CS 1159721 bijlage Keuzes voor te leggen aan raad

Keuzes Openbare Verlichting

Gemeente Bunschoten Maart 2021 Met medewerking van: Patrick de Bourgraaf, Marianne Wajer, Klaas Heinen (gemeente) Jean-Marc Pisters (Buro-33) Heleen Lieftink (Lieftink Advies)

Inhoudsopgave H1. Situatieschets............................................................................................................................................. 3 H2. Terugblik 2014-2020 .................................................................................................................................. 4 H3. Analyse huidig areaal ................................................................................................................................. 5 3.1 Leeftijdsopbouw masten ............................................................................................................................. 5 3.2 Leeftijdsopbouw armaturen ........................................................................................................................ 6 3.3 Soorten verlichting....................................................................................................................................... 7 3.4 Energieverbruik ............................................................................................................................................ 8 H4. Keuzes ........................................................................................................................................................

9 4.1 Eigendomskeuze .......................................................................................................................................... 9 4.2 Financieringswijze afkoop lease CityTec ..................................................................................................... 9 4.3 Contractvorm ............................................................................................................................................. 11

Pagina 2 van 12

H1. Situatieschets De openbare verlichting in de gemeente Bunschoten is voor een groot deel in handen van CityTec. De gemeente heeft met deze partij een leaseconstructie. Dit houdt in dat de masten en armaturen die onder de lease vallen niet in eigendom van de gemeente zijn. De gemeente betaalt een bedrag per mast en per armatuur. Hiermee betaalt CityTec alle kosten. Vanaf 2015 is de gemeente zelf masten en armaturen gaan aanschaffen. CityTec verzorgt wel het dagelijkse onderhoud hieraan, maar de gemeente is zelf eigenaar. Voor elke mast en armatuur die wordt aangeschaft dient afschrijving gereserveerd te worden zodat na afloop van de levensduur deze vervangen kan worden. Ondergronds Ondergronds is netbeheerder Stedin eigenaar. Er zijn geen eigen netten in de gemeente. Stedin bepaalt bij ondergrondse werkzaamheden (zoals het plaatsen of verplaatsen van een mast, een kabelstoring of iets dergelijks) de kosten en doorlooptijden. Daar hebben zowel CityTec als de gemeente geen invloed op net als omliggende gemeenten en andere overheidsinstanties. Installatieverantwoordelijkheid De gemeente is voor de masten en armaturen waar zij eigenaar van is installatieverantwoordelijke. Dit houdt in dat bij een calamiteit de gemeente aansprakelijk is als zij tekort heeft geschoten in het goed onderhouden en voorkomen van risico’s.

Pagina 3 van 12

H2. Terugblik 2014-2020 Bij het opstellen van het beleidsplan 2014 zijn een aantal doelstellingen voorgelegd aan de commissie Ruimte. Te weten: 1. Het aan te houden verlichtingsniveau in oudere wijken - instemmen met een lager niveau dan de landelijke Richtlijn Openbare Verlichting (ROVL) aangeeft; - financieel rekening houden met plaatselijke verbeteringen (50% van het budget voor het bereiken van het ROVL-niveau). 2. Het verbeteren van de verlichting op enkele kruisingen - dit ter verhoging van de verkeersveiligheid. 3. Het verbeteren van verlichting langs bestaande en het aanbrengen van verlichting langs enkele nog donkere paden- dit ter verhoging van de sociale veiligheid. 4. Het laten aanpassen van het bestaande contract en voortzetting van de relatie met CityTec voor de komende 10 jaar ter uitvoering van verlichtingsbeleid. Er is destijds geen formeel besluit door de Raad vastgesteld. Wel heeft de commissie positief geadviseerd en is het in de meerjarenbegroting opgenomen. In de afgelopen jaren vormde dit de basis bij het uitvoeren van de werkzaamheden. Daarom geldt dit als basis voor de evaluatie. Wat is er van gerealiseerd? Ad 1) Oudere wijken plaatselijke verbeteringen In de enkele oudere wijken waar het lichtniveau verbetering nodig had, zijn plaatselijke verbeteringen aangebracht.

