Bijlage 1.6 - motivering - Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek Vogelenzangseweg 19
Tekst van het document
RAPPORT Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Vogelenzangseweg 19 te Lienden (gemeente Buren) AM21585 Pagina | 2 RAPPORT Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Vogelenzangseweg 19 te Lienden (gemeente Buren) Aeres Milieu Projectnummer : AM21585 Status rapport : Definitief ISSN Nummer : 2214-5656 Datum : 3 april 2025 Opdrachtgever : Stichting Thius Postbus 61 4000 AB Tiel Opsteller rapport : L. Kruithof MSc. | drs. D. Hagens Paraaf : Redactie : drs. ing. N.J.W. van der Feest Paraaf : Vrijgave : drs. ing. N.J.W. van der Feest Paraaf : Aeres Milieu B.V. Noordhoven 4 6042 NW ROERMOND (t) 0475 – 320 000 e-mail: info@aeres-milieu.nl www.aeres-milieu.nl 4002 + 4003 Disclaimer Het onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd volgens de algemeen gebruikelijke inzichten en methoden (opzet conform de geldende richtlijnen en protocollen). Aeres Milieu accepteert op voorhand geen aansprakelijkheid voor maatregelen of mogelijke beslissingen die de opdrachtgever naar aanleiding van het door Aeres Milieu uitgevoerde onderzoek neemt. Tevens wordt opgemerkt dat Aeres Milieu voor het verkrijgen van de voor het bureau onderzoek noodzakelijke informatie (mede) afhankelijk is van externe bronnen. Voor Aeres Milieu is niet te verifiëren of deze bronnen a ltijd volledig en zonder fouten zijn.
Hierdoor kan Aeres Milieu niet instaan voor de juistheid en volledigheid van de verzamelde historische informatie.
AM21585 Pagina | 3 INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING ..................................................................................................................................................................................................................... 4 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ......................................................................................................................................................................................... 6 1. INLEIDING ........................................................................................................................................................................................................................... 7 2. WERKWIJZE ............................................................................................................................................................................................................ 10 2.1 Inleiding ............................................................................................................................................................................................................. 10 2.2 Verkennend veldonderzoek door middel van boringen ................................................................................................................... 10 3.
BUREAU-ONDERZOEK ....................................................................................................................................................................................... 12 3.1 landschappelijke situatie - geomorfologie ........................................................................................................................................... 12 3.2 Landschappelijke situatie - bodem .......................................................................................................................................................... 15 3.3 Bewoningsgeschiedenis – historisch overzicht .................................................................................................................................. 16 3.4 Bewoningsgeschiedenis – archeologische waarden ........................................................................................................................ 16 3.5 Bewoningsgeschiedenis – historisch kaartmateriaal ....................................................................................................................... 19 4. VERWACHTINGSMODEL .................................................................................................................................................................................... 22 5.
VELDWERKZAAMHEDEN ................................................................................................................................................................................... 24 5.1 Algemeen .......................................................................................................................................................................................................... 24 5.2 Fysisch geografische beschrijving van de bodemopbouw .............................................................................................................. 24 5.3 Interpretatie ..................................................................................................................................................................................................... 26 5.4 Archeologische indicatoren ........................................................................................................................................................................ 27 6. CONCLUSIE ............................................................................................................................................................................................................
28 6.1 Algemeen .......................................................................................................................................................................................................... 28 6.2 Beantwoording onderzoeksvragen .......................................................................................................................................................... 28 7. AANBEVELINGEN ................................................................................................................................................................................................. 31 Bijlagen: 1 Topografische ligging onderzoeksgebied 2 Boorpuntenkaart 3 Archeologische gegevens cf. Archis 3 4 Archeologische Beleidskaart gemeente Buren 5 Overzicht geomorfologische kaart 5b Stroomgordelkaart 5c Zanddieptekaart 6 Overzicht bodemkaart 7 Reliëfkaart 8 Boorkernbeschrijvingen AM21585 Pagina | 4 SAMENVATTING Op 29 maart 2022 is door Aeres Milieu een archeologisch bureau - en verkennend booronderzoek uitgevoerd aan de Vogelenzangseweg 19 te Lienden (gemeente Buren). Aanleiding hiertoe betreft de (her)ontwikkeling van de locatie ten behoeve van nieuwbouwwoningen. De diepte van de toekomstige bodemverstoring is op dit moment onbekend. Er wordt uitgegaan van een standaard funderingsdiepte van tenminste 0,8 meter beneden maaiveld.
De onderzoekslocatie ligt volgens de Archeologische Beleidskaart van de gemeente Buren (2022) in een zone met Beleidscategorie AWG1 (AMK -terreinen). Het betreft een terrein met sporen van bewoning uit de middeleeuwen, oude woongrond. Binnen het bestemmings plan Kernen Buren (2013) geldt de dubbelbestemming Waarde – Archeologie 2 (archeologisch waardevol gebied). Het plangebied ligt in en dynamisch gebied. In de omgeving van het plangebied liggen meerdere stroomgordels die zich insneden in het Pleistocene landschap. Van oudsher vestigde de mens zich op de overgang van nat naar droog (gradiëntzones). De top van de a fzettingen uit het Weichselien bevindt zich op circa 1 en 2 meter -NAP. Er is geen tot onvoldoende informatie voorhanden over de aan - of afwezigheid van een dergelijke gradiëntzone in of nabij het plangebied. Op basis hiervan kan er geen nader gespecificeerde archeologische verwachting voor de periode gegeven worden. In de omgeving van het plangebied liggen meerdere stroomgordels. Langs de stroomgordels werden door de rivieroeverwallen gevormd met daar achter komafzettingen. Het plangebied ligt op de stroomgordel van Ingen. Deze stroomgordel was actief van vroege ijzertijd tot vroeg Romeinse tijd B).
Op basis van de ligging en het tot op heden ontbreken van archeologische vondsten uit de periode neolithicum tot ijzertijd in de directe omgeving van het plangebied wordt er een lage verwachting voor de periode neolithicum tot en met ijzertijd. Het plangebied is met name gevormd door de stroomgordel van de Ingen en mogelijk ook door de stroomgordels van Lienden. Deze stroomgordel waren actief in de vroeg Romeinse tijd B – vroege middeleeuwen C. De hooggelegen rivieroeverwallen en rivierduinen zullen aantrekkelijke vestigingslocaties zijn geweest. In de omgeving van het plangebied, met name op of direct nabij de stroomgordel van Ingen, zijn vondsten bekend uit de periode ijzertijd tot en met vroege middeleeuwen. Op basis van vindplaatsen in de omgeving geldt een hoge verwachting voor resten uit de periode Romeinse tijd. Het plangebied maakt deel uit van de historische dorpskern van Lienden -Meerten. Het plangebied ligt tevens binnen een omvangrijk archeologisch monument (AMK -terrein 4017) waar in 1947 en later, tijdens karteringen, aardewerkfragmenten uit de vroege en late middeleeuwen werden aangetroffen. Uit bestudering van historische kaarten blijkt dat sinds tenminste het begin van de 19e eeuw in het noordelijk en noordoostelijk deel van het plangebied meerdere bebouwing aanwezig was.
Er geldt een hoge archeologische verwachting voor de periode volle middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. Op basis van het uitgevoerde verkennend veldonderzoek door middel van boringen kan worden gesteld dat in het plangebied de natuurlijke afzettingen bestaan uit beddingafzettingen van de Ingen stroomgordel die vervolgens zijn afgedekt door oeverafzettingen. In de top van de oeverafzettingen is geakkerd. De top van de bodem wordt gevormd door een antropogeen opgebracht pakket. Voor het plangebied geldt een hoge verwachting voor de periode midden-ijzertijd – nieuwe tijd. Omwille hiervan wordt om bovenstaande redenen een archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk geacht voor het plangebied. Een vervolgonderzoek dient dan meer inzicht te geven in de aanwezigheid van archeologische resten. Dit vervolgonderzoek vindt bij voorkeur in de vorm van een proefsleuvenonderzoek plaats. Hiervoor dient voorafgaand een Programma van Eisen (PvE) ter toetsing te worden voorgelegd te worden aan de bevoegde overheid (gemeente Buren). AM21585 Pagina | 5 De resultaten van dit onderzoek zijn getoetst en akkoord bevonden door de bevoegde overheid (gemeente Buren), die op basis van het uitgebrachte advies een besluit zal nemen.
