Concept Strategische Agenda 2026-2030 Regio Foodvalley.pdf
Tekst van het document
REGIO FOODVALLEY:
‘ONDERNEEMT NATUURLIJK!’ STRATEGISCHE AGENDA 2026-2030
NAJAAR 2024
Strategische Agenda 2026-2030 | 1
INHOUD 1
Inleiding
5
2
Regio Foodvalley nu en in de toekomst
7
2.1
Dit is Regio Foodvalley - het DNA van de regio
7
2.2
Onze ambitie – wat willen we bereiken
9
3
Hier zetten we op in – strategie 2026-2030
15
3.1
Toekomstbestendige economie
15
3.1.1
Toonaangevend in toekomstbestendig voedselsysteem
16
3.1.2
Toekomstbestendige agrarische sector
17
3.1.3
Innovatief en toekomstbestendig MKB
20
3.1.4
Beschikbaarheid en duurzame inzetbaarheid van mensen
21
3.1.5
De rol van de drie O’s bij opgaven toekomstbestendige economie
22
3.2
Verantwoorde groei
24
3.2.1
Schaalsprong in verstedelijking
24
3.2.2
Natuurherstel en robuust watersysteem
26
3.2.3
Slim benutten beschikbare ruimte
28
3.2.4
Duurzame energievoorziening en oplossen van netcongestie
29
3.2.5
Duurzame bereikbaarheid
30
3.2.6
De rol van de drie O’s bij opgaven verantwoord groeien
31
Aan de slag – van strategie naar uitvoering
33
Bijlage 1
Trends en ontwikkelingen in onze regio
36
Bijlage 2
Regio Foodvalley
38
Bijlage 3
Resultaten Strategische Agenda 2020-2025
40
Bijlage 4 Hoe is deze Strategische Agenda tot stand gekomen
42
4
REGIO FOODVALLEY:
‘ONDERNEEMT NATUURLIJK!’ 2 | Strategische Agenda 2026-2030
Strategische Agenda 2026-2030 | 3
Toonaangevend in food: Werken aan een veerkrachtige en vitale Regio Foodvalley
Waar merken inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties het effect van (beleid)keuzes? Vooral dichtbij in de eigen omgeving. In de eigen regio. Hoe willen we dan dat onze regio zich de komende jaren ontwikkelt? Een kernvraag voor de samenwerkende partners in Regio Foodvalley. Ondernemers, Onderwijsinstellingen en Overheden hebben samen antwoorden te formuleren op deze kernvraag. Met deze Strategische Agenda 2026-2030: ‘Regio Foodvalley: ‘Onderneemt Natuurlijk!’ zetten we een volgende stap in die beantwoording. De afgelopen jaren was onze regio volop in beweging: meer inwoners, stappen in verduurzaming, innovaties en bereikbaarheid onder druk. We moesten ook antwoorden vinden op actuele ontwikkelingen zoals een balans tussen sterke economische sectoren en goede kwaliteit van de leefomgeving, netcongestie, omgaan met Corona, stikstofvraagstukken en de toegenomen polarisatie in de samenleving. Dé strategische uitdaging voor Regio Foodvalley voor de komende jaren is hoe we omgaan met de optelsom van verschillende opgaven. Opgaven die niet op zichzelf staan of zo kunnen worden aangepakt. Deze opgaven werken bovendien op elkaar in. Kunnen soms schuren of nieuwe kansen bieden. Tijdens de looptijd van deze agenda moeten we scherpe keuzes maken, niet alles kan. Het maken van deze keuzes vraagt lef en vertrouwen in elkaar.
Maar als we verschil kunnen verbinden en oplossingen kunnen vinden dan is het hier: in Regio Foodvalley. Welke opgaven komen op ons af en vragen onze aandacht? • Ontwikkel een economisch, ecologisch en sociaal duurzaam voedselsysteem • Waarborg een waardevol landelijk gebied voor boer, inwoner, recreant en natuur • Bouw snel meer woningen • Groei verantwoord zodat leefbaarheid en brede welvaart behouden blijven • Vergroot het mobiliteitsnetwerk en geef prioriteit aan duurzame bereikbaarheid • Werk aan de energietransitie en vergroot de capaciteit van het stroomnetwerk • Verbeter de vitaliteit van het natuurlijk systeem • Realiseer een toekomstbestendige economie waarin innovatie, duurzaamheid en circulariteit centraal staan • Creëer de randvoorwaarden voor de doorontwikkeling van het kennis en innovatiecluster.
1 INLEIDING Regio Foodvalley ligt in het hart van Nederland. Het is een samenwerkingsverband van acht gemeenten: Barneveld, Ede, Nijkerk, Renswoude, Rhenen, Scherpenzeel, Veenendaal en Wageningen. Vanuit dit samenwerkingsverband werken de gemeenten samen met ondernemers en kennisinstellingen in de regio. Ook wel de drie O’s (overheid, onderwijs, ondernemers) of triplehelix samenwerking genoemd. Het regiobureau ondersteunt het gemeentelijke samenwerkingsband en de triple-helix samenwerking. De focus van Regio Foodvalley is (fysieke) leefomgeving en economie. Als triple helix samenwerkingspartners stellen we iedere 4 jaar een Strategische Agenda op. Dit is ons kompas voor de toekomst. Het geeft ons richting. In de Strategische Agenda staat onze gezamenlijke ambitie. We geven antwoord op de vraag wat voor regio we willen zijn en waaraan we als triple helix partners gaan werken om onze ambities te realiseren. Deze Strategische Agenda loopt van 2026 tot en met 2030 en vormt het kader voor de programma’s en projecten die we binnen Regio Foodvalley oppakken. In deze agenda committeren we ons aan het realiseren van de gezamenlijke doelen. We spreken af dat we onze inspanningen om deze doelen te realiseren zoveel mogelijk met elkaar in lijn brengen èn onder de vlag van Regio Foodvalley uitdragen.
Voor de gemeenten binnen de regio betekent dit dat de Strategische Agenda de basis vormt voor de werkprogramma’s van het regiobureau. De Strategische Agenda wordt omgezet in een uitvoeringsprogramma. We doen daarvoor in deze agenda enkele handreikingen. We staan op de schouders van degenen die de afgelopen jaren hebben gebouwd aan Regio Foodvalley. De regionale samenwerking heeft mooie resultaten opgeleverd. In de bijlage staat een korte samenvatting van de resultaten van de voorgaande periode.
We richten ons kompas vanuit een gedeelde ambitie langs twee hoofdlijnen:
1 Toekomstbestendige economie Regio Foodvalley is toonaangevend in toekomstbestendig voedselsysteem, van kennis, ontwikkeling tot productie en verwerking: in Nederland, Europa en internationaal. Hier brengen we denken en doen samen om kennis en innovatie in de voedselketen tot leven te brengen. Onze topkennisinstituten, innovatieve bedrijven en krachtige agrarische sector vormen de ideale basis voor samenwerking aan een gezonde toekomst voor mens en natuur.
2 Verantwoord groeien In Regio Foodvalley streven we naar brede welvaart, een gezond leven, een krachtige economie en sterke natuur. Het aantal inwoners in onze regio groeit snel. Daarom werken ondernemers, onderwijs en overheid samen aan het evenwicht van die groei. Want de toename van inwoners vraagt om op elkaar afgestemde investeringen in wonen, infrastructuur, energie, economie en zorg. En tegelijkertijd willen we onze unieke ruimte en natuur blijven koesteren. Verantwoord groeien noemen we dat. We zijn van nature ondernemend in denken en doen. Groeien in verbinding met een vitaal natuurlijk systeem en een veerkrachtige, toekomstbestendige economie is wat we beogen. Samen bouwen aan een regio waar mensen graag wonen, werken, recreëren en ondernemen.