Hier is een aanpassing gedaan in het aantal masten of het toepassen van andere armatuurkeuze waardoor het lichtniveau verbeterd is zoals op het Zeilmakersplein. Conclusie: Doelstelling gerealiseerd. Ad 2) Verbeteren van de verlichting op enkele kruisingen ter verhoging van de verkeersveiligheid Sinds het uitvoeren van het beleidsplan 2014-2020 zijn er bijvoorbeeld op de kruisingen Groen van Prinsterensingel – Heemraadssingel, rotondes van de Westsingel, Oostelijke Randweg – Plecht aanpassingen gedaan. Conclusie: Doelstelling gerealiseerd. Ad 3) Verbeteren van verlichting langs bestaande en aanbrengen van verlichting langs enkele donkere paden ter verhoging van sociale veiligheid Sociale veiligheid is het gevoel van veiligheid. Dit gevoel is persoonlijk en dus voor iedereen anders. Paden waar veelvuldig gebruik van gemaakt wordt voor wandelen zijn voorzien van verlichting. Bijvoorbeeld op toegangspaden op Sportpark De Vinken en langs de wandelpaden langs de westkant van het dorp (Broerswetering). Conclusie: Doelstelling gerealiseerd. Ad 4) Aanpassen contract en voortzetting CityTec komende 10 jaar voor uitvoering verlichtingsbeleid Er is een overeenstemming bereikt (29 december 2019) dat de overeenkomst binnen 3 maanden opgezegd kan worden. De correspondentie is opgenomen in bijlage 4. Conclusie: Doelstelling gerealiseerd. Pagina 4 van 12

H3. Analyse huidig areaal 3.1 Leeftijdsopbouw masten Binnen de gemeente Bunschoten staan meer dan 3.800 lichtmasten. Deze zijn verdeeld in 365 antieke masten en ongeveer 3.500 normale/standaard masten. De gebruikelijke technische levensduur in de markt voor masten is 40 jaar. CityTec hanteert 30 jaar. De masten in eigendom van CityTec zijn dan nog niet afgeschreven. Sinds 2015 zijn alle masten en armaturen die vervangen worden, aangeschaft door de gemeente zelf en daarmee in eigendom (geen leaseconstructie). In onderstaande grafiek is de aantallen masten exclusief de antieke masten in de plaatsingsperiode weergegeven per eigenaar.

Leeftijdsopbouw masten per eigenaar exclusief antiek 2000 1800 1600 716

1400 1200 1000 800 600 933

400

606

200 0

1058

71

104

<1980

1980-1990

1990-2000

Gemeente Bunschoten

2000-2010

2010-heden

CityTec

Grafiek 1: Leeftijdsopbouw masten per eigenaar exclusief antieke masten (bron: gegevensbestand juni 2020)

Uitgaande van een levensduur van 40 jaar zijn maar 71 (2%) masten aan vervanging toe. Dit zijn masten die nu nog in eigendom van CityTec zijn. Dat houdt in dat het gemeentelijke areaal zeer goed up-to-date is qua masten. Antieke masten kunnen veel langer dan 40 jaar mee, namelijk 80 jaar. Deze zijn in deze analyse daarom apart in beeld gebracht. Antieke masten zijn niet ouder dan hun technische levensduur. Onderstaand een foto van een antieke mast in onze gemeente.

Pagina 5 van 12

Leeftijdsopbouw antieke masten per eigenaar 180 160 140 120 100 80

156

60 40

95

44

30

20 17

0

<1980

6 0 1980-1990

0 1990-2000

Gemeente Bunschoten

0 2000-2010

17 2010-heden

CityTec

Grafiek 2: leeftijdsopbouw antieke masten per eigenaar (Bron: gegevensbestand juni 2020)

De antieke masten zijn voor 91% in lease bij Citytec en slechts 9% is van de gemeente.

Procentuele verdeling antiek masten per eigenaar Gemeente Bunschoten 9%

CityTec 91%

Grafiek 3: Verdeling klassieke masten per eigenaar (Bron: gegevensbestand juni 2020)

3.2 Leeftijdsopbouw armaturen Het aantal armaturen is hoger dan het aantal masten. De reden is dat op een mast meerdere armaturen bevestigd kunnen worden. Er is dan sprake van een dubbele armatuur. Het aantal armaturen is meer dan 3.900. Voor armaturen wordt gebruikelijk 20 jaar als technische levensduur aangehouden. CityTec houdt 15 jaar aan. De antieke armaturen (circa 370 stuks) kunnen weer veel langer meegaan, vaak wel 40 tot 80 jaar. Deze zijn apart in beeld gebracht.