Wij willen de opdrachtgever erop wijzen dat dit selectieadvies nog niet betekent dat al bodemverstorende of voorbereidende activiteiten ondernomen kunnen worden.1 1 Reactie en akkoord dhr. Van Oort (Omgevingsdienst Rivierenland) via e-mail d.d. 01-04-2025. AM21585 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS Projectnummer | : AM21585 OM-nummer | : 5205216100 Soort onderzoek | : Bureau- en verkennend veldonderzoek d.m.v. boringen Adres onderzoekslocatie | : Vogelenzangseweg 19 te Lienden Toponiem | : Vogelenzangseweg 19 Gemeente | : Buren Provincie | : Gelderland Kadastrale registratie | : Lienden, sectie N, nummer, 1089 (gedeeltelijk) Coördinaten | : Centraal | 163.904; 439.587 NW: | 163.849; 439.622 NO: | 163.944; 439.629 ZW: | 163.880; 439.552 ZO: | 163.957; 439.560 Oppervlakte | : Circa 6.300 m2 Huidig locatie gebruik | : Boomkwekerij Aanleiding onderzoek | : Bestemmingsplanwijziging Opdrachtgever | : Stichting Thius Bevoegde overheid | : Gemeente Buren Archeologisch adviseur | : Dhr. H. van Oort (Omgevingsdienst Rivierenland) Opslag documentatie en materiaal | : Noordhoven 4 te Roermond tot deponering bij provinciaal depot te Nijmegen/E-depot Datum uitvoering | : 29 maart 2022 Pagina | | 6 AM21585 1. INLEIDING In opdracht van Stichting Thius heeft Aeres Milieu een archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek, d.m.v.
boringen uitgevoerd op de locatie: Adres onderzoekslocatie | : Vogelenzangseweg 19 te Lienden Gemeente | : Buren Oppervlakte | : 6.300 m2 Huidig gebruik van de locatie | : Boomkwekerij Toekomstig gebruik | : (her)ontwikkeling van de locatie Dit archeologisch onderzoek is uitgevoerd conform de richtlijnen van de BRL SIKB 4000 (protocol 4002 en 4003), KNA 4.1. Het archeologische onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek naar de historie en bodemgesteldheid van de onderzoekslocatie. Aanvullend hierop is een verkennend veldonderzoek d.m.v. boringen op het perceel uitgevoerd. De werkzaamheden in het veld zijn uitgevoerd onder leiding van een senior KNA | -prospector. Aanleiding De aanleiding voor het laten uitvoeren van dit bodemonderzoek is de voorgenomen (her)ontwikkeling van de locatie. De diepte van de toekomstige verstoring is niet bekend, maar uitgaande van een standaard funderingsdiepte | zal deze naar verwachting tot ten minste 0,8-1,0 meter beneden maaiveld reiken. De onderzoekslocatie ligt volgens de Archeologische Beleidskaart van de gemeente Buren (2022) in een zone met Beleidscategorie AWG1 (AMK | -terreinen).2 Het betreft de ligging van een monument van hoge archeologische waarde (AMK | - terrein 4017): terrein met sporen van bewoning uit de middeleeuwen; Oude woongrond.
Voor deze zone geldt een onderzoeksplicht bij bodemingrepen met een oppervlakte groter dan 50 m | 2 en een verstoringsdiepte vanaf 30 centimeter onder maaiveld. | Binnen | het | bestemmingsplan | Paraplubestemmingsplan | archeologie | Gemeente | Buren | 2023 | geldt | de dubbelbestemming | Waarde | – | Archeologisch | Waardevol | Gebied | 1 | .3 Voor | deze | zone | geldt | een | onderzoeksplicht | bij bodemingrepen met een oppervlakte groter dan | 50 m2 en dieper dan 30 centimeter beneden maaiveld | . De gemeente heeft middels deze kaart aangegeven dat er een archeologische onderzoeksplicht geldt (Bijlage 4). Doel Het doel van het archeologisch bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel voor de locatie. Dit verwachtingsmodel wordt op basis van historische kaarten en bekende landschappelijke en archeologische gegevens gevormd. Dit verwachtingsmodel zal vervolgens leiden tot een aanbeveling over het behoud | in-situ of eventueel vervolgonderzoek. Het doel van het aansluitend verkennend booronderzoek is het toetsen van het in het bureauonderzoek opgestelde verwachtingsmodel. 2 RAAP 2022: Archeologie in de gemeente Buren. Kaartbijlage 3: Archeologische beleidskaart | (RAAP rapport 4349). 3 www.omgevingswet.overheid.nl.
Pagina | | 7 AM21585 Pagina | 8 Specifiek voor de onderzoekslocatie Vogelenzangseweg 19 te Lienden zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: • Is er sprake van stratigrafische lagen die potentieel archeologische waarden kunnen bevatten? • In hoeverre zijn deze lagen intact en hoe reflecteert dit de kwaliteit van de mogelijk aanwezige archeologische resten? • Wat is de diepteligging van mogelijke archeologische resten en wat is de daadwerkelijke bedreiging van deze resten door de voorgenomen bodemingrepen? • Wat is de ontstaansgeschiedenis, genese en diepteligging van de bodem en individuele bodemlagen? In hoeverre kan er sprake zijn van erosie of juist afdekking door sedimentatie binnen het plangebied? • Welke (sub)recente (door de mens veroorzaakte) verstoringen hebben de bodem en tot welke diepte verstoord? • Wat is de bewoningsgeschiedenis van het plangebied en omgeving? Welke neerslag heeft dit in de bodem gehad? Is er mogelijk sprake van spoor- en vondstniveaus, ophogings- of leeflagen? Wat is de stratigrafie en diepteligging in of op de bodem? • Indien sprake is van een (potentieel) bouwhistorisch component: welke ondergrondse bouwhistorische waarden kunnen aanwezig zijn en op welke wijze kunnen deze zich manifesteren (denk hierbij ook aan bijvoorbeeld na sloop achter gebleven uitbraaksleuven)? • Op basis van bodem -, bewoningsgeschiedenis, stratigrafie en
verstoringen: wat is per periode de verwachting met betrekking tot het aantreffen van archeologische resten? Worden deze resten door de ontwikkeling bedreigd? • Indien een verkennende onderzoeksfase geadviseerd wordt: Welke doelstelling heeft een verkennend onderzoek en welke methode en strategie is geschikt om de doelstelling te verwezenlijken. • Welke onderzoeksmethoden zijn geschikt om eventuele te verwachten archeologische vindplaatsen en resten te inventariseren bij een karterende fase? Plangebied Het plangebied ligt aan de Vogelenzangseweg, in de dorpskern van Lienden. De ligging van het plangebied is weergegeven in Figuur 1. Momenteel is het plangebied in gebruik als boomkwekerij. In het noorden wordt het plangebied begrensd door moestuinen, in het oosten door bebouwing aan het Gildeland (nummer 24) en akkerland, in het zuiden en westen door bebouwing aan de Vogelenzangseweg (nummers 21 t/m 13). AM21585 Pagina | 9 Figuur 1. Topografische ligging van het plangebied. Het plangebied is weergegeven met het rode kader (Bron: PDOK-viewer).