4 | Strategische Agenda 2026-2030
Strategische Agenda 2026-2030 | 5
2 Regio Foodvalley nu en in de toekomst 2.1 Dit is Regio Foodvalley – het DNA van de regio We zijn een regio waar het goed wonen, werken, recreëren en ondernemen is. In deze regio dragen we bij aan toekomstbestendige voedselvoorziening en we combineren economische welvaart, fijne leefomstandigheden, gezondheid en natuurwaarden met elkaar. We zijn een regio van ondernemerschap en onderlinge verbinding. We zijn trots op onze regio. Regio Foodvalley is toonaangevend in toekomstbestendige voedselontwikkeling en -productie, we dragen bij aan het voedselsysteem van de toekomst. Een voedselsysteem dat duurzaam, gezond en betaalbaar is. Niet alleen in Nederland maar ook daarbuiten. De hele foodketen is aanwezig in de regio: van boer tot verwerkende industrie. We zijn de regio waar kennis en innovatie wordt gekoppeld aan toepassing in de praktijk. Innovatieve denkers en doeners. Een perfecte basis om samen te werken aan toekomstbestendige voedselontwikkeling en -productie. Food is breed verankerd in de regio. Wageningen University & Research (WUR) is al meer dan 100 jaar mondiaal leidend op het gebied van landbouw en voeding. De WUR en de Wageningen Campus, met alle start-ups, scale-ups, R&D-centra van internationale bedrijven en onderzoeksinstellingen, zijn leidend in een (internationaal) kennis- en innovatie ecosysteem.
We hebben sterke en gespecialiseerde onderwijsinstellingen zoals de Aeres Campus op verschillende plekken in de regio, de Christelijke Hogeschool Ede (CHE) en ons middelbaar onderwijs. In de regio hebben we toonaangevende expertisecentra en samenwerkingsverbanden zoals het NIZO en het Food Innovation District in Ede, het Rhenese initiatief voor het Network for Insect Knowledge (NIK), het Poultry Expertise Centre (PEC) het Calf Expertise Center (CEC) in Barneveld en in Nijkerk de Food Academy Nijkerk (FAN). In het samenwerkingsverband Food Production Cluster van (agro)foodbedrijven en toeleveranciers wordt in Nijkerk, Barneveld , Renswoude en Scherpenzeel gewerkt aan thema’s als innovatie en circulair werken. De ICT Campus in Veenendaal is ook van waarde voor innovatie en diverse bedrijven in de regio. Ziekenhuis Gelderse Vallei heeft nationaal erkenning als hét voedingsziekenhuis van Nederland en samen met het regionale netwerk wordt gewerkt aan innovatieve zorg met effectieve aandacht voor voeding en bewegen. Ook Alliantie Voeding in de Zorg heeft daarin een belangrijke rol. In de verbinding tussen al deze verschillende spelers ligt de kracht voor vernieuwing.
6 | Strategische Agenda 2026-2030
Strategische Agenda 2026-2030 | 7
Wageningen Campus en WUR Wageningen Campus is toonaangevend in de domeinen agrifood en gezonde leefomgeving en een zwaartepunt van het Nederlandse innovatie-ecosysteem. Het is van topniveau en verbindt de regio met de wereld. Er wordt gewerkt aan onderwerpen die een belangrijke rol spelen bij de grote mondiale en nationale maatschappelijke uitdagingen, zoals de eiwit- en de klimaattransitie. Wageningen Campus is een ontmoetingsplek waar studenten, wetenschappers, ondernemers, start-ups, ngo’s, het MKB en R&D-centra van internationale bedrijven samenwerken en kennis delen om oplossingen te vinden voor wereldwijde uitdagingen. De kans is groot dat de volgende ontwikkeling op het gebied van duurzame en gezonde voeding, voedselproductie en gezonde leefomgevingen wordt ontwikkeld op Wageningen Campus. Een belangrijke aanjager van kennis en innovatie op Wageningen Campus is Wageningen University & Research (WUR). WUR wordt breed herkend en erkend als een wereldwijde topspeler op het gebied van agrifood en de gezonde leefomgeving. De universiteit is wereldwijd nummer 1 in agrarische wetenschap en nummer 2 in milieuwetenschap. Het innovatie-ecosysteem heeft groeipotentie door impactvertaling; waardevolle kennis in de samenleving brengen. Dit gebeurt o.a. door StartLife, dé nationale food & agri “incubator & accelerator”, ook gevestigd op Wageningen Campus.
Ruim 200 onderzoeks- en pilotfaciliteiten zijn beschikbaar voor derden. Op de Wageningen campus studeren ruim 16000 studenten en werken ruim 9000 medewerkers (met name kenniswerkers). Er zitten 230 organisaties op de campus: 7 instituten, 28 Ngo’s, 168 startups en Mkb, 27 corporates.
In Regio Foodvalley zijn we sterk in de combinatie van denken en doen. En dat leidt tot verrassende kansen. Het koppelen van die kennis en praktijk zetten we ook in voor het bouwen aan een toekomstbestendige economie in andere sectoren dan food. Onze bedrijven innoveren en ontwikkelen mee met de opgaven en kansen van de economie van de toekomst. De regio kent een sterke ondernemerscultuur met veel innovatieve MKB-bedrijven en ondernemende ZZP’ers. Ook gezien de groei-uitdagingen voor Regio Foodvalley zijn we trots op ons sterke ondernemersklimaat. Regio Foodvalley ontleent zijn unieke karakter aan de combinatie van drie factoren:
Actualiteit in de regio
• Sociaal wordt Regio Foodvalley van oorsprong gekenmerkt door vitale dorpen met kleinschalige gemeenschappen waar bewoners zich met elkaar verbonden voelen. Dit uit zich bijvoorbeeld in een rijk verenigingsleven en zorg voor je naasten. Van oorsprong zijn de gemeenschappen en voorzieningen kleinschalig. Door de groei van het aantal inwoners ontstaat steeds meer grootstedelijkheid (in Wageningen wonen bijvoorbeeld meer dan 100 nationaliteiten) met stedelijke voorzieningen. Voorzieningen die ontmoeting en verbinding tussen bewoners stimuleren.
We hebben in onze regio te maken met een aantal trends en ontwikkelingen die sterk van invloed zijn op de toekomst van onze regio. Deze komen op diverse plekken terug in deze agenda. Bij het opstellen van de Strategische Agenda 2020-2025 konden we de problemen van bijvoorbeeld stikstofmaatregelen, netcongestie of corona niet voorzien. Ook de krapte op de arbeidsmarkt en de toegenomen polarisatie in de maatschappij zien we in de regio terug. Alle grote maatschappelijke opgaven die landelijk spelen, spelen ook hier. Immens, intens en tegelijkertijd. Komende periode zullen onverwachte uitdagingen en kansen op ons pad komen. Het is belangrijk deze te herkennen en hierop te kunnen reageren.
• Ruimtelijk gezien is Regio Foodvalley een van de groenste regio’s met grote en waardevolle natuurgebieden als de Veluwe, Het Binnenveld, Arkemheen, de Utrechtse Heuvelrug, Groene Valleilint en het uiterwaardengebied van de Nederrijn. Natuurgebieden en landschappen die kenmerkend zijn voor onze regio. Onmisbaar voor ons en voor Nederland. Gebieden die we koesteren, waar we trots op zijn en ons verantwoordelijk voor voelen. Door de strategische ligging genieten inwoners hier van de nabijheid van de Randstad en de rust en ruimte van de landelijke omgeving. Of zoals we dat hier zeggen: Regio Foodvalley heeft de voordeur in de stad en de achterdeur in het landelijk gebied. • Economisch wordt Regio Foodvalley verbonden door de foodsector, hieraan ontleent de regio ook zijn naam. De regio is uniek als plek waar fundamenteel onderzoek, toegepast onderzoek, praktijkkennis en ondernemerschap elkaar aanvullen en versterken. Een foodsector waarvan de impact veel verder gaat dan de grenzen van onze regio en zelfs van Nederland. Naast food steunt onze regio op een innovatief en sterk MKB.
8 | Strategische Agenda 2026-2030
Een samenvatting van de belangrijke trends en verwachte ontwikkelingen in de komende periode voor zover we deze op dit moment kunnen voorzien, staat in bijlage 1.
2.2 Onze ambitie – wat willen we bereiken De urgentie om samen te werken neemt toe. We zien een optelsom van grote (mondiale, Europese en nationale) opgaven en ontwikkelingen waar we als regio mee aan de slag moeten. De uitdaging is om duidelijk te kiezen hoe we met deze ontwikkelingen om willen gaan. Bouwen aan vertrouwen tussen de triple helix partners is de basis. Wat willen we bereiken? Wat is onze ambitie?