Pagina 6 van 12

Leeftijdsopbouw armaturen per eigenaar (exclusief antieke armaturen) 2000 1800 1600 1400 1200 1000 1744

800 600

21

1

2

400

2

200

392

479

459

20 jaar en ouder

15 tot 20 jaar

10 tot 15 jaar

575

0

Citytec

5 tot 10 jaar

0 5 jaar of jonger

Bunschoten

Grafiek 4: Leeftijdsopbouw armaturen per eigenaar exclusief antieke armaturen (Bron: gegevensbestand 2020)

Qua armaturen is 11% ouder dan de technische levensduur van 20 jaar. Met name op energieverbruik is hier aandacht benodigd. De armaturen in eigendom van de gemeente zijn allemaal nog jonger dan 10 jaar en de komende jaren niet aan vervanging toe. De antieke armaturen zijn ook nog niet aan vervanging toe de komende jaren. Wel bevatten deze voornamelijk nog conventionele verlichting is kan naar vervanging van de lichtbron worden gekeken om energie te besparen.

Leeftijdopbouw antieke armaturen per eigenaar 160 140 120 100 80 60 40 20 0

28 146 105 1 16 20 jaar en ouder

22

15 tot 20 jaar 10 tot 15 jaar 5 tot 10 jaar

Citytec

52 0 5 jaar of jonger

Bunschoten

Grafiek 5: Leeftijdsopbouw antieke armaturen per eigenaar (Bron: gegevensbestand juni 2020)

3.3 Soorten verlichting De soort verlichting die in de gemeente Bunschoten staan zijn onderstaand weergegeven (exclusief antieke verlichting). Ook hier is onderscheid gemaakt in eigendom. Pagina 7 van 12

Eigendom CityTec:

LED 13%

Overig 13%

PLL 68%

Eigendom gemeente:

LED 95%

PLL 0,2%

Overig 5%

Grafiek 6: Verlichtingsoort per eigenaar (Bron: gegevensbestand juni 2020)

Bovenstaande geeft weer dat het grootste deel van de verlichting in eigendom van de gemeente bestaat uit LED. Deze verlichting is toekomstgericht en energiezuinig. De verlichting van CityTec bestaat hoofdzakelijk uit conventionele PL verlichting. Dat is ook logisch aangezien LED nog maar sinds een paar jaar beschikbaar is en de verlichting van Citytec van voor 2015 is. Deze verlichting is minder duurzaam dan LED en verbruikt ook meer energie.

3.4 Energieverbruik Ondanks een uitbreiding van het areaal is er de afgelopen energie bespaard. In onderstaande tabel is dit weergegeven. Jaartal

Aantal lichtpunten

Verbruik in kWh

Verbruik in kWh per lichtpunt

2012 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

3.388 3.615 3.652 3.674 3.728 3.751 3.804 3.854

584.715 617.173 611.172 609.159 589.367 588.511 559.614 559.771

172,6 170,7 167,4 165,8 158,1 156,9 147,1 145,2

Af- of toename t.o.v. jaar ervoor per lichtpunt

Afname/toename cumulatief t.o.v. 2014

-2% -1% -5% -1% -6% -1%

-2% -3% -7% -8% -14% -15%

Tabel 1: Energieverbruik per jaar in relatie tot het aantal aansluitpunten (Bron: gegevens gemeente 2020)

Pagina 8 van 12

H4. Keuzes Om een Toekomstvisie te kunnen opstellen, toekomstbesteding te zijn en te voldoen aan de aanbestedingswet moeten eerst een aantal keuzes gemaakt worden. Deze zijn onderstaand als stappen weergegeven.