AM21585 2. | WERKWIJZE 2.1 | Inleiding Bij het uitvoeren van het bureauonderzoek is gebruik gemaakt van verschillende bronnen. Deze bronnen geven inzicht in bekende, of te verwachten archeologische resten binnen het onderzoeksgebied. Daarnaast zijn deze bronnen van belang voor het opstellen van de landschapsgenese. Archeologische bronnen • | Archeologische Monumentenkaart (AMK) • | Archeologisch Informatiesysteem (Archis3) • | Archeologische Beleidskaart van de gemeente Buren • | Specifieke lokale informatie (heemkundekring, amateurarcheologen) Bodem- en geomorfologische kaarten • | Bodemkaart (Alterra) • | Geomorfologische kaart (Alterra, uit Archis3) • | Stroomgordelkaart (Cohen 2012) • | Zanddieptekaart (Cohen, 2012) • | Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3) Historische kaarten • | Historisch kadastraal minuutplan (1800-1832) • | Historische topografische en militaire kaarten (1830 tot 1978) • | Moderne topografische kaart (tot 2021) De bovenstaande bronnen worden aangevuld door mogelijke informatie afkomstig van lokale archeologische verenigingen en werkgroepen. De overige aanvullende informatie is terug te vinden in de literatuurlijst. De Historische Kring Kesteren en Omstreken is op 23 maart 2022 | per e-mail gecontacteerd met de vraag met de vraag om aanvullende informatie betreffende het plangebied. Tot op heden is hierop nog geen reactie ontvangen.
2.2 | Verkennend veldonderzoek door middel van boringen Aan de hand van het Plan van Aanpak (PvA) en de Leidraad Inventariserend Veldonderzoek4 en het Handboek Archeologie Regio Rivierenland5 wordt een verkennend booronderzoek met een boordichtheid van 6 boringen per hectare uitgevoerd. Het onderzoek is hiermee verkennend voor alle perioden. Het plangebied heeft een oppervlakte van 6.300 m2. Bij het verkennend veldonderzoek zal daarom uitgegaan worden van 6 boringen welke gelijkmatig over het plangebied worden verdeeld, zie Bijlage 2. 4 Tol et al. 2012. 5 Stiller en van Oort, 2018. Pagina | | 10 AM21585 Pagina | 11 De boorlocaties worden uitgezet ten opzichte van hoekpunten van de perceelsgrenzen, straten en bebouwing. De hoogte zal worden bepaald met het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). De boringen worden gezet met een Edelmanboor met een boorkop van 7 centimeter en een gutsboor van 3 centimeter. De boorkernen worden conform de ASB (Archeologische Standaard Boorbeschrijving 5.2) beschreven, zie Bijlage 8. Gelet zal worden op de aanwezigheid van archeologische indicatoren zoals fragmenten keramiek, fosfaatvlekken en brokjes houtskool en verbrande leem. Daartoe worden de opgeboorde monsters verbrokkeld waar nodig. Het kalkgehalte wordt bepaald met een 10 procent zoutoplossing. AM21585 3.
| BUREAUONDERZOEK 3.1 | Landschappelijke situatie - geomorfologie Het plangebied ligt in de Rijn | -Maasdelta | 6 en maakt deel uit van het Utrechts | -Gelders rivierengebied. Het ligt in een landschappelijk gebied dat tijdens het Holoceen (vanaf circa 11.700 jaar geleden) tot stand is gekomen door (voormalige) meanderende riviersystemen. Tijdens het Weichselien (circa 115.000 | – 11.700 jaar geleden) werden in het plangebied door de Rijnzand en grindrijke materiaal afgezet door vlechtende rivieren. Deze afzettingen behoren tot de Formatie van Kreftenheye. In het Laat | -Glaciaal (Laat- Weichselien, 14.700 | – | 11.700 jaar geleden) kregen de rivieren een meanderend karakter en werden de vlechtende rivierafzettingen afgedekt met komafzettingen, die tijdens overstromingen werden afgezet. Deze zandige, stugge kleilaag wordt gerekend tot de Laag van Wijc | hen. Nog voordat de verschillende stroomgordels in de gemeente West Maas en Waal actief werden maakt de omgeving van het plangebied onderdeel uit van het Pleistocene dekzandlandschap. Het dekzand werd tijdens het Pleniglaciaal (circa 73.000 | – 14.700 jaar geleden) onder invloed van wind afgezet. De top van deze afzettingen ligt in de omgeving van het plangebied tussen de 1 en 2 meter | -NAP (Figuur 2).7 Het dekzand kan buiten de geulen van de voormalige rivierlopen nog goed intact zijn.
| 8 Deze Pleistocene rivierafzettingen zijn tijdens het Holoceen (circa 11.700 jaar tot heden) bedekt met jonge rivierafzettingen en/of zijn geërodeerd door deze rivierafzettingen. Het klimaat werd tijdens het Holoceen warmer en ook vochtiger. Hierdoor is de Rijn gaan meanderen en heeft daarbij zand en klei heeft afgezet. De rivierafzettingen van meanderende rivieren kunnen worden onderverdeeld in stroomgordelafzettingen, bestaande uit beddingafzettingen en oeverafzettingen (zand en zandige klei) en komafzettingen (zwak siltige klei, plaatselijk met veenlagen). | 9 Deze Holocene rivierafzettingen (van de Waal) worden tot de Formatie van Echteld gerekend. De rivierafzettingen van meanderende rivieren kunnen worden onderverdeeld in beddingafzettingen (grind en zand), oeverafzettingen (zand, zavel en zandige klei), komafzettingen (zwak siltige klei) en crevasseafzettingen (zand, zavel en lic | hte klei).10 De beddingafzettingen werden in de binnenbochten afgezet. Langs de geulen werden oeverafzettingen (sedimentatie) afgezet als de rivier buiten haar bedding trad. In de lagere delen achter de oeverwallen vonden komafzettingen plaats. | 11 Oeverwaldoorbraakafzettingen of crevasseafzettingen ontstaan tijdens hoogwater als de rivier buiten haar oevers treedt en de gevormde oeverwallen braken. Hierdoor ontstonden kleinere waterstromen die sediment naar de kom transporteren.
Crevassevorming treedt vooral op aan de begin- en eindfase van de ontwikkeling van een stroomgordel.12 In de beginfase zijn de oeverwallen nog niet goed ontwikkeld, waardoor de rivier tijdens hoog water al snel buiten haar bedding treedt. Echter in de eindfase zijn de oeverwallen goed ontwikkeld en hoog opgeworpen waardoor het verval met de kom dan zo hoog is dat de oeverwallen regelmatig zullen doorbreken en het sediment ver de kom in transporteren. 6 | Rensink et al., 2019. 7 | www.dinoloket.nl 8 | Berendsen, 2019. 9 | Berendsen 2011. 10 | Berendsen 2011, 266-267. 11 Zonneveld 1981, 142-143; Berendsen 2008. 12 Makaske 1998, 220-224; Van Dinter/ Van Zijverden. Pagina | | 12 AM21585 Pagina | 13 Verschillende Rijntakken hebben zich tijdens deze periode diverse keren in loop verlegd. Hierdoor bevinden zich meerdere oude stroomgordels in (de ondergrond van) het rivierengebied. Lienden is ontstaan op de hogere gronden van de voorlopers van de (Neder)Rijn (nummer 77: Ingen en nummer 95: Lienden). Het plangebied ligt op de stroomgordel van Ingen (Bijlage 5B, nummer 77). Deze stroomgordel was actief circa 750 voor Chr. tot 35 na Chr. (vroege ijzertijd – vroeg Romeinse tijd B). Op circa 200 meter ten noorden van het plangebied ligt de stroomgordel van Lienden (nummer 95). Deze stroomgordel was actief tijdens de vroeg Romeinse tijd B – vroege middeleeuwen C (circa 35 tot 750 na Chr.).