1
Zie: Omgevingsanalyse Regio Foodvalley d.d. maart 2024
Strategische Agenda 2026-2030 | 9
Onze ambitie 2026-2030
In 2030 heeft Regio Foodvalley stappen gezet naar een toekomstbestendige economie waarin we toonaangevend zijn in het voedselsysteem van de toekomst en dragen we ambitieus bij aan grote opgaven in Nederland door verantwoord te groeien waarbij het realiseren van een schaalsprong en de opgaven voor natuur, milieu en water hand in hand gaan.
Toekomst bestendige economie betekent: We ontwikkelen Regio Foodvalley tot toonaangevend in het realiseren van een toekomstbestendig voedselsysteem. We bouwen door op het sterke fundament van bedrijven, onderwijs- en kennisinstellingen in de regio. Onze kracht is kennis, innovatie en ondernemerschap. En die kracht leidt tot een groot verandervermogen. • Toekomstbestendig is een voedselsysteem dat economisch, sociaal en ecologisch duurzaam is, met andere woorden duurzaam gezond en betaalbaar. Actuele vraagstukken zijn: draagkracht van natuurlijke systemen, water en bodem, klimaat en klimaatadaptatie, gezonde voeding en ziektepreventie, betaalbaarheid, tegengaan van voedselverspilling, dierenwelzijn en -gezondheid, verandering in eetpatronen, eiwittransitie, nieuwe ontwikkelingen als precisie fermentatie en een gezond verdienvermogen voor de agrarische sector. • Toonaangevend in het realiseren van het voedselsysteem van de toekomst, betekent gericht experimenteren en vernieuwen in de hele keten. Om kennis en innovatie zichtbaar te maken buiten de regio: zodat iedereen weet dat je voor nieuwe toegepaste kennis in Regio Foodvalley moet zijn. Kennis- en ontwikkeling is van vitaal belang voor duurzame voedselzekerheid. We zetten in op innovatie van het voedselsysteem in al haar facetten.
We koppelen kennis aan de praktijk, bieden experimenteerruimte en stimuleren het ondernemerschap van de talrijke bedrijven in onze regio die een bijdrage leveren aan het voedselsysteem van de toekomst. Dit geldt voor verwerkingsbedrijven, dienstverleners, kennisinstellingen en voor de agrarische bedrijven. We werken samen. Binnen onze regio en over de grenzen van onze regio heen.
We willen een agrarische sector van voldoende omvang behouden in de regio. Een sector die economisch, ecologisch en sociaal houdbaar is. Een toekomstbestendige agrarische sector vraagt om ontwikkelingsruimte in verdienvermogen om doelsturing en innovatieve manieren van produceren en om dit vervolgens te kunnen borgen en belonen. Dit geldt voor de bestaande sectoren en betekent ook inspelen op nieuwe ontwikkelingen en sectoren zoals bijvoorbeeld de eiwittransitie en regeneratieve landbouw. Onze economie drijft op een krachtig en innovatief MKB, breder dan alleen de foodsector. Sterke specialisaties naast de foodsector zijn bijvoorbeeld metaal, bouwnijverheid en ICT2. Ook zien we de zakelijke dienstverlening zich ontwikkelen. We stimuleren dat onze bedrijven aan de slag gaan met kansen voor de economie van de toekomst. We zetten in op circulariteit, klimaat, duurzame energievoorziening, digitalisering, dataficering, robotisering en de vitaliteit en duurzame inzetbaarheid van mensen. Aan de slag gaan met deze onderwerpen is een voorwaarde voor een toekomstbestendig bedrijfsleven. Een sterke economie en een groeiend bedrijfsleven is nodig om het aanbod en de vraag naar werkgelegenheid in balans te houden. We bieden mensen die (komen) wonen in onze regio de mogelijkheid om hier te werken.
Een sterke regionale economie die meegroeit met de groei van de regio vraagt om een scherp economisch profiel. In deze Strategische Agenda hebben we een richting uitgezet voor de ontwikkeling van onze economie. Deze gaan we op samen op korte termijn verder uitwerken.
Verantwoord groeien betekent: We realiseren in onze regio een verantwoorde groei. Een groei waar’ Meer landschap en meer stad3’ hand in hand gaan. Een groei waarbij de unieke kenmerken van onze regio behouden blijven en we een regio blijven waar het nu en in de toekomst goed en gezond wonen, recreëren en werken is. Kortom, een regio waar leefbaarheid en brede welvaart centraal staan. We nemen als regio de verantwoordelijkheid om bij te dragen aan de uitdagingen waar Nederland voor staat. Zo leveren we een grote bijdrage aan de woningbouwopgave die zorgt voor een groei in inwoneraantal van 20-30%. We leveren ons aandeel in de energietransitie en zetten ons in voor het behoud van de natuurgebieden en drinkwatervoorraden van nationaal belang. We staan voor de opgave om een schaalsprong in wonen, mobiliteit, energie en leefomgeving te realiseren in combinatie met het realiseren van natuurherstel, behoud van biodiversiteit en een robuust watersysteem met goede waterkwaliteit passend bij de klimaatverandering en de groeiende bevolking en economie. En waarbij we te maken hebben met beperkingen die voortkomen uit bijvoorbeeld stikstof en netcongestie.
Schematische weergave van onze ambities en opgaven. Regio Foodvalley: ‘Onderneemt natuurlijk!’
TOEKOMSTBESTENDIGE ECONOMIE
Toonaangevend in toekomstbestendig voedselsystemen
Toekomstbestendige agrarische sector
Innovatief MKB
Beschikbaarheid en duurzame inzetbaarheid van mensen
VERANTWOORD GROEIEN
Schaalsprong in verstedelijking
Natuurherstel en robuust watersysteem
Duurzame energie en oplossen netcongestie
Slim benutten beschikbare ruimte
Duurzame bereikbaarheid
Uitwerking in Uitvoeringsprogramma 2026-2030 in triple helix samenwerking.
2 3
10 | Strategische Agenda 2026-2030
Innovatiemonitor d.d. 4 juni 2024 Titel van de Verstedelijkingsstrategie en het NOVEX-ontwikkelperspectief d.d. februari 2024 Strategische Agenda 2026-2030 | 11
Juist in de optelsom van de opgaven zit de uitdaging. We kunnen de verschillende opgaven niet los van elkaar zien. Ze versterken elkaar en schuren. De uitdaging is inzetten op integraal werken en op het realiseren van synergie. Onze regio kenmerkt zich door een groot oplossend vermogen. We zijn innovatieve denkers en doeners. Dit kenmerkt ons bedrijfsleven en onze kennisinstellingen. Onze ambities vragen om een ondernemende overheid. Een overheid die samen met partners denkt en handelt vanuit kansen en mogelijkheden. Die durft te experimenteren en zorgvuldig en snel kan handelen. Want we willen een regio zijn waar alle partijen binnen en buiten onze regio met vertrouwen en lef werken aan de toekomst.
Welke beweging maken we?
Van goede regionale afstemming naar constructief samen realiseren We zijn de regionale samenwerking begonnen omdat we kansen zagen om elkaar te versterken. Dit is ook gebleken. Goede regionale afstemming heeft ons veel opgeleverd, maar voor de opgaven waar we nu voor staan is afstemmen niet langer voldoende. De urgentie en uitdagingen zijn dusdanig dat we onze krachten moeten bundelen en constructief samen moeten realiseren. Dat betekent soms het eigen belang durven loslaten ten behoeve van het regionale belang om van één plus één drie te maken. De triple helix samenwerking loopt steeds beter. Ondernemers, onderwijs en overheid hebben elkaar beter leren kennen en krijgen steeds beter inzicht in wat belangrijk is voor alle partijen. Maar we zijn er nog niet. We zetten in op een bredere betrokkenheid en activering van ondernemers en het versterken van de samenwerking met kennisinstellingen. Dit vraagt om samenwerkingsvormen die passen bij alle partners.
