05.02 - bijlage 1 - DoeMee-onderzoek energiebesparingsplicht raad

Meent 94 t 010 • 267 22 42

Postbus 70012

info@rekenkamer.rotterdam.nl

3000 KP Rotterdam

www.rekenkamer.rotterdam.nl

Gemeente Capelle aan den IJssel Gemeenteraad d.t.k.v. de griffie Rivierweg 111 2903 AR CAPELLE AAN DEN IJSSEL

datum 26 september 2025

ons kenmerk

RC 25.15/SK/EB/CS

pagina

betreft

1 van 6

DoeMee-onderzoek energiebesparingsplicht

Geacht raadslid, In het onderzoeksprogramma 2024 heeft de rekenkamer aangegeven dat zij met de gemeente Capelle aan den IJssel ging deelnemen aan het landelijk DoeMeeonderzoek naar de Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing. De jaarlijkse DoeMee-onderzoeken zijn een initiatief van de Vereniging van Rekenkamers (VvR). Aan het DoeMee-onderzoek van 2024 deden nog 110 andere gemeenten en 12 provincies mee. Dit onderzoek leverde ook input voor het nationale onderzoek van de Algemene Rekenkamer (AR) naar de beide plichten. De onderzoeksrapporten van de VvR en AR verschenen in november vorig jaar. Ter verduidelijking en verdieping van de VvR-rapportagegegevens over Capelle aan den IJssel heeft de rekenkamer nog enige vragen gesteld aan de omgevingsdienst Milieudienst Rijnmond (DCMR) en deze beantwoord gekregen. In deze brief geven we de uitkomsten weer van het DoeMee-onderzoek naar de Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing in Capelle aan den IJssel, aangevuld met bevindingen uit het AR-onderzoek en het gesprek met DCMR. Waar mogelijk worden de Capelse uitkomsten van het DoeMee-onderzoek vergeleken met die van de andere deelnemende gemeenten. Tenslotte geven we enkele aanbevelingen mee om de controle op de Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing bij de gemeente Capelle aan den IJssel verder te verbeteren.

Wat is de Energiebesparingsplicht en de Informatieplicht energiebesparing en waarom zijn ze relevant voor de gemeenteraad? Wat is het? • Energiebesparingsplicht: bedrijven en instellingen die jaarlijks meer dan 50.000 kWh stroom of 25.000 m3 aardgas gebruiken, zijn verplicht energiebesparende maatregelen te nemen. Het gaat hierbij specifiek om investeringen die zij binnen vijf jaar kunnen terugverdienen. • Informatieplicht energiebesparing: deze bedrijven en instellingen zijn verplicht eens in de vier jaar actief informatie te verstrekken aan hun omgevingsdienst over de energiebesparende maatregelen die zij hebben genomen. De Rijksdienst voor

Ondernemend Nederland (RVO) beheert het digitale loket waarmee bedrijven dit aan hun omgevingsdienst laten weten. Sinds 1 juli 2019 is de wetgeving aangepast doordat onder meer een zogeheten Erkende Maatregelenlijst is toegevoegd aan het Activiteitenbesluit milieubeheer. Daarmee is beter te controleren of bedrijven en instellingen energiebesparende maatregelen nemen. Sinds 1 juli 2023 is het verplicht dat de omgevingsdiensten in opdracht van gemeenten het toezicht op de beide plichten uitvoeren. Daarvóór hadden gemeenten (waaronder Capelle aan den IJssel) deze verantwoordelijkheid vaak ook al aan hun omgevingsdienst gemandateerd.

datum 26 september 2025

pagina 2 van 6

relevantie thema voor gemeenteraden Kort samengevat: Wat je bespaart hoef je niet op te wekken en drukt niet op het stroomnet. Door netcongestie kunnen nieuwe huizen en bedrijven soms niet aangesloten worden op het stroomnet. Daarnaast is er in Nederland nogal eens politieke onrust over de plaats waar windmolens of zonneparken kunnen komen. Ook zijn er hoge kosten gemoeid met het verzwaren van het stroomnet en de transitie naar gasloos. Dit maakt het besparen van energie een uiterst belangrijk onderwerp binnen de energietransitie. De energiebesparingsplicht (in combinatie met de informatieplicht energiebesparing) is een sinds 1993 bestaand instrument om bedrijven en instellingen hierin hun rol te laten nemen. De gemeenteraad zou beter kunnen helpen bij energie- en netcongestieproblemen als ze meer zicht op de problemen zou hebben en er op zou kunnen sturen. Met de controle en handhaving van de energiebesparingsplicht heeft een gemeenteraad inzicht in, en sturingsmogelijkheden voor, energiebesparing bij lokale (vestigingen van) bedrijven en instellingen.

