karakter van de uitkomst van een referendum en met het feit dat een referendum een participatie-instrument is voor de burger. De raad kan aan de hand van

Wilt u wel of niet een geldigheidsdrempel hanteren?

Pagina 1 van 6

het voorstel daar om geen opkomstdrempel te hanteren. Vanwege het louter adviserende karakter van het lokale referendum wordt vaak gesteld dat het beter is om zelfs helemaal geen drempel op te nemen.





Ondersteuningsverklaringen Toelichting: De hoogte van de drempels in de voorfasen varieert tussen gemeenten. De VNG geeft als richtlijn bij een inleidend verzoek een drempel van 1% van de kiesgerechtigden en bij het definitieve verzoek een drempel van 5%. Het voordeel van absolute aantallen t.o.v. een percentage als in de VNGverordening kan wel zijn dat deze voor de burgers helder en direct duidelijk zijn. Men weet meteen waaraan men toe is en hoeveel ondersteuningsverklaringen moeten worden opgehaald. Een voordeel van een nominale drempel is dat deze meegroeit met inwonersaantal/ kiesgerechtigden en je dus minder snel de verordening hoeft te actualiseren.

Artikel 8 en 9: Het gaat hier om de drempels in de inleidende en definitieve fase van het referendum. M.a.w. hoeveel ondersteuningsverklaringen moeten initiatiefnemers straks ophalen om een referendum aan te kunnen vragen? Inleidend verzoek: 70 ondersteuningsverklaringen

Wat zijn de voor- en nadelen van het hanteren van een nominale drempel t.o.v. absolute aantallen?





Definitief verzoek: 1.600 ondersteuningsverklaringen



de geldigheidsdrempel bepalen hoe belangrijk bewoners het onderwerp vinden. Als voordeel wordt wel genoemd dat een uitslag waarbij de meerderheid zich tegen een voorstel uitspreekt, maar de opkomstdrempel niet wordt behaald, niet dwingt tot heroverweging van het voorstel. Nadeel is dat een advies een dwingend karakter kan krijgen op het moment dat de opkomstdrempel wordt gehaald. Uitgaande van 50.560 kiesgerechtigden in 2023 en de percentages die de VNG als richtlijn hanteert, komt het aantal benodigde ondersteuningsverklaringen voor een inleidend verzoek op 506 en voor een definitief verzoek op 2.528. Dit wijkt sterk af van de aantallen die nu in de verordening staan. Voor- en nadelen absolute aantallen: duidelijkheid voor de burger; geen relatieve context, moeilijk vergelijkbaar en zonder aanvullende gegevens niet geschikt voor trendanalyses. Voor- en nadelen relatieve aantallen: bieden context, makkelijker vergelijkbaar tussen groepen, geschikt voor trendanalyse, handig voor rapportages en beleidsvorming; minder concreet/tastbaar, kan

Kiest u voor absolute of relatieve aantallen? Welke grenzen wilt u daarbij hanteren?

Pagina 2 van 6



Meerkeuzereferenda/ vraagstelling Toelichting: De verordening bevat nu enkel de mogelijkheid om vóór of tégen een concept raadsbesluit te stemmen. Referendum kan veelzijdiger ingezet worden. Het is bv. mogelijk om meerkeuzereferenda te organiseren. Kiezers kunnen dan bv. uit verschillende alternatieven kiezen. Afhankelijk van de precieze invulling ligt het voor de hand om – bij meer dan twee keuzemogelijkheden – ook een alternatieve stemprocedure te hanteren zoals ‘preferential voting’ (1e voorkeur, 2e voorkeur, 3e voorkeur, enz.) of ‘approval voting’ (zoveel opties aankruisen als men wil).

Artikel 6: Aan de kiesgerechtigden wordt bij een referendum de vraag voorgelegd of zij vóór of tegen het concept raadsbesluit zijn.

Hoe zijn de ervaringen in andere gemeenten die met een alternatieve stemprocedure werken?







misleidend zijn bij kleine absolute aantallen. Door de raad kunnen hierin verschillende keuzes worden gemaakt. Belangrijk is dat voor initiatiefnemers van een raadgevend referendum duidelijk is hoeveel handtekeningen zij moeten ophalen. Dat kan door absolute aantallen in de verordening op te nemen of door bv. vanuit de griffie tijdig duidelijk te maken hoeveel handtekeningen bij een bepaald percentage horen. Niet alle kwesties zijn via een referendum terug te brengen tot een stemvraag met de antwoordopties “ja” of “nee”. Er kunnen zich situaties voordoen waarbij het mogelijk en wenselijk is om meer dan twee antwoordopties aan kiezers voor te leggen. Als hiervoor wordt gekozen, vraagt dit om een alternatieve stemprocedure, omdat de kans anders aanwezig is dat de uitslag van het referendum multi-interpretabel wordt. Verschillende gemeenten hebben in het verleden een referendum georganiseerd met meer dan twee antwoordopties en een alternatieve stemprocedure. Het gebruik van de alternatieve stemprocedures is in de gemeenten positief beoordeeld. Een alternatieve stemprocedure is vooral

Wilt u wel of niet een vraagstelling met meer dan twee antwoordopties mogelijk maken in combinatie met een alternatieve stemprocedure?

Pagina 3 van 6



Uitzonderingsgronden Toelichting: Zie o.a. de discussie die is gevoerd in het kader van het initiatiefvoorstel voor een referendum over het Rivium 2.0. En zie ook wat de referendumcommissie hier eerder in haar advies over schrijft i.r.t. het voorstel van het college om twee uitzonderingsgronden toe te voegen aan de verordening.