In deze Strategische Agenda staat de koers voor Regio Foodvalley. Waar richten we ons op en waaraan toetsen we of we op de goede weg zitten. Dit zijn de belangrijkste bewegingen die we willen realiseren: Van gekende foodregio naar internationaal toonaangevende foodregio Ook buiten onze regio zijn we bekend als foodregio. We hebben echter vastgesteld dat we onze innovatiekracht nog niet voldoende uitdragen. We hebben veel verborgen pareltjes. Ook willen we nog sterker een duidelijke rol pakken in de ontwikkelingen die nodig zijn voor een toekomstbestendig voedselsysteem. Veel bedrijven en kennisinstellingen in onze regio zijn hiermee bezig. Door onze krachten te bundelen kunnen we versnellen en een voorbeeld zijn buiten onze regio. Van agrarische sector in het defensief gedrongen naar proactief en toekomstbestendig De afgelopen jaren heeft onze agrarische sector het zwaar te verduren gehad. Inconsistent beleid in combinatie met serieuze vraagstukken zorgt voor onzekerheid over de toekomst. Dit heeft de onderlinge verhoudingen op scherp gezet. We zien dat de agrarische sector in het defensief zit. Dit doet geen recht aan alle inspanningen en resultaten van agrarische bedrijven om emissies terug te dringen, natuur te versterken en tegelijkertijd het hoofd boven water te houden.
Terwijl we op het erf ervaren dat als het eigenaarschap van agrariërs wordt aangesproken er mogelijkheden ontstaan voor een veerkrachtige sector in balans met de leefomgeving. Perspectief voor de toekomst begint met het gezamenlijk erkennen van de opgaven en van wat al is bereikt (denk bijvoorbeeld aan het verbeterde dierenwelzijn, de gerealiseerde emissiereductie, vermindering van antibioticagebruik of realisatie van een meetnetwerk) om vervolgens samen aan de slag te gaan om resultaten te boeken. Juist in Regio Foodvalley liggen kansen vanwege de aanwezigheid van kennis- en innovatiecentra als ook de hands-on mentaliteit van ondernemers om de stappen die gezet moeten worden richting toekomstbestendigheid te maken. Van alles ruimte bieden naar scherpe keuzes in waar wat past in de regio Onze regio groeit in inwoners en in economie. Deze groei leidt tot een grotere claim op de beschikbare ruimte. Niet alleen voor het bouwen van woningen, maar ook voor bedrijven die zich willen vestigen of uitbreiden, de aanleg en verbetering van wegen en fietspaden, ruimte voor recreatiemogelijkheden, voor voorzieningen en voor gezonde natuur. We kunnen het ons niet permitteren om slordig met onze ruimte om te gaan, want niet alles past in de ruimte die we hebben.
We moeten dus scherpe keuzes gaan maken: waar past wat in onze regio en hoe benutten we de beschikbare ruimte efficiënt? Daarbij is het uitgangspunt: keuzes maken in wat draagt wel bij aan het realiseren van onze ambities en wat niet. We noemen dit regionaal ruimtelijk programmeren. Deze agenda biedt handvatten om in de verdere uitwerking deze keuzes te maken.
12 | Strategische Agenda 2026-2030
Strategische Agenda 2026-2030 | 13
3 Hier zetten we op in strategie 2026-2030 In het vorige hoofdstuk staan onze ambities voor Regio Foodvalley en wat ons te doen staat om onze ambities te realiseren. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe we met deze opgaven aan de slag gaan en welke rol de partners in de triple helix (ondernemers, onderwijs en overheid) hierbij hebben.
3.1 Toekomstbestendige economie
TOEKOMSTBESTENDIGE ECONOMIE
14 | Strategische Agenda 2026-2030
Toonaangevend in toekomstbestendig voedselsystemen
Toekomstbestendige agrarische sector
Innovatief MKB
Beschikbaarheid en duurzame inzetbaarheid van mensen
Schaal verste
Strategische Agenda 2026-2030 | 15
3.1.1 Toonaangevend in toekomstbestendig voedselsysteem De foodsector is de sector waarmee we als regio erkend worden. Door onze naam, maar vooral door alle kennis- en expertisecentra en bedrijven in alle onderdelen van de voedselontwikkeling en -productieketen, inclusief de agrarische sector. De combinatie van hoogwaardige kennisinstellingen en innovatieve productiebedrijven in alle schakels van de keten is wat ons als regio zo sterk maakt. Onze ambitie is toonaangevend zijn in het realiseren van een toekomstbestendig voedselsysteem. Van kennis, ontwikkeling tot productie en verwerking. Deze ambitie legt ons twee doelen op. • Vooroplopen in een toekomstbestendig voedselsysteem. Dit betekent goed inzicht en begrip van de vragen en uitdagingen rondom voedsel in alle schakels in de keten. Van primaire productie tot consumentenbehoeften. Een toekomstbestendig voedselsysteem vraagt om te werken aan vraagstukken als de eiwittransitie, korte ketens, circulariteit, uitstoot broeikasgassen, klimaatadaptatie en natuurinclusieve landbouw. Maar ook betaalbaarheid en voldoende en gezond voedsel voor een groeiende bevolking zijn belangrijk. Deze vraagstukken vragen om gericht te innoveren in de hele voedselketen inclusief de agrarische sector en aanverwante sectoren, om te experimenteren en te vernieuwen in de ontwikkeling en productie van voedsel.
Het combineren van hoogwaardig onderzoek en innovatie in de praktijk. Dit vraagt om bloeiende kennis- en innovatie-ecosystemen, het zijn van een aantrekkelijke vestigingsplaats voor de koplopers in de foodsector en het stimuleren van verbinding en innovatie in onze hele foodsector. • Gesprekspartner en inspiratiebron zijn voor beleidsmakers en bedrijven buiten onze regio. We zijn toonaangevend als we gezien worden, meepraten en mee richting geven aan het voedselsysteem van de toekomst. Dit betekent dat we onze innovatiekracht beter moeten uitdragen en proactief mee gaan denken over de foodsector van de toekomst. Hiervoor moeten we als regio de handen ineenslaan met andere partijen zoals we doen via Food NL en zeker ook met de WUR en Stichting Foodvalley NL. De triple helix samenwerking kan een belangrijke rol spelen in het realiseren van deze doelen. • Ruimte voor food- en food gerelateerde bedrijven In ons regionaal ruimtelijk beleid bieden we met voorrang ruimte aan food- en food gerelateerde bedrijven. Speciaal is er aandacht voor het bieden van ruimte aan startups en scale-ups. Voor startende bedrijven is het belangrijk dat ruimte betaalbaar is en er gedeelde research en pilotfaciliteiten zijn.
We gaan regionaal samenwerken in het accommoderen van bedrijven die ruimte zoeken en passen binnen ons economisch profiel en waardevol zijn voor onze kennis- en innovatie ecosystemen. • Clustervorming en kennis- en innovatie-ecosystemen Clustervorming en kennis- en innovatie- ecosystemen zijn belangrijk in het realiseren van vernieuwing. In de foodsector liggen grote vragen op tafel om toekomstbestendig te zijn en blijven. Met de campus in Wageningen koesteren we een krachtig kennis- en innovatie-ecosysteem van (inter) nationaal belang. De WUR en andere op de campus gevestigde onderzoeksinstellingen, bedrijven en gedeelde onderzoeksfaciliteiten hebben een grote aantrekkingskracht en zorgen voor veel
spin-off in de regio. Naast de campus zijn er andere innovatie-ecosystemen zoals bijvoorbeeld het Food Productie Cluster in Nijkerk, Barneveld en Scherpenzeel, de kennisas Ede-Wageningen en het ICT-cluster in Veenendaal. Allen zeer waardevol voor het innovatievermogen van de sector. We stimuleren en accommoderen het ontstaan en groei van deze kennis- en innovatie-ecosystemen in de foodsector. En via ons vestigingsbeleid bieden we ruimte aan het versterken van clustervorming in de foodsector. Naast ruimte zetten we ook in op het realiseren van gedeelde faciliteiten voor bedrijven in de sector. Constructieve samenwerking met Oost NL, ROM Utrecht, WUR, Wageningen Campus en Stichting Foodvalley.NL is hiervoor noodzakelijk. • Verbinden en uitdagen De kracht van de regio is dat we op een beperkt grondgebied bedrijven uit de hele sector en veel kennisinstellingen bij elkaar hebben. Als triple helix partijen kunnen we de verbinding tussen deze verschillende partijen faciliteren. Ook het aanjagen van vernieuwing op belangrijke thema’s voor toekomstbestendige voedselontwikkeling en -productie via kennis, inspiratie en via pilots is van belang. Een nieuwe Regio Deal is hiervoor een krachtig vehikel. Aandacht verdient het versterken van de verbinding tussen MKB-bedrijven en de WUR en andere kennisinstellingen in de regio.