Eigendom

Financiering

Contractvorm

4.1 Eigendomskeuze Het areaal in de gemeente is nu niet volledig in eigendom van de gemeente Bunschoten, een groot deel valt nog onder de leaseconstructie met CityTec. Het huidige leasecontract met CityTec kan niet langer voorgezet worden, omdat er qua wet- en regelgeving aanbesteed moet worden. De gemeente heeft te maken met de Europese aanbestedingswet. Er kan pas een aanbesteding plaats vinden als alles van de gemeente zelf is. Als eerste zal de gemeente een keuze moeten maken over wel of niet juridisch en economisch eigenaar willen zijn van de openbare verlichting. De volgende opties zijn mogelijk: a) Gemeente wil volledig eigenaar zijn. Alle masten en armaturen worden van de gemeente. De masten en armaturen die nu in handen van CityTec zijn gaan over naar de gemeente. b) Gemeente wil wel juridisch eigenaar zijn maar een exclusief gebruikrecht geven aan derden. De gemeente geeft een derde partij het recht om de masten en armaturen te exploiteren. De gemeente betaalt wel zelf de masten en armaturen die geplaatst worden. De derde partij kan de masten winstgevend maken. De gemeente mag niet meer leasen in de huidige vorm. Welke vorm van eigendom ook gekozen wordt, er zal gestart moeten worden met de afkoop van de huidige leaseconstructie.

4.2 Financieringswijze afkoop lease CityTec De overheid moet zich aan bepaalde (aanbestedings)regels houden bij de inkoop van goederen, werk en diensten. Door deze regels kopen overheden integer in. En ze krijgen de beste kwaliteit voor een zo goed mogelijke prijs. Ondernemers krijgen door de regels een eerlijke kans om een overheidsopdracht te winnen. De regels staan in de Aanbestedingswet 2016. De leaseconstructie zoals die nu met CityTec loopt, voldoet niet aan de gemeentelijke inkoopvoorwaarden en aan de huidige Europese aanbestedingswetgeving. Het is een oneindig contract en er is geen mededinging geweest met andere mogelijke opdrachtnemers. Iedere gegadigde moet een eerlijke kans worden geven op deze opdracht. Echter een aanbesteding is pas mogelijk als het areaal gemeentelijk eigendom is.

Pagina 9 van 12

Van de circa 3.850 masten is ruim 28% in eigendom van de gemeente (2020). Het overgrote deel valt dus nog onder de leaseconstructie van CityTec. Om deze over te nemen dient overeenstemming met CityTec bereikt te worden over de afkoopwaarde.

72% Citytec

28% gemeente

Om het areaal in eigendom te krijgen zijn er onderstaande financieringsmogelijkheden: a) Areaal volledig in eigendom krijgen en voor de afkoop een financiering aangaan bij de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG): De gemeente leent geld bij de BNG en betaalt daarvoor jaarlijks rente en aflossing. Het areaal is dan juridisch en economisch eigendom van de gemeente. Dit kan als de gemeente financieel gezond is. b) Areaal volledig in eigendom krijgen en de afkoop zelf financieren: Er wordt geen lening afgesloten, maar de afkoop wordt uit eigen middelen gefinancierd. Dit kan als de gemeente voldoende eigen middelen heeft. Het areaal is dan juridisch en economisch eigendom van de gemeente. c) Areaal volledig in eigendom krijgen, maar de financiering bij een investeringsmaatschappij onderbrengen. Deze partij gaat de financiering regelen en de gemeente betaald aan deze partij rente, aflossing en een vergoeding. Deze constructie kan ook als de financiële situatie van de gemeente niet gezond is. Het af te kopen areaal aan CityTec wordt op deze wijze gefinancierd. Het areaal is dan juridisch en economisch eigendom van de gemeente. De investeringsmaatschappij krijgt het unieke gebruiksrecht van de openbare Verlichting voor bijvoorbeeld de verhuur van lichtmastreclame. De opbrengsten worden bijvoorbeeld 80/20 verdeeld (80% voor de gemeente).

Voor en tegens van de drie opties zijn in de onderstaande tabel op een rij gezet. Optie Plus a) - Alles komt in eigendom van gemeente of alleen het juridische eigendom - Voldoen aan de aanbestedingswet - Diverse partijen die onderhoud en beheer kunnen doen - Volledig zeggenschap over wat met areaal verder moet gebeuren - Eigen beleid volledig zelf in te vullen b) - Alles komt in eigendom van de gemeente of alleen het juridische eigendom - Goedkoper dan lenen

Min - Jaarlijks rente en aflossing - Blijft lang op de balans staan - Afhankelijk inrichting organisatie meer taken bij gemeente

- Eigen geld kan niet aan wat anders worden uitgegeven - Afhankelijke inrichting organisatie meer taken bij gemeente Pagina 10 van 12

c)