Artikel 2: concept besluiten aldaar genoemd waarover geen referendum kan worden gehouden.

Wat is uw advies over de uitzonderingsgronden?



Artikel 2, onder j: besluiten die naar het oordeel van de raad hun grondslag vinden in een eerder genomen besluit waarover een referendum is gehouden of kon worden gehouden; Artikel 2, onder l: besluiten waarvan de totstandkoming, inwerkingtreding of uitvoering naar het oordeel van de raad niet kan worden uitgesteld vanwege enig daarmee gemoeid belang; Artikel 8 lid 6: voorafgaand aan



relevant bij een raadplegend referendum; bij een raadgevend referendum ligt immers de vraag voor of men voor of tegen het concept raadsvoorstel is. De referendumcommissie adviseert in de referendumverordening de mogelijkheid te creëren om (bij raadplegende referenda) een vraagstelling met meer dan twee antwoordopties mogelijk te maken in combinatie met een alternatieve stemprocedure. De modelverordening VNG 2019 (artikel 9) geeft concrete handvatten om dit in de verordening op te kunnen nemen. In de referendumverordening staat de vraag centraal of een concept raadsbesluit onderwerp van een referendum kan zijn. In artikel 2 van de verordening worden een aantal uitzonderingsgronden genoemd. Hiermee is dus de beleidsvrijheid van de raad beperkt(er). Mochten er géén uitzonderingsgronden zijn, dan moet de raad, in de geest van de verordening, besluiten dat er een referendum kan worden gehouden. De referendumcommissie meent dat artikel 8 lid 6 van de verordening in de praktijk anders wordt geïnterpreteerd, dan mogelijk de bedoeling is geweest bij het opstellen van

Wilt u de beoordelingsruimte die de raad nu heeft (in artikel 2 onder j en l en artikel 8 lid 6) om al dan niet een referendum te houden verder beperken? Dit in relatie tot de in december 2024 aangepaste verordening.

Pagina 4 van 6

de behandeling van het betreffende concept raadsbesluit besluit de raad of de gelegenheid wordt geboden tot het indienen van een definitief verzoek.

Mogelijkheid raadplegend referendum

Hoofdstuk 2 referendumverordening (artikel 7)

Toelichting: Referendumverordening bevat de mogelijkheid voor een referendum op initiatief van de raad en op initiatief van de bevolking. Regelmatig worden er discussies gevoerd of dit niet enkel een instrument op initiatief van de bevolking moet zijn. Raad heeft immers vele andere instrumenten om tot een politiek besluit te komen. In de nationale discussie over het bindend referendum – ook decentraal, gaat het ook enkel over de mogelijkheid voor een referendum op initiatief van de bevolking.

Inzicht in spreiding over buurten



Waarom is het raadplegend referendum destijds in de verordening opgenomen en wat zijn de landelijke ontwikkelingen ten aanzien van het raadplegend referendum?





 



Referendumverordening regelt hier niets over.

Hoe zou er bij een referendum tot een betere spreiding / meer inzicht daarin over de verschillende buurten gekomen kunnen worden?



die verordening. De referendumcommissie geeft in overweging nog eens kritisch te kijken naar de uitzonderingsgronden in artikel 2, onder j en l, van de verordening en naar de wijze waarop Capelle aan den IJssel toepassing geeft aan artikel 8 lid 6. Naar alle waarschijnlijkheid is er destijds voor gekozen de modelverordening van de VNG te volgen. Het is een manier om de gehele stemgerechtigde bevolking vroegtijdig en formeel te betrekken bij besluitvorming. Verreweg de meeste lokale referenda zijn raadplegend van aard. De vraag of in de referendumverordening de mogelijkheid tot een raadplegend referendum moet zijn opgenomen, is een politieke. In de praktijk wordt van deze variant met regelmaat gebruik gemaakt. De referendumcommissie adviseert de mogelijkheid van een raadplegend referendum te behouden in de referendumverordening. Dat inzicht zou kunnen worden verkregen door te vragen naar de postcodes wanneer het gaat om het inleidend en definitief verzoek. Stemmingen (dus het feitelijke referendum) zijn geheim en daaruit is de spreiding niet te destilleren.

Wilt u wel of niet de mogelijkheid van een raadplegend referendum laten vervallen?

--

Pagina 5 van 6



Technische aspecten

Betreft onder meer definitie van kiesgerechtigden in artikel 1 onder c: diegenen die op de drieënveertigste dag voorafgaande aan de dag waarop het referendum wordt gehouden overeenkomstig artikel B3 juncto J1 van de Kieswet kiesgerechtigd is voor de verkiezing van de leden van de raad.

Prof. dr. R. de Lange heeft in zijn advies van 7 september 2021 een inconsistentie in de verordening gesignaleerd ten aanzien van de kiesgerechtigdheid. Het betreft een technisch punt dat kan worden opgelost door de definitie van kiesgerechtigde te vereenvoudigen.

Stemvrijheid en stemgeheim zijn bij een verkiezing belangrijke waarborgen. Om die reden is ook bij een referendum achteraf niet inzichtelijk wie voor welke optie heeft gestemd. Wel wordt bij een verkiezing door de gemeente de uitslag per stembureau openbaar gemaakt. Dat kan ook bij een referendum worden gedaan. Dit geeft tot op zekere hoogte inzicht in hoe er in verschillende delen van de gemeente is gestemd. Er wordt een voorstel voor technische aanpassing van de referendumverordening voorbereid.

--

Pagina 6 van 6