• Uitdragen en doorontwikkelen van het ‘merk’ Regio Foodvalley Het beter op de kaart zetten van Regio Foodvalley is noodzakelijk. Dit is niet alleen een kwestie van een nieuwe positionering ‘Regio Foodvalley: Onderneemt natuurlijk’. Ook willen we een bijdrage leveren aan én oplossing zijn voor de keuzes die overheid en bedrijven maken over toekomstbestendige voedselontwikkeling en -productie. We moeten gevonden en gezien worden. We zijn een constructieve partner voor beleidsmakers en innovatieve bedrijven. • (Inter)nationaal samenwerken Om duurzame agrifood innovaties mogelijk te maken, werken we ook internationaal samen. Met andere Europese regio’s waaronder de voor ons bekende regio’s in Denemarken en Zweden ontwikkelen we met Europese fondsen projecten op twee thema’s: Eiwittransitie en Voeding & Gezondheid. Regio FoodValley vormt samen met AgriFood Capital, Greenport Venlo en Fruitdelta Rivierenland de alliantie FoodNL op het gebied van voedsel gerelateerde onderwerpen. De alliantie FoodNL vormt de grootste voedselproductieregio in Europa. Door de krachten te bundelen, kunnen de vier voedselregio’s beter opkomen voor hun regionale en economische belangen in Europa. Binnen en buiten Nederland lobbyt FoodNL op dossiers als het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, regionaal beleid en innovatie- en structuurfondsen.
De focus daarbij ligt op de thema’s eiwittransitie, voeding & gezondheid, voedselverspilling en voedselveiligheid. FoodNL ondersteunt ook innovatieve projecten in de betrokken regio’s zoals voedseleducatie op de basisschool. Daarnaast nemen de regio’s via FoodNL deel aan verschillende Europese kennis- en innovatieplatforms en projecten. • Beschikbaarheid en inzetbaarheid van mensen De arbeidsmarkt is krap en zal nog krapper worden. En tegelijkertijd zien we dat de uitdagingen die er liggen in de foodsector vragen om goede mensen. Dit geldt trouwens ook voor andere sectoren. Vandaar dat we hier een belangrijke opgave zien voor de triple helix samenwerking. Dit is uitgewerkt in paragraaf 3.1.4
3.1.2 Toekomstbestendige agrarische sector De agrarische sector is een belangrijke sector in onze regio. Ze is beeldbepalend voor het landschap en belangrijk voor onze positie als foodregio. Dit was zo in het verleden en we zien dit ook zo in de toekomst. Onze kracht als foodregio zit in de combinatie van een sterke agrarische sector, voedselverwerkende industrie en kennisinstellingen. Ook is de agrarische sector belangrijk voor de leefbaarheid en vitaliteit van het landelijk gebied. We moeten samen optrekken om een krachtige agrarische sector te realiseren, die een belangrijke rol speelt in het voedselsysteem van de toekomst, duurzaam landschapsbeheer en vitaal landelijk gebied.
16 | Strategische Agenda 2026-2030
Strategische Agenda 2026-2030 | 17
De agrarische sector staat onder druk. In het dichtbevolkte Nederland zijn natuurlijke systemen onvoldoende in balans. De afgelopen jaren is duidelijk geworden dat zeker niet alleen, maar ook, de agrarische bedrijvigheid te vaak negatieve effecten heeft op de kwaliteit van lucht, water en bodem. Dit leidt tot aangescherpt beleid en regelgeving waarvan de uitwerking in de praktijk niet altijd voldoende duidelijk en consistent is. De PAS-melders (Programma Aanpak Stikstof) zijn hier een voorbeeld van. Dit heeft tot gevolg dat bedrijven een duidelijk perspectief voor de toekomst missen. Dat geeft onzekerheid, belemmert investeren in de toekomst en stimuleert het stoppen van ondernemers in de agrarische sector. In onze regio is er een hoge veedichtheid dichtbij kwetsbaar natuurgebied, dit zorgt voor grote druk op de agrarische bedrijven. Tegelijkertijd hebben we in de regio de afgelopen jaren hard gewerkt om de agrarische sector toekomstbestendig te maken. Zo werken we via het Manifest Gezonde Leefomgeving al sinds 2016 aan het terugdringen van landbouwemissies in de lucht (fijnstof). In aanvulling hierop hebben we het Schone Lucht Akkoord ondertekend. We hebben het Praktijk Centrum Emissiereductie Veehouderij opgericht (PEV) om haalbare en betaalbare reductietechnieken te testen en snelle en betaalbare meetprotocollen te ontwikkelen.
Hiermee hebben we goede resultaten behaald: deelnemers realiseren een reductie in bestaande stallen van 33% en in nieuwe stallen van 43%. De ontwikkelde reductietechnieken zijn toegevoegd aan de landelijke lijst van mogelijke maatregelen. Ook hebben we voor stikstof een bedrijvenmeetnetwerk en omgevingsmeetnetwerk opgezet. Hierin participeren agrarische bedrijven die via managementmaatregelen werken aan emissiereductie. Door anders met de bodem om te gaan, spoelen er minder nutriënten uit wat bijdraagt aan een betere waterkwaliteit en we houden water langer vast wat gunstig is in tijden van droogte. In de Regio Deal Foodvalley hebben waterschap en boeren gewerkt aan verbetering van de water- en bodemkwaliteit. Op het gebied van waterkwaliteit gelden Europese Kader Richtlijn Water-doelen. We zetten stappen met de realisatie van deze doelen voor 2027. Tegelijkertijd, we zijn er nog niet. In de regio scoort bijna de helft van de wateren een matig tot voldoende. De afgelopen tien jaar is een (zeer) lichte verbetering van de waterkwaliteit te zien. Het Waterschap Vallei & Veluwe heeft hiervoor zelf ook diverse maatregelen uitgevoerd, zoals het aanleggen van natuurvriendelijke oevers. We staan nu op een punt dat we met elkaar de schouders er onder moeten zetten om een toekomstige agrarische sector te behouden en te ontwikkelen.
Een sector die duurzaam, divers en robuust is en werkt binnen de randvoorwaarden van water, bodem en luchtkwaliteit. We zien dat agrariërs aan de slag willen en kansen zien. Maar tegelijkertijd zijn er grote zorgen over de toekomst. Is er nog voldoende draagvlak voor een sterke agrarische sector en blijft er voldoende ruimte (fysiek en milieu) om inkomen uit de agrarische activiteiten te halen. In de komende jaren gaan we samen op zoek naar de vraag hoe een sterke agrarische sector te combineren met een gezonde leefomgeving, circulariteit, natuurherstel en dierenwelzijn. Zowel binnen de bestaande sectoren en mogelijk ook binnen nieuwe sectoren, zoals bijvoorbeeld in de eiwittransitie.
gericht op het terugdringen van emissies of op dierwelzijn en -gezondheid, gericht op bodemverbetering en op andere innovaties zoals de ontwikkeling van alternatieve eiwitbronnen of het vergroten van de gezonde voedingswaarde van voedsel. We kunnen innovatie stimuleren door bijvoorbeeld het opzetten van praktijkleergroepen en verder professionaliseren van het landbouwnetwerk. Het is een opdracht aan de regio om een brug te slaan tussen praktijk, beleid en kennis om de opgaven in de agrarische sector aan te pakken. De uitdaging is om samen met onder meer de WUR een toonaangevende agrarische sector te realiseren die in innovaties voorop loopt. • Toekomstbestendig verdienvermogen Het kunnen realiseren van een toekomstbestendig inkomen voor ondernemers op het boerenerf is een voorwaarde voor een toekomstbestendige agrarische sector. Aandacht voor het verbreden, versterken en veranderen van het verdienvermogen van de agrarische sector is nodig. Dit betekent ook inspelen op nieuwe ontwikkelingen waarbij kennis en innovatie een rol speelt. Dit is een vraagstuk met veel verschillende antwoorden. Een belangrijk onderdeel hiervan is het waarderen en belonen van de agrarische sector als zij via diensten of andere productiemethoden bijdragen aan het realiseren van een natuurlijk systeem in balans. Een van de ambities in dit kader kan zijn het toewerken naar een kunstmestarme regio.