Volgens de Zanddieptekaart van de provincie Gelderland (Bijlage 5C) worden in het grootste deel van het plangebied beddingafzettingen van onbedijkte rivieren tussen 1,5 en 2,0 meter onder maaiveld verwacht. In het zuidwestelijk deel worden deze beddingafzettingen verwacht tussen 2,0 en 3,0 meter onder maaiveld. Volgens de geologische kaart komen ter plaatse van het plangebied in de bodem fijnkorrelige komafzettingen en ingeschakeld veen (code k)13 voor. Deze afzettingen zijn onderdeel van de Formatie van Echteld. De huidige loop van de Nederrijn ligt op circa 2,8 kilometer ten zuiden van het plangebied. In de middeleeuwen, vanaf de 12e – 13e eeuw, werden kaden en kleine dijken aangelegd om zich te kunnen beschermen tegen overstromingen. Omstreeks 1270 werden de eerste echte dijken gerealiseerd. 14 Sindsdien zal weinig tot geen sedimentatie meer hebben plaatsgevonden in het binnendijkse gebied, afgezien van overstromingen die het resultaat waren van dijkdoorbraken. Aangezien tot ver in de moderne tijd dijkdoorbraken plaatsvonden, werden woonlocaties regelmatig opgehoogd. Volgens de geomorfologische kaart ligt het grootste deel van het plangebied op een stroomrug of stroomgordel (Bijlage 5, code 10B44). Een stroomgordel is een complex van een rivierbedding met een oeverwal aan weerszijden van de geul. Een kleine strook in het noordelijk deel ligt op een restgeul (code 22R43).
Op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4, Figuur 3) is te zien dat het zuidelijk deel van het plangebied relatief hoog ligt. Het noordelijk deel van het plangebied is lager gelegen en is onderdeel van een langgerekte west -oost georiënteerde laagte. Hier ligt een watergang die mogelijk een restgeul van de Ingen/Lienden stroomgordel is. De maaiveldhoogte in het plangebied bedraagt 6,14 tot 7,03 meter +NAP. Het plangebied loopt globaal gezien in noordelijke richting af. 13 Geologische overzichtskaart van Nederland, 2021. 14 Stichting voor Bodemkartering 1973. AM21585 Pagina | 14 Figuur 4. Boormonsterprofiel van B39E0988 (links) en B39E0964 (Bron: DINOloket).
AM21585 Pagina | 15 Figuur 3. Ligging van het plangebied op het AHN3. Het plangebied is aangegeven met het zwarte kader (Bron: PDOK-viewer en AHN3). 3.2 Landschappelijke situatie - bodem Op de bodemkaart (Bijlage 6) is het plangebied vanwege de ligging in de bebouwde kom van Lienden niet gekarteerd. De bebouwde zone wordt omringd door de bodemkundige eenheid kalkhoudende ooivaaggronden (code Rd90A). Naar verwachting zal deze bodemkundige eenheid ook in het plangebied voorkomen. Bij vaaggronden heeft er nog weinig of geen bodemvorming plaatsgevonden, omdat het sediment jong is. Ze hebben een dunne, humusarme bovengrond (A -horizont), die direct op het moedermateriaal (C -horizont) ligt en nauwelijks in kleur verschilt. Plaatselijk kan een licht verbruinde laag (B -horizont) onder de A-horizont aangetroffen worden. De bovenste laag (circa 50 -60 centimeter) van vaaggronden hebben een egaal bruine kleur als gevolg van homogenisatie door bodemvorming en bioturbatie.15 Het land tussen de dijken en de rivier, de uiterwaarden, wordt sinds de bedijking bij hoog water overstroomd. Hierbij wordt telkens een dun laagje slib afgezet, waardoor hoog opgeslibde, goed gehomogeniseerde gronden ontstaan. De intactheid van deze bodems zegt daarom niets over de intactheid van eventuele vindplaatsen die zich op grotere diepte zouden kunnen bevinden. 15 De Bakker en Schelling 1989, 158.
AM21585 Pagina | 16 Grondwatertrap De mogelijk aanwezige gronden worden gekenmerkt door een gemiddeld lage grondwaterstand, te weten grondwatertrap VI I. Dit zijn de gemiddelde grondwaterstanden die op de bodemkaart staan aangegeven. Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand tussen de 80 en 120 centimeter beneden maaiveld ligt. De gemiddeld laagste grondwaterstand ligt dieper dan 160 centimeter beneden maaiveld. Deze lage grondwaterstand zorgt voor slechte bewaringsomstandigheden voor eventuele organische resten. 3.3 Bewoningsgeschiedenis – historisch overzicht De bestudeerde en beschikbare bronnen hebben het volgende beeld kunnen schetsen over de geschiedenis van Lienden. In het rivierengebied vond bewoning voornamelijk plaats op de hoger gelegen gebieden, zoals de stroomruggen. Ter plaatse zijn dan ook bewoningssporen gevonden uit zowel de prehistorie als uit historische perioden. In het nabijgelegen Kesteren en Geldermalsen zijn tijdens archeologische opgravingen in het kader van de aanleg van de Betuweroute archeologische resten uit onder meer de bronstijd aangetroffen.16 Het dorp Lienden ligt op een hoger gelegen stroomrug. De historische kern van Lienden wordt gevormd door de Kerkstraat, Marktplein, Dorpsstraat en Papestraat. De plaatsnaam vinden we voor het eerst in de schriftelijke bronnen als de plaats wordt genoemd in een oorkonde uit 970.
17 Het grondgebied van de heerlijkheid Lienden was in het bezit van de abdij van Elten. Een deel van het gebied werd als leen aan het geslacht Van Lienden gegeven.18 Het plangebied ligt aan de weg Gildeland - Vogelenzangseweg en maakt deel uit van de historische kern van het voormalige gehucht Meerten. Deze kern ligt direct ten zuiden van de oude dorpskern van Lienden. De oudst bekende schriftelijke vermelding van Meerten stamt uit de 12 e eeuw als de Marten, de Martene en de Marte. Begin 15 e eeuw wordt het merten genoemd. De oorsprong en ook de betekenis van de plaatsnaam zijn niet bekend.19 De kern ontwikkelde zich vooral aan de huidige Voorstraat – Dokter van Noortstraat en aan de Vogelenzangseweg en Gildeland. Op historische kaarten wordt dit deel vaak ook als Lienden aangegeven. Lienden bestond uit een tweeherige heerlijkheid. Naast Lienden bestond het ook uit een deel van het kerspel Lienden. Tot het kerspel behoorden ook de buurschappen Meerten en Aalst. Echter vielen deze buurschappen niet onder de heerlijkheid Lienden. Meerten en ook Aalst waren deel van het Ambt van de Nederbetuwe.20 In de Betuwe werd in de middeleeuwen en in de vroegmoderne tijd voornamelijk geleefd van de landbouw, waarvan de velden direct bij de nederzettingen lagen op de stroomruggen. De lagergelegen komgronden waren als weiland of als hooiland in gebruik. Men hield hier veel rundvee.
Vanaf de 16 e eeuw ontstond een schaalvergroting van de landbouw en ging men zich steeds meer op fruitteelt toeleggen. Veel dorpen in de Betuwe ondervonden in hun bestaan veel overlast en geweld. Vanaf de 12 e eeuw en in de eeuwen daarna werden dijken aangelegd en opgehoogd, zoals ook gesteld in paragraaf 3.1. 16 Carmiggelt 2001. 17 Van Berkel en Samplonius 2006, 268. 18 Botman en Benjamins 2008, 58 (ADC rapport H025); www.regionaalarchiefrivierenland.nl. 19 Van Berkel en Samplonius 2006, 291. 20 www.regionaalarchiefrivierenland.nl. AM21585 Toch vonden gedurende de middeleeuwen, voornamelijk tussen het einde van de 13 | e eeuw tot in de eerste helft van de 15 | e eeuw, meerdere grote overstromingen plaats in de Betuwe. In 1427 werden meerdere dorpen, waaronder Lienden, geplunderd en in brand gestoken door Hollandse, Utrechtse en Overijsselse troepen. | 21 Ook in latere perioden vonden overstromingen plaats in het gebied. In 1809 overstroomde een groot deel van Lienden en in 1855 vond een dijkdoorbraak plaats ten noorden van het dorp. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden meerdere woningen vernield in Lienden. In mei 1940 werd het gebied van de polder het Lingebed in Lienden geïnundeerd, wat schade aan de percelen toebracht.22 Ook is bekend dat in het jaar 1942 een vliegtuig is gecrasht in het gebied Lienden-Ingen. De exacte locatie is niet bekend.