onderzoeksaanpak De VvR heeft het onderzoek naar de Energiebesparingsplicht en Informatieplicht energiebesparing laten uitvoeren door onderzoeksbureau Ecorys. De deelnemende gemeenten en provincies en hun omgevingsdiensten hebben vragenlijsten ingevuld en soms aanvullende documenten opgestuurd. In Capelle aan den IJssel hebben twee betrokken gemeenteambtenaren en een functionaris van de omgevingsdienst DCMR een vragenlijst ingevuld (gemeenteambtenaren en omgevingsdiensten kregen verschillende lijsten). 1 Er zijn geen aanvullende documenten naar Ecorys gestuurd. bevindingen Hieronder zijn de belangrijkste bevindingen voor de gemeente Capelle aan den IJssel samengevat. Waar mogelijk en relevant, worden de Capelse uitkomsten vergeleken met die van andere deelnemende gemeenten aan het VvR-onderzoek of in verband gebracht met uitkomsten van het nationale onderzoek van de Algemene Rekenkamer.

1 Op basis van de antwoorden op de vragenlijsten heeft Ecorys voor elke deelnemende gemeente een eigen factsheet opgesteld (zie bijlage 1 bij deze brief). Voordat de factsheet definitief werd, zijn de gemeente Capelle aan den IJssel en DCMR in de gelegenheid gesteld er op te reageren. DCMR heeft van deze mogelijkheid gebruik gemaakt, de gemeente Capelle aan den IJssel niet.

datum 26 september 2025

pagina 3 van 6

Gemeente Capelle aan den IJssel • De controle op de energiebesparingsplicht en informatieplicht door DCMR in Capelle aan den IJssel wordt voor 55% uit middelen van de gemeente bekostigd en voor 45% uit rijksmiddelen. o De gemeente Capelle aan den IJssel betaalt een algemeen ‘werkplanbudget’ voor alle activiteiten van deze omgevingsdienst. Het werkgebied van DCMR betreft nog twaalf andere gemeenten. De controle in elk van de dertien DCMR-gemeenten wordt gemiddeld voor 70% uit gemeentelijke middelen en voor 30% uit rijksmiddelen bekostigd. In Capelle is de gemeentelijke bijdrage dus relatief klein, dit komt mede omdat de gemeente geen apart, extra budget voor energietoezicht heeft vrijgemaakt. Verschillende andere gemeenten in het DCMR-gebied (en in de rest van Nederland) deden dit wel. o In de periode 2019-2023 stelde het rijk subsidies beschikbaar voor controle op de energiebesparingsplicht door onder andere omgevingsdiensten (VUE-middelen). Ook daarna stelde het rijk specifieke middelen ter beschikking. Deze zijn door DCMR ook voor de controle in Capelle aan den IJssel ingezet. • Net als de meeste andere gemeenten stuurt Capelle aan den IJssel op de uitvoering van de taken door de omgevingsdienst. Dit wordt gedaan door periodiek overleg (ambtelijk en bestuurlijk).

• In de opdracht van de gemeente aan de omgevingsdienst zijn afspraken vastgelegd over de monitorings- en verantwoordingsinformatie. (Een kwart van de andere deelnemende gemeenten gaf aan dat zulke afspraken daar ontbreken). Bij die afspraken horen ook overeengekomen KPI’s. Volgens de betrokken Capelse gemeenteambtenaren geven de rapportages adequate informatie over de uitvoering en bereikte resultaten. (Twee vijfde van de andere aan het onderzoek deelnemende gemeenten deelt dit oordeel over de rapportages van hun omgevingsdienst.) • Los van de omgevingsdienst geeft de gemeente Capelle aan den IJssel ook zelf enige invulling aan toezicht en handhaving van de plichten, zo geeft ze aan. Zij doet dit door preventieve communicatie en voorlichting aan bedrijven. (Twee derde van de andere onderzochte gemeenten geeft aan hier zelf geen rol in te spelen). • Volgens de betrokken ambtenaren van de gemeente Capelle aan den IJssel, zijn er vanuit de gemeenteraad wel eens vragen gesteld over de plichten. Dit ging over de gerealiseerde energiebesparing en voortgang (uitvoering werkzaamheden) van de energiebesparingsplicht door de omgevingsdienst. Omgevingsdienst DCMR • Net als ongeveer de helft van de andere deelnemende omgevingsdiensten, geeft DCMR aan volledig zicht te hebben op het aantal bedrijven dat valt onder de energiebesparings- en informatieplicht.

Desgevraagd geeft DCMR naar de rekenkamer aan dat dit niet betekent dat zij precies alle bedrijven kan aanwijzen die onder de plichten vallen, maar ze weet wel vrij nauwkeurig hoeveel het er zijn. DCMR gebruikt hiervoor een eigen ‘voorspelmodel’ (waarin onder meer de oppervlakte en het energielabel van het bedrijfsgebouw onafhankelijke variabelen zijn) en data van de RVO. • DCMR handhaaft op de plichten door controles uit te voeren. DCMR kiest welke bedrijven ze (als eerste) gaat controleren op basis van de rubricering van de RVO en eigen gegevens over, of voorspellingen van, het energiegebruik.