- Diverse partijen die onderhoud en beheer kunnen doen - Volledig zeggenschap over wat met areaal verder moet gebeuren - Eigen beleid volledig zelf in te vullen - Alles kan in eigendom komen of alleen het juridisch eigendom - Voldoen aan aanbestedingswet - Geen gezonde situatie nodig

- Minder aantrekkelijk voor derde partijen want niet iedereen kan financiering regelen - Duurder dan zelf lenen - De investeringsmaatschappij wil een exclusief gebruiksrecht en daarmee geen volledige zeggenschap bij de gemeente - Minder flexibel

Tabel 2: Plussen en minnen per financieringsmogelijkheid

4.3 Contractvorm Vanuit de aanbestedingswet gelden er diverse regels. Ook zijn er diverse soorten aanbestedingen. De diverse soorten hebben allen hun eigen achtergrond en basis om tot een gewenst resultaat te komen. Concurrentie-gerichte dialoog: Als een gemeente (opdrachtgever) geen kennis in huis heeft en de gewenste oplossing niet weet, dan kan er gekozen worden voor een concurrentie-gerichte dialoog. Hier is bijvoorbeeld voor gekozen toen de landelijke overheid een digitaal inlogsysteem voor alle inwoners wilde hebben (DigiD). Men wist wat men wilde hebben, maar niet de oplossing. UAV-gc (Uniforme Administratieve Voorwaarden Geïntegreerde Contracten) contract: Als exact in beeld is wat er moet komen en hoe dit te onderhouden. Bijvoorbeeld een snelweg van Rijkswaterstaat (RWS). Wanneer er bijna geen invloed van buitenaf is (aanwonenden, inwoners) dan kan het risico en verantwoordelijkheid geheel bij de opdrachtnemer neergelegd worden. RAW (Rationalisatie en Automatisering Grond-, Weg- en Waterbouw) overeenkomst: Als in beeld is wat er is, wat er gedaan moet worden en het areaal redelijk goed op orde is, dan is een RAW overeenkomst mogelijk. Bijvoorbeeld een riool-vervanging. In een bepaalde straat moet 150m riolering vervangen worden. Het is dan mogelijk om exact op de meter te beschrijven wat er gebeuren moet.

Een opdrachtgever geeft zogenaamde deelopdrachten aan de aannemer die exact beschreven zijn. Een overschrijding van het budget is niet mogelijk, omdat opdrachtgever namelijk zelf de opdrachten geeft. Optie

Plus Je kan de moeilijkste problemen oplossen Dialoog Kennis van ON maximaal benut Minder eigen kennis noodzakelijk

Min Erg lang traject Inhuur kennis noodzakelijk Kostbaar traject Pagina 11 van 12

OG moet weten wat hij wil als resultaat Gehele risico bij ON Vast bedrag UAV-gc Andere rol als ON, toetsend Geen risico OG

RAW

Uitgaven bepalen door OG OG kan sturen in keuzes Maximale flexibiliteit van OG

Andere rol als OG, toetsend OG kan niet sturen Nul meting noodzakelijk Inhuur kennis noodzakelijk Meer eigen kennis noodzakelijk OG moet weten wat hij wil als resultaat Inhuur kennis noodzakelijk Goed bestek noodzakelijk

Tabel 3: Plus en minnen van de diverse soorten aanbestedingen

Advies contractvorm: Advies voor de gemeente Bunschoten is om een raamovereenkomst via RAW systematiek op de markt te brengen. Met deze contractvorm is de gemeente flexibel en bepaalt zelf de uitgaven. Daarnaast heeft de gemeente de mogelijkheid om vervanging en uitbreiding ook bij de aannemer neer te leggen. De gemeente geeft zelf aan welke armaturen geplaatst moeten worden. Prijstechnisch en budgettair de zekerste vorm. Aanvullende werkzaamheden zoals werkvoorbereiding (lichtberekening of vervangingsplan) kunnen ook worden opgenomen in het contract als post om door de aannemer te laten uitvoeren. Om te komen tot de beste aannemer kan er in het aanbestedingstraject voor gekozen worden om interviews te houden die meewegen in de aanbesteding. Hier wordt inzichtelijk gemaakt wat de kennis van de mensen is die buiten aan het werk zijn. De ervaring is dat dit zeer goed werkt om te komen tot een overeenkomst met een partij die het beste past bij de opdrachtgever.

Pagina 12 van 12