Er zijn geen aanwijzingen dat in de (directe) omgeving van het plangebied oorlog gerelateerde verwoestingen of crashes hebben plaatsgevonden, maar dit is niet uit te sluiten.23 3.4 | Bewoningsgeschiedenis – archeologische waarden Op de leidende Archeologische Beleidskaart van de gemeente Buren geldt voor het plangebied een hoge archeologische verwachting: AMK-terrein (Bijlage 4).24 In de omgeving van het plangebied (binnen een straal van 300 meter) zijn volgens de gegevens uit Archis3 één archeologisch monument en meerdere archeologische waarnemingen en onderzoeksmeldingen bekend (Bijlage 3 en Tabel 1). Monumentnummer 4017 Het plangebied ligt binnen het oostelijke deel van een omvangrijk monument van hoge archeologische waarde. Het betreft een terrein met sporen van bewoning uit de middeleeuwen. Bij een bodemkartering in 1947 is hier een | oude woongrond aangetroffen. Bij deze en latere karteringen zijn op dit terrein fragmenten vroeg- en laatmiddeleeuws aardewerk geraapt. Onderzoeks- en vondstmeldingen in de omgeving van het plangebied Zaakidentificatie | Afstand | Soort onderzoek | Omschrijving 2918199100 | Circa 100 m ten W | Registratie archeologische vondstmelding in 1947 van keramiek van het plangebied | (aardewerk, Pingsdorf, Andenne, kogelpot, steengoed), cultuurlaag, ophogingslaag en bewoning (inclusief verdediging) uit de vroege middeleeuwen tot late middeleeuwen.
Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy. 3987715100 | Circa 170 m ten ZW | Registratie archeologische vondstmelding in 2015 van brons (fibula), van het plangebied | goud (tremissistriens), keramiek (ruwwandig aardewerk, ruwwandige (kook)pot, Pingsdorf geelwitbakkend, Paffrath, Badorf aardewerk, bolpot) uit de Romeinse tijd tot late middeleeuwen. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy. 2894077100 | Circa 280 m ten W | Registratie archeologische vondstmelding in 1992 van keramiek van het plangebied | (kogelpot) en complexen uit de vroege middeleeuwen C tot late middeleeuwen B. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy. 21 Buisman 1996. 22 Van Blankenstein 2006, 132. 23 Auwerda en Grimm 2008 (Verliesregisters 1942). 24 RAAP-rapport 4349, kaartbijlage 3, Archeologie in de gemeente Buren, 2022. Pagina | | 17 AM21585 Zaakidentificatie | Afstand | Soort onderzoek | Omschrijving 2231560100 | Circa 240 m ten NW | IVO-o door Synthegra | Het | onderzoek | betreft | een | verkennend | booronderzoek | waarbij van het plangebied | BV in 2009 | vuursteen | (afslag), | dierlijk | bot | (bot), | keramiek | (Pingsdorf geelwitbakkend | en | Badorf | aardewerk) | en | bewoning | (inclusief verdediging) is aangetroffen uit het paleolithicum tot nieuwe tijd laat.
Het gaat hierbij vermoedelijk om een oude woongrond uit de vroege middeleeuwen tot late middeleeuwen. | Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy. 2072047100 | Circa 230 m ten NW | Registratie archeologische vondstmelding in 2003 van keramiek van het plangebied | (dakpan, roodbakkend geglazuurd bord, pijp, baksteen, steengoed, porselein, witbakkend geglazuurd aardewerk), brons en complexen uit de nieuwe tijd. Deze vondsten zijn gedaan tijdens een veldkar | tering. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy. 2246116100 | Circa 225 m ten NW | IVO-o door | De | bodemopbouw | in | het | zuidelijk | deel | is | verstoord, | mogelijk van het plangebied | Archaeological | vergraven, tot circa 70 cm | -mv. in het noordelijk deel is de bodem Research en | intact. Er is vervolgonderzoek geadviseerd in de vorm van een Consultancy in 2009 | proefsleuvenonderzoek. 2456214100 | Circa 310 m ten NW | IVO-p door Aeres | Er zijn geen sporen en/of vondsten ouder dan de periode NTC van het plangebied | Milieu in 2014 | aanwezig. In het noordelijk deel werd een restgeul aangetroffen, dit betreft | nu | een | sloot. | In | zuidelijk | deel | is | een | AC-bodemprofiel aangetroffen. De bodem is tot in de C | -horizont verstoord. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd.
3134549100 | Circa 170 m ten NO | Registratie archeologische vondstmelding in 1947 van keramiek, van het plangebied | ophogingslaag, cultuurlaag en bewoning (inclusief verdediging) uit de late middeleeuwen. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy. 2129169100 | Circa 250 m ten NO | Jacobs & Burnier | Op basis van het booronderzoek bevindt | het plangebied zich op een van het plangebied | Archeologisch | stroomrug. | De top van het kleipakket is | waarschijnlijk verspoeld of Projectbureau in 2006 | ingedrukt vanuit de bovenliggende bouwvoor. In de bouwvoor | is (sub)recent vondstmateriaal aangetroffen en heeft daarom geen archeologische betekenis. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. 2306989100 | Circa 140 m ten NO | IVO-o door Archeopro | Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy. van het plangebied | in 2010 2451719100 | Circa 100 m ten ZO | IVO-o door Aeres | Op basis van de boringen is er een stroomgordel aangetroffen waarbij van het plangebied | Milieu in 2014 | geen | archeologische waarden | meer worden verwacht. | Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. 2369464100 | Circa 150 m ten ZW | IVO-o door Transect | Tijdens | het | onderzoek | is | keramiek | (roodbakkend | geglazuurd van het plangebied | in 2012 | aardewerk) en complexen uit de | Romeinse tijd tot nieuwe tijd gevonden.
| In | de | ondergrond | zijn | oeverafzettingen | aangetroffen waarin | een | oude | bouwgrond | aanwezig | is. | In | deze | laag | zijn archeologische indicatoren aangetroffen. Op basis hiervan is er een vervolgonderzoek | geadviseerd | in | de | vorm | van | een proefsleuvenonderzoek. 2252329100 | Circa 250 m ten NO | IVO-o door | De bodemopbouw is voor een groot deel verstoord waardoor er geen van het plangebied | Archaeological | archeologische waarden meer op de locatie worden verwacht. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. Pagina | | 18 AM21585 Zaakidentificatie | Afstand | Soort onderzoek | Omschrijving Research en Consultancy in 2009 3083251100 | Circa 300 m ten Z | Registratie archeologische vondstmelding in 1983 van keramiek van het plangebied | (aardewerk) en bewoning (inclusief verdediging) uit het neolithicum tot nieuwe tijd C. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy. 3083154100 | Circa 300 m ten ZW | Registratie archeologische vondstmelding in 1983 van keramiek van het plangebied | (aardewerk) en bewoning (inclusief verdediging) uit het neolithicum tot nieuwe tijd laat. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy. 2067877100 | Circa 300 m ten ZO | AB door Vestigia BV | Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy. van het plangebied | in 2004 Tabel 1.
Overzicht van Archismeldingen binnen een straal van | 300 meter rond het plangebied. 3.5 | Bewoningsgeschiedenis – historisch kaartmateriaal In het kader van het bureauonderzoek is het historisch kaartmateriaal bestudeerd. Op het minuutplan uit het begin van de 19e eeuw (Figuur 4)25 is de situatie op kadastraal niveau te zien. Op deze kaart is te zien dat het plangebied ten oosten van de dan al bestaande Vogelenzangseweg (Vogelstraat) ligt. In het noord(oostelijk) deel van het plangebied is | meerdere bebouwing aanwezig. De gebouwen staan volgens de Oorspronkelijke Aanwijzende Tafels (OAT) | 26 behorende bij het minuutplan, vermeld als huis en erf. De zone ten zuiden van de noordelijke bebouwing en de zone tussen de bebouwing is als tuin in gebruik. Het westelijk deel ligt in een groot perceel dat als boomgaard in gebruik is. Het zuidoostelijke deel is als bouwland in gebruik. Op de historische kaarten uit 1901, 1930 en 1950 (Figuur 5) is en soortgelijke situatie te zien. De bebouwing lijkt ongewijzigd te zijn. De onbebouwde delen zijn als tuin in gebruik, als boomgaard (westelijk deel) en als bouwland (zuidoostelijk deel). O | p de kaart uit 1970 is de situatie veranderd en zijn alle oorspronkelijke gebouwen verdwenen. Deze hebben plaats gemaakt voor nieuwe bebouwing, gelegen in de westelijke en centrale delen van het plangebied.