•

•

DCMR noch de andere omgevingsdiensten hebben voorafgaand aan hun controles inzicht in de energieverbruikgegevens van bedrijven. De betrokken DCMR-functionaris geeft aan dat er behoefte is aan het kunnen vorderen van energiegegevens bij de netbeheerder om de doelgroep volledig in beeld te krijgen. Dat is op dit moment nog niet wettelijk geregeld. (De functionaris verwacht dat dit medio 2025 wel wettelijk geregeld gaat worden.) DCMR heeft voor de periode 2021-2023 doorgegeven hoeveel Capelse bedrijven zijn gecontroleerd en hoeveel uren daaraan zijn besteed. Beide grootheden nemen in deze periode sterk toe. Overigens is de ureninzet niet geheel compleet, zo geeft DCMR aan: uren die uit de VUE-regeling werden betaald, ontbreken.

tabel 1: aantal bedrijven gecontroleerde en ureninzet per jaar datum 26 september 2025

jaar

aantal bedrijven gecontroleerd

Ureninzet*

2021

12

106

pagina

2022

47

129

4 van 6

2023

60

479

* Deze urenregistratie is niet compleet omdat deze geen vanuit de VUE-regeling betaalde uren bevat. De werkelijke besteding lag hoger.

•

•

• •

•

•

Ook de cijfers die de andere omgevingsdiensten voor dit onderzoek rapporteerden, laten sterke stijgingen zien. Landelijk is het aantal gecontroleerde bedrijven tussen 2019-2023 ongeveer verviervoudigd en het aantal ingezette uren verdubbeld. Over de periode vóór 2020 kan DCMR moeilijk cijfers genereren, omdat haar administratiesysteem daar destijds niet op ingericht was. De betrokken DCMR-functionaris verwacht dat het aantal controles toen beperkt was. Volgens DCMR ontbreekt voor haar het zicht op het energiebesparingspotentieel van de bedrijven en instellingen in haar gebied. Het merendeel van de andere omgevingsdiensten vindt eveneens dat zij hier geen zicht op heeft. DCMR geeft aan geen zicht te hebben op de gerealiseerde energiebesparing dankzij de energiebesparingsplicht. Ook landelijk ontbreekt dit inzicht. DCMR kan geen cijfers generen over het aantal maal dat zij repressieve handhaving heeft opgelegd. Daar is haar administratiesysteem namelijk niet op ingericht. (Wel is er volgens DCMR minstens eenmaal een hersteltermijn opgelegd vanuit repressieve handhaving, een ‘vooraankondiging lasten onder dwangsom’ verstuurd en een dwangsom opgelegd.) DCMR geeft aan 5 à 10 jaar nodig te hebben om (op basis van de huidige hoogte van het budget voor energietoezicht) alle Capelse bedrijven en instellingen die onder de plichten vallen, te controleren. Dit is landelijk gemiddeld.

De geënquêteerde omgevingsdiensten schatten namelijk in voor de meeste gemeenten en provincies 5 à 10 jaar nodig te hebben. (Voor 37% van de gemeenten zou dit in 1 tot 5 jaar moeten kunnen, en de rest duurt naar verwachting langer dan 10 jaar of het is niet ingeschat). Uiteraard zal de daadwerkelijke benodigde hoeveelheid jaren in belangrijke mate afhankelijk zijn van de hoogte van het gemeentelijke budget voor toezicht op de plichten door DCMR. Dat Capelse bedrijven eens per 5 à 10 jaar gecontroleerd worden, is niet in lijn met rijksdoelstellingen. Opeenvolgende ministers en kabinetten wilden

namelijk dat elke 4 jaar alle bedrijven en instellingen die onder de energiebesparingsplicht vallen, gecontroleerd worden. De conclusies van het DoeMee onderzoek en het onderzoek van de Algemene Rekenkamer In het DoeMee onderzoek van de VvR worden over het geheel van de deelnemende gemeenten en provincies een vijftal conclusies getrokken, namelijk:

datum 26 september 2025

pagina 5 van 6

1. Landelijke en provinciale middelen hebben intensivering van de controle en handhaving op de energiebesparingsplicht mogelijk gemaakt. 2. Door het tijdelijke karakter van de intensiveringen is er een gebrek aan continuïteit bij de omgevingsdiensten, dit uit zich bijvoorbeeld in het niet in kunnen zetten van vast personeel. 3. Er is bij gemeenten, provincies en omgevingsdiensten gebrekkig zicht op bedrijven en instellingen die moeten voldoen aan de energiebesparingsplicht en de plicht hier inlichtingen over te geven. 4. Er is gebrekkig zicht op zowel het energiebesparingspotentieel als de gerealiseerde energiebesparing. 5. De complexe regelgeving vereist specialistische toezichthouders bij omgevingsdiensten. Volgens de rekenkamer zijn al deze conclusies ook relevant voor Capelle aan den IJssel, op de derde conclusie na. Middels het voorspelmodel dat DCMR ontwikkelde, heeft de dienst namelijk wel goed inzicht in het aantal Capelse bedrijven en instellingen dat met de energiebesparingsplicht te maken heeft, zo geeft DCMR aan. Wat betreft de vierde conclusie merkt DCMR op dat de koepelorganisatie van Nederlandse omgevingsdiensten op dit moment werkt aan een model om eenvoudig besparingspotentieel te kunnen schatten. De conclusie geldt dus, maar mogelijk wordt het probleem van het onbekende besparingspotentieel spoedig minder groot.

Relevant uit het onderzoek dat de Algemene Rekenkamer deed, is haar conclusie dat de minister van Klimaat en Groene Groei niet weet hoeveel controles er plaatsvinden, hoeveel gemeenten en provincies hieraan meebetalen en zelfs niet hoeveel bedrijven er aan de plichten voldoen. Ze weet daardoor ook niet hoeveel energie wordt bespaard door de plicht. De logische consequentie is dat de minister onvoldoende grip heeft op de uitvoering van deze gedecentraliseerde controletaak. Dat gold ook voor haar voorgangers. Voor meer achtergrond bij de bevindingen verwijzen we graag naar het VrR-rapport en de factsheets en benchmarks die zijn bijgevoegd bij deze brief. Het rapport van de Algemene Rekenkamer staat online op www.rekenkamer.nl/publicaties/rapporten/2024/11/21/energiebesparingsplicht-20082023. aanbevelingen De rekenkamer heeft naar aanleiding van het VvR rapport, het AR rapport en haar eigen interview met de DCMR een aantal aanbevelingen opgesteld voor het college van Capelle aan den IJssel.

De rekenkamer raadt het college aan om: 1. met DCMR afspraken te maken over de inrichting van haar administratiesysteem, zodanig dat er in de toekomst wel (periodieke) cijfers geleverd kunnen worden over repressieve handhaving, type controles (alleen administratief of ook locatiebezoek, eerste controle vs hercontrole etc) en opgelegde sancties. 2. DCMR’s periodieke voortgangsverslagen over de Energiebesparingsplicht met de raad te bespreken.

datum

3. DCMR in de toekomst in deze voortgangsverslagen ook een inschatting te laten maken van de gerealiseerde energiebesparing. Dit zou straks moeten kunnen aan de hand van het inschattingsmodel dat de 28 Nederlandse omgevingsdiensten daarvoor nu gezamenlijk ontwikkelen.

26 september 2025

pagina 6 van 6

De rekenkamer raadt de gemeenteraad aan om met het college te debatteren over de hoogte van de gemeentelijke bijdrage aan DCMR ten behoeve van de controle op de energiebesparingsplicht en het besluit over de gemeentelijke bijdrage niet als hamerstuk te behandelen. Het is goed om bij dit debat de Capelse opgave, de gerealiseerde controles en – zodra beschikbaar – de uitkomsten daarvan (aantal geconstateerde overtredingen, schatting geplande energiebesparing bij de gecontroleerde bedrijven) in ogenschouw te nemen. Op 2 september jongstleden ontving de rekenkamer een bestuurlijke reactie op deze brief van het college van B&W van Capelle aan den IJssel. Deze is als bijlage bij deze brief opgenomen. Wij hopen dat deze brief, de daarin verwoorde aanbevelingen en de bestuurlijke reactie van het college, aanleiding geven voor een debat in uw commissie Stadsontwikkeling en -Beheer. De aankomend directeur van de rekenkamer, Prof. dr. S. Keulen, komt deze brief desgewenst graag in uw commissie Stadsontwikkeling en -Beheer toelichten, ten behoeve van dit debat. Met vriendelijke groet, voor deze:

Dr. J.A. (Jan) de Ridder Plv. directeur Rekenkamer Krimpen aan den IJssel Bijlagen bij deze brief: • bijlage 1: Bestuurlijke reactie college van B & W Capelle aan den IJssel • bijlage 2: Factsheet gemeente Capelle aan den IJssel • bijlage 3: Ecorys, ‘Benchmark gemeenten o.b.v. enquête’, Rotterdam, ongedateerd • bijlage 4: Ecorys, ‘Benchmark omgevingsdiensten o.b.v. enquête’, Rotterdam, ongedateerd • bijlage 5: Landelijke rapportage VvR: Ecorys, ‘DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing’, Rotterdam, 26 augustus 2024