De agrariër als duurzame landschapsbeheerder. De sector moet kunnen vertrouwen op de aanwezigheid van toekomstperspectief en waardering voor wat zij doen. Het organiseren van een beter verdienvermogen is een fikse uitdaging en afhankelijk van vele factoren die ook vaak buiten de regio liggen. Wat we in de regio kunnen doen is het faciliteren van het werken aan oplossingen en het goed in beeld brengen van wat de impact van oplossingen is. En dan ook: welke waardering en beloning heeft een boer nodig om hiermee aan de slag te gaan? • Kaderstellend en ondersteunend ruimtelijk beleid We zien dat de agrarische sector in beweging is. Bedrijven stoppen of veranderen hun bedrijfsvoering. De overstap naar extensieve veeteelt vraagt om meer ruimte per dier. Bedrijven die stoppen hebben behoefte aan duidelijkheid wat ze kunnen en mogen met de vrijkomende gronden en gebouwen. De ruimteclaim voor andere functies neemt toe (zie opgaves bij verantwoord groeien). Deze ontwikkelingen maken dat alles in beweging is. Als regio willen we aan het stuur staan van de ruimtelijke keuzes. We doen dat bijvoorbeeld door het ontwikkelen van regionaal functieveranderingsbeleid voor vrijkomende agrarische bedrijfsgebouwen en regionaal ruimtelijk programmeren. • Kennisnetwerk Het bestaande Landbouwnetwerk Regio Foodvalley kan een rol spelen in bovenstaande punten.
Dit vraagt om doorontwikkeling naar een vernieuwend model voor samenwerking tussen sector, overheid en kennisinstellingen, bijvoorbeeld richting een ‘Expertisecentrum Landbouw’. Door de krachten te bundelen van kennis en praktijk in de regio en bij te dragen aan landelijke opgaven en samenwerkingen laten we zien toonaangevend te zijn.
We zien, aansluitend bij het Regionaal Perspectief Landelijk Gebied Foodvalley (RPLG), vier essentiële bouwstenen voor een toekomstbestendige agrarische sector: doelsturing, innovatie, toekomstbestendig verdienvermogen en kaderstellend en ondersteunend ruimtelijk beleid. • Doelsturing op natuur- en milieudoelen Sturen op te behalen resultaten is effectiever dan voorschrijven wat te doen. Het daagt bedrijven uit om via managementmaatregelen en innovatie te verbeteren. Dit biedt bedrijven ontwikkelruimte. Doelsturing doet een beroep op het vakmanschap van de agrariërs. Effectieve doelsturing vraagt om het kunnen meten van resultaten. Het bedrijvenmeetnetwerk dat afgelopen jaren in de regio is opgebouwd, is daar een voorbeeld voor. Daarnaast is duidelijkheid over te behalen doelen van belang. Dit vraagt om consistentie in wet- en regelgeving. Daar waar landelijke of provinciale wet- en regelgeving nog onvoldoende houvast biedt kunnen regionale afspraken richting geven. Dit betekent dat de regio een doorontwikkeling wil van de meetnetwerken, koppeling aan vergunningverlening, kennisontwikkeling, en borging- en beloningsysteem voor boeren. • Innovatie stimuleren Inspelen op de vraagstukken voor een toekomstbestendig voedselsysteem geeft kansen voor vernieuwing in de agrarische sector.
We hebben in onze regio met veel innovatieve bedrijven en topkennisinstellingen een basis om op door te bouwen. Denk aan innovaties binnen de veehouderij
18 | Strategische Agenda 2026-2030
Strategische Agenda 2026-2030 | 19
3.1.3 Innovatief en toekomstbestendig MKB Regio Foodvalley staat bekend om haar sterke en innovatieve foodsector. Onze economie steunt daarnaast ook op een sterk MKB. Veel van de MKB bedrijven uit andere sectoren hebben ook sterke verbindingen met de foodsector. De kruisbestuiving tussen sectoren en bedrijven zorgt voor een krachtig economisch systeem. Regio Foodvalley heeft meer dan 39.000 bedrijfsvestigingen, hiervan is bijna 70% een eenmansbedrijf. Dit aandeel is fors gestegen in de afgelopen jaren. Totaal bieden deze bedrijven circa 195.000 banen verspreid over diverse sectoren. Circa 80% van de banen bevinden in eenmanszaken en bedrijfsvestigingen met minder dan 50 medewerkers. In het afgelopen decennium is de werkgelegenheid in de regio toegenomen met bijna 20%4. In onze regio zijn naast food, bouw & infra, techniek & metaal, ICT & AI, zorg & welzijn en recreatie & toerisme sterke sectoren. Deze laatste sector heeft sterke relaties met de leefbaarheid en natuuropgaven van onze regio. Zowel vanuit economische kansen als vanuit ruimtelijke vraagstukken is een regionale visie op recreatie & toerisme daarom van belang. In Regio Foodvalley is een toename te zien van zowel product- als procesinnovatie bij bedrijven.
Deze groei is vooral te danken aan het sterke innovatieve MKB, waar het bruist van ideeën voor de ontwikkeling van slimme producten en productieprocessen ter uitbreiding van bedrijfsactiviteiten. Bij innovatie is lokale en regionale samenwerking belangrijk: binnen de eigen sector, en met andere sectoren en kennisinstellingenen en ook op de ICT campus in Veenendaal waar onder meer gewerkt wordt aan digitalisering. Een positieve ontwikkeling is dat er steeds meer wordt samengewerkt met instellingen in het middelbaar beroepsonderwijs. Samenwerkingen met regionale initiatieven, zoals de Food Academy Nijkerk (FAN), het Technova Makerslab en de Barneveldse Techniek Opleiding (BTO) die wordt doorontwikkeld tot een Techniekhuis met regionale kansen. Een innovatief en toekomstbestendig MKB vormt de basis voor onze economie. Om ook in de toekomst succesvol te zijn, moeten bedrijven aan de slag met thema’s die bepalend zijn voor de economie van de toekomst. Thema’s die kansen bieden voor het ontwikkelen van nieuwe producten en diensten en bedrijven voor uitdagingen stellen. Deze thema’s zijn5: • Digitalisering: Het digitaal worden van administratieve- en informatieprocessen waardoor fysieke interacties tussen mensen minder vaak nodig zijn.
• Dataficering en AI: Het geautoriseerd vastleggen van digitale gegevens die vervolgens kunnen worden geanalyseerd en geïnterpreteerd (AI) voor -onder andere- commerciële doelen. • Robotisering: Het vervangen van routinematige (handmatige) arbeid en werkzaamheden door intelligente machines. • Circulariteit: Het zodanig gebruiken van grondstoffen, materialen en producten dat ze altijd waarde behouden en na gebruik altijd opnieuw worden ingezet. In een circulaire economie bestaat er geen afval. • Energie (transitie): De omslag van opwekking en gebruik van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energie gewonnen uit zon, wind, waterkracht of andere natuurlijke bronnen. • Milieu & Klimaat: Het verminderen en afvangen van uitstoot van giftige stoffen die anders in lucht, bodem en water terechtkomen. Hier liggen grote opgaven en deze zijn randvoorwaardelijk voor de toekomst van ondernemers in de regio. Het reduceren van broeikasgasemissies om te komen tot klimaatneutraal is noodzakelijk. Onze MKB-bedrijven hebben dus een uitdagende agenda voor de toekomst. Innovatie en vernieuwing is noodzakelijk. Een innovatief en toekomstbestendig MKB hebben en houden we niet vanzelf. Vanuit de triple helix samenwerking gaan we niet op de stoel van de individuele ondernemer zitten. We kijken wel waar we als samenwerkende partijen een rol kunnen spelen om ons MKB te faciliteren.
Op vijf fronten zien we een rol voor de triple helix samenwerking. • Sturen in ruimte voor economie Een groei van onze economie betekent dat er ook (fysieke) ruimte moet zijn voor bedrijven om te groeien. De ruimte is beperkt. We kiezen daarom voor een regionaal economisch ruimtelijk beleid waarbij we kiezen voor sectoren en bedrijven die passen in de regio. Bedrijven die een bijdrage leveren aan onze ambities. We bieden ruimte aan de ontwikkeling van circulaire bedrijvigheid (hoge milieu categorieën). Daarnaast zetten we in op verdichting, verduurzaming en profilering van bedrijventerreinen.