De twee hoofdgebouwen (rood ingetekend) betreffen | de | huidige bebouwing. De onbebouwde delen zijn nu geheel als boomgaard in gebruik. De twee gebouwen (Vogelenzangseweg 19) werden volgens de gegevens uit de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) in of kort na 1955 gerealiseerd.27 25 www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Gemeente Lienden, sectie | E, blad 1. Minuutplans | zijn de oorspronkelijke kadastrale kaarten die zijn | vervaardigd | vanaf | 1811 | en | 1812 | in | navolging | van | de | Fransen | o.l.v. | Napoleon | Bonaparte. | Het | zijn | grondbeschrijvingen (kadasters) van de gemeenten met hierop aangegeven de percelen, perceelnummers en gebouwen. 26 OAT = Oorspronkelijke Aanwijzende Tafel. Dit is een register uit 1832 waarin diverse gegevens in vermeld staan die betrekking hebben op de betreffende percelen, zoals de eigenaar, beroep en woonplaats, alsmede het grondgebruik en de oppervlakte. 27 www.bagviewer.kadaster.nl. Pagina | | 19 AM21585 Pagina | 20 Figuur 4. Uitsnede van het kadastraal minuutplan uit 1811 -1832, met in het rood bij benadering het plangebied aangegeven (Bron:www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl).
AM21585 Pagina | 21 Figuur 5. Uitsneden van historische kaarten uit de perioden 1901, 1930, 1950 en 1970. Het plangebied is aangegeven met het rode kader ( Bron: www.topotijdreis.nl).
AM21585 Pagina | 22 4. VERWACHTINGSMODEL Jager-verzamelaars uit het paleolithicum en mesolithicum hebben als woon- en verblijfplaats vaak de flanken van hoger liggende terreingedeelten in het landschap gekozen. Bij voorkeur in de buurt van (open) water. Nabijgelegen watervoorzieningen waren belangrijk voor drinkwater en de aanwezige biodiversiteit. Dit vergemakkelijkt de jacht en het verzamelen van plantaardig voedsel. Het plangebied ligt in en dynamisch gebied. In de omgeving van liggen meerdere stroomgordels die zich insneden in het Pleistocene landschap. Van oudsher vestigde de mens zich op de overgang van nat naar droog (gradiëntzones). De top van de afzettingen uit het Weichselien bevindt zich op circa 1 en 2 meter -NAP. Er is geen tot onvoldoende informatie voorhanden over de aan - of afwezigheid van een dergelijke gradiëntzone in of nabij het plangebied. Op basis hiervan kan er geen nader gespecificeerde archeologische verwachting voor de periode gegeven word en. De kans is groot dat sporen uit deze periode, indien aanwezig, in het plangebied zijn geërodeerd door latere rivieractiviteiten. Eventueel aanwezige resten uit de periode laat-paleolithicum en mesolithicum worden in de oorspronkelijke bodem verwacht en kunnen onder andere bestaan uit tijdelijke bewoningssporen, haardkuilen, vuursteenstrooiingen.
Vanaf het (laat-)neolithicum ontstaan de eerste landbouwculturen die gekenmerkt worden door meer sedentaire nederzettingen, waarbij permanente woningen soms diep in de grond gefundeerd waren. In deze periode heeft men nog steeds een voorkeur voor hoger en droger gelegen gebieden. In de omgeving van het plangebied liggen meerdere stroomgordels. Langs de stroomgordels werden door de rivier oeverwallen gevormd met daar achter komafzettingen. Het plangebied ligt op de stroomgordel van Ingen. Deze stroomgordel was actief van de vroege ijzertijd tot de vroeg Romeinse tijd B. Op basis van de ligging en het tot op heden ontbreken van archeologische vondsten uit de periode neolithicum tot ijzertijd in de directe omgeving van het plangebied, geldt er een lage verwachting voor de periode neolithicum tot en met ijzertijd. Het plangebied is met name gevormd door de stroomgordel van de Ingen en mogelijk ook door de stroomgordels van Lienden. Deze stroomgordels waren actief in de vroeg Romeinse tijd B – vroege middeleeuwen C. De hooggelegen rivieroeverwallen en rivierduinen zullen aantrekkelijke vestigingslocaties zijn geweest. In de omgeving van het plangebied, met name op of direct nabij de stroomgordel van Ingen, zijn vondsten bekend uit de periode ijzertijd tot en met vroege middeleeuwen.
Op basis van vindplaatsen in de omgeving geldt een hoge verwachting voor resten uit de periode midden ijzertijd – vroege middeleeuwen. De verwachte resten worden in de oorspronkelijke bodem (in de Ingen stroomgordelafzettingen) verwacht en kunnen onder andere bestaan uit cultuurlagen, paalkuilen/-gaten, afvalkuilen, fragmenten aardewerk, natuursteen of gebruiksvoorwerpen. Het plangebied ligt aan de Vogelenzangseweg en maakte deel uit van de historische dorpskern van Lienden. Het plangebied ligt tevens binnen een omvangrijk archeologisch monument ( AMK-terrein 4017) waar in 1947 en later , tijdens karteringen , aardewerkfragmenten uit de vroege en late middeleeuwen werden aangetroffen. Uit bestudering van historische kaarten blijkt dat sinds tenminste het begin van de 19e eeuw in het noordelijk en noordoostelijk deel van het plangebied meerdere bebouwing aanwezig was, omschreven als huis en erf. De onbebouwde delen waren als tuin, boomgaard en bouwland in gebruik. In de jaren vijftig van de 20 e eeuw is deze historische bebouwing gesloopt en heeft plaats gemaakt voor de huidige bebouwing (Vogelenzangseweg 19).
Gez ien de ligging in de historische kern van Lienden en de aanwezigheid van meerdere historische bebouwing die terug kunnen gaan tot de late middeleeuwen of voorgangers heeft gehad uit deze periode, geldt voor het plangebied een hoge archeologische verwachting voor de periode volle middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. AM21585 Pagina | 23 Archeologische resten worden vanaf het maaiveld verwacht en kunnen onder andere bestaan uit cultuurlagen, paalkuilen/ - gaten, afvalkuilen, gebruiksvoorwerpen van bijvoorbeeld natuursteen, fragmenten aardewerk en sporen van agrarische activiteiten. Wat betreft de conservering en gaafheid van eventueel aanwezige archeologische resten kan het volgende gesteld worden: De ondergrond in het plangebied wordt kenmerkt door een gestapeld landschap waarin meerdere archeologische niveaus kunnen voorkomen. Naar verwachting bestaat de bodem uit een opgebracht pakket en/of komafzettingen op geulafzettingen. Wegens de verwachte aanwezigheid van een vaaggrond zijn archeologische resten kwetsbaar tegen latere invloeden, aangezien er geen beschermende afdekkende laag aanwezig is. Wat betreft eventueel aanwezige organische resten is het afhankelijk hoe diep het grondwater zit. De verwachte gronden hebben een lage grondwatertrap (grondwatertrap VII).
Des te hoger de grondwaterstand, des te beter zijn de bewaringsomstandigheden voor eventueel aanwezige organische resten. Voor anorganische resten geldt dat deze bij een lagere grondwaterstand slechter bewaard zullen blijven. Periode Verwachting Verwachte kenmerken vindplaats Diepteligging sporen Laat-paleolithicum - mesolithicum Onbekend Resten van kampementen, fragmenten vuursteen, natuursteen, gebruiksvoorwerpen Geërodeerd door fluviatiele activiteiten (laat)-neolithicum – vroege ijzertijd Laag Nederzettingsresten, fragmenten aardewerk, natuursteen, gebruiksvoorwerpen Midden ijzertijd – vroege middeleeuwen Hoog In de top van de oeverwalafzettingen van de Ingen Volle middeleeuwen – nieuwe tijd Hoog Cultuurlaag, funderingsresten, natuursteen, fragmenten aardewerk, gebruiksvoorwerpen, sporen van agrarische activiteiten, restanten wegen/paden Vanaf het maaiveld Tabel 2. Archeologische verwachting per periode. Bodemverstoring Als gevolg van de voormalige bebouwing zal het noord(oostelijke) deel van het plangebied tot zekere diepte verstoord zijn geraakt. Er zijn los hiervan geen gegevens bekend dat binnen het plangebied bodemverstorende activiteiten hebben plaatsgevonden. Mogelijk is verstoring opgetreden als gevolg van het gebruik als akkerland (diepploegen) en boomgaard.
Op basis van de KLIC -melding (uitgevoerd op 23 maart 2022) zijn binnen het plangebied geen kabels/leidingen gegraven die voor een verstoring van de bodem kunnen hebben gezorgd. AM21585 Pagina | 24 5. VELDWERKZAAMHEDEN 5.1 Algemeen Het doel van het verkennend veldonderzoek door middel van boringen is het toetsen van de opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied (Hoofdstuk 4). Hiertoe zijn op 29 maart 2022 in totaal 6 boringen gezet (zie Bijlage 2 en 8). De boringen zijn uitgevoerd met een Edelmanboor met een diameter van 7 centimeter en een gutsboor met een diameter van 3 centimeter . De boordiepte varieerde van 160 tot 290 centimeter onder maaiveld. De boorkernen zijn conform ASB (Archeologische Standaard Boorbeschrijving 5.2) beschreven, zie Bijlage 8. De hoogteligging van de boorpunten ten opzichte van NAP is afgeleid van het AHN3 (www.ahn.nl). De maaiveldhoogte in het plangebied bedraagt 6,14 tot 7,03 meter +NAP. Het plangebied loopt globaal gezien in noordelijke richting af. Er is geen oppervlakte kartering uitgevoerd in verband met de aanwezige begroeiing en verharding. Figuur 6. Foto van het noordelijk deel van het plangebied, kijkende in westelijke richting (Foto: 29 maart 2022).
5.2 Fysisch geografische beschrijving van de bodemopbouw De bovenste 2,90 meter van de ondergrond van het plangebied blijkt te bestaan uit vijf pakketten (Figuur 6). Het diepst ligt een pakket zand (met dunne kleilagen) (pakket 1). Daarop ligt een dik pakket zwak tot sterk zandige klei (pakket 2) met daarop een dik pakket humeuze sterk zandig klei (pakket 4). Hierboven op ligt een pakket humeus zand (pakket 5).
AM21585 Pagina | 25 Pakket 1: diepgelegen zandpakket Het diepst gelegen pakket is een pakket matig fijn tot matig grof kalkrijk zand. De kleur van dit pakket is licht grijs tot oranjebeige. Het zand is slecht afgerond en slecht gesorteerd. Dit pakket is , met uitzondering van boring 2, in alle boringen aangetroffen. In boringen 3, 5 en 6 zijn dunne kleilagen waargenomen in dit zandpakket. De top ligt op 110 tot 280 centimeter onder maaiveld. Dit komt overeen met circa 4,51 tot 4,91 meter +NAP. Pakket 2: diepgelegen kleipakket Het diepgelegen zandpakket wordt afgedekt door zwak tot sterk zandige kleiafzettingen. In boringen 1 en 4 bevat dit pakket sterk siltige kleilagen. Dit pakket is kalkrijk en heeft een donkergrijze tot grijsbeige kleur. In boring 5 bevat dit pakket schelpfragmenten en in boringen 1 en 3 fosfaatvlekken. De top van deze afzettingen zijn aangetroffen op een diepte van circa 90 (in boring 1) tot 120 (in boring 6) onder maaiveld (circa 5,51 tot 5,86 meter -NAP). In het westelijk deel van het plangebied, boringen 3 en 4, kenmerkt deze kleilaag zich door het voorkomen van (dunne) zandlagen. In boring 5 zijn in dit pakket schelp fragmenten waargenomen. Pakket 3: ondiep gelegen zandpakket Pakket 3 is aangetroffen in boring en 4 en 5 . Dit pakket is (zwak siltig), matig fijn kalkrijk zand. De kleur van dit pakket is oranjebeige tot licht grijs.
De dikte van dit pakket varieert van circa 25 tot 50 centimeter. De top van dit pakket is aangetroffen op circa 6,01 tot 6,11 meter +NAP (circa 70 tot 90 centimeter onder maaiveld). Pakket 4: humeus kleipakket Hierboven is een circa 40 tot 60 centimeter dik pakket sterk zandige, zwak tot matig humeus, kalkrijke klei aangetroffen. In boring 6 is dit pakket dikker, circa 90 centimeter. De kleur van dit pakket varieert van licht bruingrijs tot donker bruingrijs. Hierin zijn in boring 1 spikkels baksteen, grind en sporen steenkool aangetroffen. Pakket 5: opgebracht humeus zandpakket De top van het bodemprofiel bestaat uit een matig humeus, matig siltig, matig fijn zand. De kleur van dit pakket is donker bruingrijs en heeft een dikte van circa 30 tot 50 centimeter. Het kalkgehalte varieert van kalkrijk tot kalkhoudend. In borin g 2 zijn sporen grind en in boring 3 zijn spikkels baksteen waargenomen in dit pakket. AM21585 Pagina | 26 Figuur 7. Overzicht van de boringen, met de hoofdkleuren geel voor zand en blauwpaars voor klei. De bijmengingen zijn weergegeven in groen voor silt en bruin voor humus en grijs voor grind. De rode lijnen geven de grens aan tussen het pakket modern opgebrachte en /of omgewerkte grond en de onderliggende natuurlijke afzettingen. De hoogtes (meter) zijn ten opzichte van NAP.
5.3 Interpretatie Uit het verkennend booronderzoek blijkt dat de bodemopbouw binnen het plangebied bestaat uit een antropogeen opgebracht en omgewerkt zand- en kleipakket, oeverafzettingen, en beddingafzettingen. Het diepgelegen zandpakket bestaat uit beddingafzettingen van de Ingen stroomgordel. Deze stroomgordel wa s actief in de vroeg Romeinse tijd B – vroege middeleeuwen C. De top va dit pakket ligt op circa 110 tot 280 centimeter (circa 4,51 tot 4,91 meter +NAP). Deze bevindingen komen overeen met de Zanddieptekaart van Cohen (2012). De beddingafzettingen van de Ingen stroomgordel zijn vervolgens afgedekt door oeverafzettingen. De oeverafzettingen behoren ook tot de stroomgordel van Ingen. De top van de oeverafzettingen is humeus. Dit pakket is verrijkt met humeus materiaal. Als gevolg hiervan heeft dit pakket een donker bruingrijze kleur.
AM21585 Pagina | 27 De top van het bodemprofiel bestaat uit een antropogeen opgebracht pakket. Dit betreft de bouwvoor. Plaatselijk wordt dit pakket gekenmerkt door spikkels baksteen en puinresten. Dit duidt op grondbewerking in de (sub-)recente tijd. Geologisch (en lithostratigrafisch) gezien behoren de aangetroffen natuurlijke afzettingen tot de Formatie van Echteld.28 5.4 Archeologische indicatoren Alhoewel geen doel van een verkennend veldonderzoek met boringen, is gelet op de aanwezigheid van archeologische indicatoren die kunnen wijzen op archeologische waarden in de ondergrond. Tijdens het onderzoek zijn dergelijke indicatoren niet aangetroffen in de boringen. Echter, ter hoogte van de voormalige bebouwing in het noord(oostelijke) deel van het plangebied zijn resten (moderne) baksteen gevonden in de top van humeuze bovengrond. 28 De Mulder et al., 2003. AM21585 Pagina | 28 6. CONCLUSIE 6.1 Algemeen Op basis van het uitgevoerd verkennend veldonderzoek middels boringen kan worden gesteld dat de bodemopbouw binnen het plangebied bestaat uit beddingafzettingen van de Ingen stroomgordel afgedekt met oeverafzettingen. In de top van de oeverafzettingen is geakkerd. De natuurlijke ondergrond is bedekt met een circa 30 tot 50 centimeter dik antropogeen opgebracht pakket. Dit ophoogpakket is vermoedelijk aangebracht ten behoeve van de voormalige boomgaard.