• Clustervorming en kennis- en innovatie-ecosystemen Innovatie en groei worden gestimuleerd door clustervorming en het ontstaan van kennis- en innovatie-ecosystemen. Door uitwisseling en samenwerking tussen bedrijven onderling en met kennisinstellingen. • Financiering van groei en innovatie Onze economie draait sterk op MKB-bedrijven. Een categorie bedrijven waarvoor het soms lastig is om investeringen te financieren via de meest benutte route van de grootbanken. Het beter ontsluiten van verschillende investeringsmogelijkheden verdient aandacht. We werken hiervoor samen met Oost NL en ROM Utrecht. • Innovatie stimuleren door inspireren en aanjagen We zetten in op het aanjagen van innovatie op de onderwerpen die belangrijk zijn voor de economie van de toekomst. We bouwen daarbij voort op behaalde successen en initiatieven waarop energie zit in de regio zoals het Living Lab Circulair. Centraal staat dat dit van en voor ondernemers is. Dit vraagt dat we met elkaar onderzoeken hoe we de organisatiekracht van het MKB kunnen versterken, waarbij het onderwijs en de overheid faciliteren en ondersteunen. Beide kunnen ook een rol spelen in het stimuleren van innovatie via hun inkoopbeleid. • Regionale visie recreatie & toerisme De ontwikkeling van een regionale visie en bijbehorend beleid voor recreatie en toerisme in de regio is nodig.
In deze visie worden opgaven die voortkomen uit verantwoord groeien zoals het ontlasten van grote natuurgebieden, het realiseren van uitloopgebieden en duurzame bereikbaarheid (zie paragraaf 3.2) meegenomen.
3.1.4 Beschikbaarheid en duurzame inzetbaarheid van mensen In deze agenda hebben we met elkaar ambitieuze economisch doelen neergezet. Als regio staan we voor de uitdaging in een zeer krappe arbeidsmarkt (nationaal en regionaal) onze economische ambities en onze opgaven voor verantwoord groeien te realiseren. Zo vragen de woningbouwopgave en de energietransitie veel menskracht. En geven bedrijven nu al aan dat één van de grootste belemmeringen voor innovatie het gebrek aan expertise en personeel is. Dit terwijl het aantal MBO en HBO studenten zal teruglopen. Het aantal inwoners in onze regio groeit. Dit betekent enerzijds meer arbeidskrachten en anderzijds ook een grotere vraag naar zorg en onderwijs. Twee sectoren die nu al kampen met tekorten aan personeel en waar groei in vraag niet direct gepaard gaat met grotere budgetten. In die sectoren moeten we meer doen met minder mensen en met minder geld. In de regio is samenwerken aan beschikbaarheid en duurzame inzetbaarheid van mensen noodzakelijk om onze doelen te kunnen realiseren. Creatieve oplossingen zijn noodzakelijk. Barneveldse Techniek Opleiding (BTO) en Platform E zijn voorbeelden van hoe we hiermee aan de slag zijn. Ze doen dit onder meer door (toekomstige) medewerkers actief te koppelen aan bedrijven. Inzetbaarheid van mensen gaat over veel verschillende onderwerpen.
Het aantrekken van nieuwe medewerkers (vakmensen en kenniswerkers), het leven lang ontwikkelen, duurzame inzetbaarheid binnen en buiten de sector, slimmer en sneller samenwerken binnen en buiten de organisatie, binden en boeien van mensen, diversiteit en inclusie, efficiency vergroten door benutten robotisering en dataficering (smart industry), vitaliteit en gezondheid van medewerkers etc. Kortom: allemaal onderwerpen die eraan bijdragen dat we met minder mensen meer kunnen doen en de mensen die er zijn zo lang en waardevol mogelijk aan onze regio weten te binden. Belangrijk hiervoor zijn ook voldoende woningen, goede voorzieningen en werkplekken in inspirerende omgevingen. We onderkennen dat arbeidsmigranten nu en in de toekomst nodig zijn voor een toekomstbestendige economie. We zullen ook daar moeten kijken wat de economische bijdrage van een sector is om te kunnen prioriteren. Het is van belang om de arbeidspotentie van statushouders goed te benutten. Wat betreft arbeidsmigranten zijn goede huisvesting en voorzieningen randvoorwaarden. Hoe we daarbij zorgdragen voor de ‘Roemer-standaard’ in onze regio vraagt aandacht.
4 5
20 | Strategische Agenda 2026-2030
Bron: Innovatiemonitor Regio Foodvalley 2024 Bron: Next Economy, impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley, Bureau Savelberg, maart 2024
Strategische Agenda 2026-2030 | 21
Vanuit de triple helix samenwerking willen we structurele veranderingen realiseren die eraan bijdragen dat de huidige en toekomstige beroepsbevolking optimaal wordt benut en ons vermogen om onze ambities te realiseren wordt vergroot. De thema’s waarop we willen inzetten zijn: • Verbinden leren-werken-innoveren: Het creëren van slimme verbindingen tussen leren, werken en innoveren is noodzakelijk. Dit vraagt aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt en een duurzame leer- en innovatiecultuur bij werkgevers. We moeten bezien hoe we het unieke BTO-model kunnen uitbreiden in de regio. • Innovatie: Benutten van technologie en (sociale) innovatie is hard nodig om de krapte op de arbeidsmarkt aan te pakken. Andere oplossingen ontwikkelen dan alleen werken met mensen met de gebruikelijke kwalificaties. We denken hierbij bijvoorbeeld aan het inzetten van robotisering en aan het aantrekken van doelgroepen die nu geen plek krijgen. Doorvoeren van dit soort innovaties zijn noodzakelijk voor de regio. • Duurzaam en vitaal: Gezonde voeding en leefstijl spelen een belangrijk rol bij duurzame inzetbaarheid en vitaliteit van medewerkers en sluit aan bij ons foodprofiel. Dit thema draagt ook bij aan een verminderde zorgvraag in de regio.
3.1.5 De rol van de drie O’s bij opgaven toekomstbestendige economie Toekomstbestendige economie is bij uitstek een triple helix thema. Iedere O heeft een eigen onmisbare rol. Ondernemers: zijn eindverantwoordelijk voor hun eigen ondernemerschap en toekomstgerichtheid. De basis is dat ondernemers werken aan toekomstbestendige ondernemingen. De ondernemers zijn eindverantwoordelijk voor hun eigen organisatiekracht, maar kunnen daarbij wel een steuntje in de rug gebruiken van partners. Door samen te werken met kennisinstellingen kunnen zij clusters en kennis- en innovatie-ecosystemen bouwen waarmee innovaties versterkt en versneld worden. Door te participeren in netwerken kunnen ondernemers van elkaar leren (bijvoorbeeld door ‘benchmarking’) en constructief samenwerken aan oplossingen voor vraagstukken op het gebied van duurzame bedrijfsvoering. Ondernemers hebben een eindverantwoordelijkheid in het opleiden van hun personeel (Leven Lang Ontwikkelen, LLO). Dit doen zij niet alleen: samenwerkingen tussen onderwijsinstellingen en bedrijfsleven op het gebied van LLO zijn essentieel. Ondernemers hebben als werkgever samen met (semi)overheidswerkgevers een grote rol te spelen in hun eigen organisaties. Daarnaast is het van belang dat zij samen met onderwijs- en kennisinstellingen zorgen voor aansluiting tussen onderwijs, arbeidsmarkt en de
verschillende doelgroepen en voor het realiseren van innovatie gericht op het vergroten van efficiency. Ondernemers adviseren overheden over de ruimte (in beleid) die ze nodig hebben om innovatief, toonaangevend en toekomstbestendig te kunnen zijn. Een verbetering van de organisatiegraad van ondernemers is van belang om deze rollen goed te vervullen. Onderwijs en kennisinstellingen: zijn primair eindverantwoordelijk voor het opleiden van de medewerkers van de toekomst. Medewerkers die uitgerust zijn met de kennis die nodig is om toekomstbestendig te ondernemen. Ze ontwikkelen leer(werk)trajecten die aansluiten bij de behoeften van ondernemers en medewerkers en zij ondersteunen ondernemers met her- en bijscholen van personeel. Ook participeren zij actief in clusters en kennis- en innovatieecosystemen. Zij zijn daarin verantwoordelijk voor het inbrengen van nieuwe kennis en het samenwerken met ondernemers om die nieuwe kennis in praktijk te brengen. Ze hebben een rol in het onafhankelijk en met oog voor de praktijk knelpunten in kaart te brengen, oplossingen te ontwikkelen en voortgang en effecten te meten. Samen met ondernemers kunnen zij tools ontwikkelen om kennis te implementeren in de praktijk. Daarmee zijn zij mede verantwoordelijk voor de toonaangevende rol van de regio.
Zij adviseren overheden over de randvoorwaarden die nodig zijn de economie in de regio toekomstbestendige te ontwikkelen. Zij kunnen met kennis ook een bijdrage leven aan visie- en strategie-ontwikkeling. Overheden: zijn eindverantwoordelijk voor het ruimtelijk en economisch beleid. Dat is hun wettelijke taak. Dat betekent primair het inrichten van kaderstellend en ondersteunend ruimtelijk beleid en zorgen voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor bedrijven en organisaties. Dit vraagt ook samen invulling geven aan welke bedrijvigheid we waar willen en kunnen accommoderen en faciliteren en de (her)ontwikkeling van bedrijventerreinen en locaties voor innovatie-ecosystemen. Een tweede belangrijke rol is zorgen voor duidelijkheid en consistente regelgeving, direct regionaal en via belangenbehartiging (inter)nationaal. De overheden kunnen ondernemers adviseren over kansen voor vestiging en ontwikkeling passend bij de ambities van de regio. Op gebied van inzet van mensen heeft de overheid twee petten op, die van werkgever en die van aanjager. Overheden spelen een belangrijk in het realiseren van huisvesting en voorzieningen voor alle medewerkers inclusief arbeidsmigranten.
Het regiobureau: heeft vooral een ondersteunende rol: zij kan een rol pakken in het regisseren van netwerken en samenwerkingsverbanden tussen de triple helix-partners; zij kan het ontwikkelen van een inhoudelijke visie en afgestemd beleid (op de economie en landbouw van de toekomst) tussen overheden coördineren; zij kan het ontstaan en versterken van kennis- en innovatieecosystemen stimuleren, aanjagen en faciliteren. Zij kan allianties organiseren met partners als WUR, ROM Utrecht, Oost NL en Foodvalley NL waarmee ondersteuning en organisatiekracht wordt versterkt. Verbeteren van de samenwerking tussen deze partijen en bedrijfsleven en overheden en andere kennisinstellingen in de regio biedt zowel de regio als het kennis- en innovatie-ecosysteem kansen om samen aan de opgaven van de toekomst op het terrein van agrifood, gezonde voeding en een goede leefomgeving te werken. Monitoring van de economie en innovaties in de regio is daarbij een behulpzaam instrument. Op basis daarvan kan het regiobureau adviseren aan de triple helix partners waar en hoe bij te sturen. Het agenderen van de vraagstukken voor een toekomstbestendig voedselsysteem is een taak van de overheid in samenwerking met kennisinstellingen.
Het lobbyen voor de regio en gezamenlijk onze toonaangevende rol en bijdrage voor de regio, Nederland en Europa zichtbaar maken, is een gezamenlijke taak van alle triple helix partners. Het creëren van randvoorwaarden om de internationale concurrentiepositie van de WUR en daarbij behorende kennis-ecosystemen te versterken, hoort daarbij. Ook in het binnenhalen van middelen (onder andere uit Den Haag en Brussel) om samen te leren, innoveren en ontwikkelen speelt de overheid een grote rol. Het regiobureau kan daar een coördinerende en regisserende rol in pakken.
22 | Strategische Agenda 2026-2030
Strategische Agenda 2026-2030 | 23
3.2 Verantwoord groeien
VERANTWOORD GROEIEN
ENDIGE E
omstbestendige rarische sector
Schaalsprong in verstedelijking
schikbaarheid n duurzame zetbaarheid van mensen
Natuurherstel en robuust watersysteem
Duurzame energie en oplossen netcongestie
Slim benutten beschikbare ruimte
Duurzame bereikbaarheid
3.2.1 Schaalsprong in verstedelijking Realiseren verstedelijkingsstrategie ‘Meer landschap, meer stad’ In de afgelopen jaren hebben we in het kader van de NOVEX samenwerking met de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen, provincies Utrecht en Gelderland, Rijksoverheid en waterschappen afspraken gemaakt en beleid ontwikkeld voor het realiseren van een schaalsprong in onze regio. Een NOVEX-gebied is een gebied dat door de overheid is aangewezen als onderdeel van het Nationaal Programma Ruimtelijke Ordening (NOVEX). In Regio Foodvalley werken we samen met de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen, waterschappen en gemeenten aan grote ruimtelijke opgaven in het NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley. We hebben afgesproken om voor 2040 in onze regio 40.000 extra woningen te bouwen. In de toekomst zal dit aantal waarschijnlijk naar boven worden bijgesteld omdat verdere intensivering van de woningbouw in Nederland nodig is. Deze extra aantallen komen bovenop de al bestaande plannen en ambities en ook na 2040 zullen extra woningen gebouwd moeten worden. Terwijl 40.000 woningen al een groei in inwoners van ongeveer 20%-30% betekent. Naast afspraken over het te bouwen aantal woningen, hebben we ook afgesproken om 2.000 hectare multifunctioneel uitloop/recreatiegebied te realiseren en te investeren in mobiliteit om de regio bereikbaar te houden.
Een dergelijke grote groei in inwoners vraagt dat ook voorzieningen in brede zin, zoals bijvoorbeeld scholen, culturele voorzieningen en zorgvoorzieningen meegroeien. En dat vraagt om ontwikkeling op gebied van natuur, recreatie, economie, mobiliteit, energie, drinkwater en riolering. Het beperken van de impact op lucht, water en bodem is een belangrijk uitgangspunt bij het realiseren van de schaalsprong. Alle ruimtelijk gerelateerde afspraken maken we via de NOVEX-samenwerking. In het NOVEX-ontwikkelperspectief en de verstedelijkingsstrategie is de visie en het beleid rondom de schaalsprong uitgewerkt. Deze visie vatten we samen onder de noemer: Meer landschap, meer stad. Via de NOVEX-uitvoeringsagenda geven we met Rijk, provincies en waterschappen invulling aan de uitvoering van het beleid. Deze grote woningbouwopgave en de bijbehorende schaalsprong in combinatie met de opgaven in onze natuurgebieden en agrarische sector maakt Regio Foodvalley uniek in Nederland. We kunnen dit niet alleen, samenwerking met provincies en Rijk is noodzakelijk. We zitten nu in de overgang van beleidsvorming naar uitvoering. In 2030 moeten 25.000 woningen zijn gerealiseerd. Voor de woningbouwopgave tot 2030 hebben we via woondeals afspraken gemaakt over onder andere de grootschalige woningbouwlocaties.
Daarbij zetten we niet alleen in op de kwantiteit, maar ook op de kwaliteit: bestaande wijken versterken en bijdragen aan de sociale woningbouwopgave. We willen onze woningen betaalbaar, snel, duurzaam en circulair bouwen. We zitten op schema voor de realisatie van de bouwopgave tot 2030. Voor de komende jaren zien we uitdagingen op gebied van netcongestie, betaalbaarheid en investeringen in de mobiliteitstransitie. Hiervoor moeten we gezamenlijk oplossingen vinden. Het is nu belangrijk om ook op de onderwerpen mobiliteit, economie, energie en leefomgeving voortvarend met de uitvoering van de plannen aan de slag te gaan. Dit is nodig om verantwoord te kunnen groeien. Voor de korte termijn (tot 2030) zien we dat de ontwikkeling van de verschillende bouwstenen onvoldoende op elkaar is afgestemd. Drinkwater beschikbaarheid We verwachten dat beschikbaarheid van drinkwater een knelpunt kan worden. We moeten beter inzicht krijgen in dit vraagstuk om gericht beleid te kunnen formuleren. We moeten onszelf bij iedere ontwikkeling de fundamentele vraag stellen wat het effect is op waterzekerheid nu en in de toekomst. Het inzetten op waterbesparing in woningen en bedrijven is noodzakelijk. Een evaluatie van de impact van verschillende typen (agrarische) bedrijvigheid op de drinkwater beschikbaarheid is noodzakelijk.