Uit het bureauonderzoek blijkt dat er een hoge verwachting geldt voor de periode midden ijzertijd – vroege middeleeuwen. Er zijn geen aanwijzingen aangetroffen voor grootschalige bodemverstoringen binnen het plangebied. Eventueel aanwezige resten uit de periode worden verwacht in de ontkalkte top van de oeverafzettingen van de Ingen stroomgordel. Deze zijn echter niet aangetroffen. Ook is er geen bodemvorming waargenomen. In de directe omgeving van het plangebied, in vergelijkbare landschappelijke situatie s, zijn meerdere vindplaatsen aangetroffen. Op basis van de bodemgesteldheid en de bekende archeologische vindplaatsen kan niet uitgesloten worden dat er een archeologische vindplaats uit de periode midden-ijzertijd – vroege middeleeuwen aanwezig is in het plangebied. Om deze redenen blijft de hoge verwachting voor de periode midden- ijzertijd – vroege middeleeuwen gehandhaafd. Het plangebied ligt in de historische kern van Lienden en v olgens de historische kaarten blijkt dat het noordelijk en noordoostelijk deel van het plangebied vanaf het begin van de 19 e eeuw bebouwd was . Hierdoor is de kans groot dat bewoningssporen uit de late middeleeuwen – nieuwe tijd aangetroffen worden. Om deze redenen blijft de hoge verwachting voor deze periode gehandhaafd.
Over dieper gelegen archeologische niveaus kan hier niets worden gezegd, behalve dat die mogelijk aanwezig zijn en dat die dieper liggen dan de voorgenomen graafwerkzaamheden zullen reiken. Eventuele archeologische resten in deze niveaus zullen dan ook niet worden verstoord. 6.2 Beantwoording onderzoeksvragen • Is er sprake van stratigrafische lagen die potentieel archeologische waarden kunnen bevatten? Ja, de bodem in het plangebied bestaat uit beddingafzetting en van de Ingen stroomgordel die vervolgens zijn afgedekt voor oeverafzettingen. Vanaf de top van de beddingafzettingen kunnen eventueel archeologische resten voorkomen vanaf de midden-ijzertijd – nieuwe tijd. • In hoeverre zijn deze lagen intact en hoe reflecteert dit de kwaliteit van de mogelijk aanwezige archeologische resten? Naar verwachting kunnen eventueel aanwezige archeologische waarde n in goede staat worden aangetroffen. Er zijn geen (diepe) bodemverstoringen waargenomen. De bodemopbouw is zodanig intact dat vervolgonderzoek zinvol is. • Wat is de diepteligging van mogelijke archeologische resten en wat is de daadwerkelijke bedreiging van deze resten door de voorgenomen bodemingrepen? Archeologische relevante niveaus bevinden zich in de top van de beddingafzettingen (op een diepte van circa 4,51 tot 4,91 meter +NAP) en in en net onder de bouwvoor van circa 30 tot 50 centimeter dikte.
AM21585 Pagina | 29 • Wat is de ontstaansgeschiedenis, genese en diepteligging van de bodem en individuele bodemlagen? In hoeverre kan er sprake zijn van erosie of juist afdekking door sedimentatie binnen het plangebied? De bodemopbouw van de bovenste 2,90 meter binnen het plangebied bestaat uit een bouwvoor, oever- en beddingafzettingen van de stroomgordel van Ingen. Al deze afzettingen dateren uit het Holoceen. De verschillende fase s van afzettingen zullen tot een beperkte mate van erosie hebben geleid. Op basis van de boringen is er sprake van een stapeling en afdekking van landschappen. • Welke (sub)recente (door de mens veroorzaakte) verstoringen hebben de bodem en tot welke diepte verstoord? Voor zover bekend is het noord(oostelijk) deel bebouwd geweest van de 19e tot begin 20e eeuw. Bij beakkering of het gebruik als boomgaard heeft er ook oppervlakkige omwerking plaatsgevonden. Op basis van de aangetroffen bodemopbouw lijkt er geen egalisatie of diep reikende omwerkingen voor bodemverbetering te hebben plaatsgevonden. • Wat is de bewoningsgeschiedenis van het plangebied en omgeving? Welke neerslag heeft dit in de bodem gehad? Is er mogelijk sprake van spoor- en vondstniveaus, ophogings- of leeflagen? Wat is de stratigrafie en diepteligging in of op de bodem? Op de beddingafzettingen van de Ingen stroomgordel kunnen resten verwacht worden vanaf de midden -ijzertijd.
Jongere sporen kunnen worden verwacht net in en onder de bouwvoor. In het noord(oostelijk) deel van het plangebied was bebouwing aanwezig. Als gevolg van de voormalige bebouwing zal het plangebied ter hoogte van deze voormalige bebouwing tot op zekere diepte verstoord zijn geraakt. Er zijn los hiervan en op basis van de boringen geen diep reikende bodemverstoringen waargenomen. • Indien sprake is van een (potentieel) bouwhistorisch component: welke ondergrondse bouwhistorische waarden kunnen aanwezig zijn en op welke wijze kunnen deze zich manifesteren (denk hierbij ook aan bijvoorbeeld na sloop achter gebleven uitbraaksleuven)? Ja, zoals reeds vermeld was in het noord(oostelijk) deel van het plangebied in de 19e eeuw bebouwing aanwezig. Ter hoogte van de bebouwing kunnen bouwhistorische componenten worden verwacht. • Op basis van bodem -, bewoningsgeschiedenis, stratigrafie en verstoringen: wat is per periode de verwachting met betrekking tot het aantreffen van archeologische resten? Worden deze resten door de ontwikkeling bedreigd? Vanaf de beddingafzettingen van de Ingen stroomgordel kunnen archeologische resten voorkomen vanaf de midden-ijzertijd. Op basis van het bureau - en verkennend booronderzoek wordt de kans hierop hoog geacht . Voor een samenvatting van de verwachting per periode wordt verwezen naar Tabel 2. De resten worden bedreigd door de ontwikkelingen.
• Indien een verkennende onderzoeksfase geadviseerd wordt: Welke doelstelling heeft een verkennend onderzoek en welke methode en strategie is geschikt om de doelstelling te verwezenlijken. Op basis van de aangetroffen bodemopbouw blijft de hoge verwachting voor eventueel aanwezige archeologische uit de periode midden-ijzertijd – nieuwe tijd gehandhaafd. Een proefsleuvenonderzoek is de meest geschikte methode om de vindplaatsen nader in kaart te brengen en deze te waarderen. AM21585 Pagina | 30 • Welke onderzoeksmethoden zijn geschikt om eventuele te verwachten archeologische vindplaatsen en resten te inventariseren bij een karterende fase? Hiervoor is het toepassen van een proefsleuvenonderzoek het meest geschikt. AM21585 Pagina | 31 7. AANBEVELINGEN Op basis van het uitgevoerde verkennend veldonderzoek door middel van boringen kan worden gesteld dat in het plangebied de natuurlijke afzettingen bestaan uit beddingafzettingen van de Ingen stroomgordel die vervolgens zijn afgedekt door oeverafzettingen. In de top van de oeverafzettingen is geakkerd. De top van de bodem wordt gevormd door een antropogeen opgebracht pakket. Voor het plangebied geldt een hoge verwachting voor de periode midden-ijzertijd – nieuwe tijd. Omwille hiervan wordt om bovenstaande redenen een archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk geacht voor het plangebied.