bijlage-1_Notitie grafrechten

Notitie grafrechten Projectnaam:

Grafrechten gemeentelijke begraafplaatsen

Projectnummer :

22-1812

Opdrachtgever:

Gemeente Bunschoten

Datum:

20 april 2023

Versie:

Definitief

Auteur(s):

Martijn van Randwijk

Projectleider:

Merel van den Bosch

Inhoudsopgave 1.

Inleiding ............................................................................................................................................................... 1 1.1.

Vraagstelling ............................................................................................................................................... 1

1.2.

Raadsbesluit................................................................................................................................................ 1

2.

Samenvatting ...................................................................................................................................................... 2

3.

Context ................................................................................................................................................................ 5

4.

5.

6.

3.1.

Verleende grafrechten voor 30 en 60 jaar ........................................................................................... 5

3.2.

Kosten en baten......................................................................................................................................... 6

3.3.

Benchmark tarieven .................................................................................................................................. 7

3.4.

Andere gemeenten met grafrecht voor onbepaalde tijd ................................................................... 8

Kostendekkend tarief...................................................................................................................................... 10 4.1.

Tarieven ..................................................................................................................................................... 10

4.2.

Besparingsmogelijkheden ...................................................................................................................... 11

Omzetten grafrecht ......................................................................................................................................... 13 5.1.

Wettelijke grondslag ............................................................................................................................... 13

5.2.

Beheersverordening Bunschoten ......................................................................................................... 13

5.3.

Andere gemeenten .................................................................................................................................. 14

5.4.

Advies ........................................................................................................................................................ 15

Geen apart deel onbepaalde tijd graven ..................................................................................................... 16

Bijlage A: Raadsvoorstel ........................................................................................................................................... 17 Bijlage B: Benchmark ................................................................................................................................................ 18

1. Inleiding

1.1. Vraagstelling Gemeente Bunschoten heeft KYBYS gevraagd advies te geven over de uitwerking van een op 10 februari 2022 door de gemeenteraad aangenomen amendement en motie inzake de gemeentelijke begraafplaatsen en meer in het bijzonder over de uitgifte van grafrechten voor onbepaalde tijd (OT). Op basis van het amendement en de motie zijn de volgende drie onderzoeksvragen geformuleerd: 1. Hoe kunnen we groeien naar kostendekkende tarieven en zijn er besparingsmogelijkheden? 2. Hoe maken we mogelijk dat bestaande graven een recht voor onbepaalde tijd kunnen afsluiten? 3. Is het mogelijk om de onbepaalde tijd graven niet in een apart deel uit te gaan geven? In deze notitie is invulling gegeven aan de beantwoording van deze drie onderzoeksvragen. Deze notitie is daarmee een aanvulling op het eerdere onderzoeksrapport van KYBYS, Advisering begraafplaatsen (kenmerk 20-1386, 4 juni 2021).

1.2. Raadsbesluit Gemeente Bunschoten exploiteert twee gemeentelijke begraafplaatsen: De Akker (sinds 2005) en Memento Mori (sinds 1907). In de vergadering van de gemeenteraad van Bunschoten op 10 februari 2022 is het raadsvoorstel ‘Afronden onderzoek wens langere grafrust’ behandeld. In bijlage A is het raadsvoorstel geduid. Op grond van het aangenomen amendement ‘Tarief grafrecht voor onbepaalde tijd’, is het raadsvoorstel aangepast vastgesteld. Besloten is om het ook mogelijk te maken dat grafrechten voor onbepaalde tijd worden uitgegeven. De raad heeft daarbij het college de volgende twee opdrachten meegegeven: 1. Bij de behandeling van de aanstaande kadernota een voorstel uit te werken op welke manier kostendekkende tarieven, al dan niet gefaseerd, kunnen worden doorgevoerd. 2. Er dient te worden gekeken naar het serviceniveau en de kostentoerekening van de begraafplaatsexploitatie. In de genoemde raadsvergadering is tevens de motie ‘Begraven voor onbepaalde tijd’ aangenomen. In de motie wordt het college verzocht een voorstel voor te bereiden waarin de volgende twee aanvullende wensen worden uitgewerkt: 3. Ook de mogelijkheid geven om bestaande particuliere graven om te zetten naar graven voor onbepaalde tijd. 4. Geen apart gedeelte voor graven van onbepaalde tijd te maken, tenzij een groep rechthebbenden daar een voorkeur voor heeft, bijvoorbeeld onze moslimgemeenschap.

Daarbij zo mogelijk ook de ervaringen van andere gemeentes te betrekken.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 1

2. Samenvatting

Op basis van een amendement en een motie van de gemeenteraad (beiden februari 2022) is een aantal vragen voorgelegd inzake het financiële en technische beheer van de gemeentelijke begraafplaatsen De Akker en Memento Mori. Op basis van deze vragen is onderzoek uitgevoerd en zijn op basis daarvan antwoorden geformuleerd.

Achtergrondinformatie en context In de periode 2018 t/m 2022 is op de twee gemeentelijke begraafplaatsen gezamenlijk: - gemiddeld 36 keer per jaar een grafrecht voor 30 jaar verleend; - gemiddeld 21 keer per jaar een grafrecht voor 60 jaar verleend; - de belangstelling voor een algemeen graf afgenomen. In de periode 2018 t/m 2022 zijn gemiddeld meer inkomsten gegenereerd dan kosten gemaakt. De dekkingsgraad is boven de 100%. Waarschijnlijk is dit het gevolg van Covid-19 en is er sprake van afwijkende ‘resultaten’. Daarnaast is er sprake van uitgestelde ruimingen op Memento Mori. Deze kosten moeten daarom nog worden gemaakt. De tarieven van de gemeente Bunschoten zijn vergeleken met de tarieven van de buurgemeenten. Hieruit volgt dat: - De tarieven voor begraven en het verstrekken en verlengen van grafrechten in gemeente Bunschoten lager zijn dan het gemiddelde in de regio. - Het tarief voor het gebruik van een algemeen graf in gemeente Bunschoten lager is dan het gemiddelde in de regio. - Het tarief voor as verstrooien in gemeente Bunschoten hoger is dan het gemiddelde in de regio. - De opgetelde tarieven voor het fysiek bijzetten van een asbus en het recht op ruimte om een urn te bewaren in gemeente Bunschoten lager zijn dan het gemiddelde in de regio.

Het tarief voor het verlengen van het recht om een urn te bewaren is in gemeente Bunschoten echter hoger dan het gemiddelde in de regio. Op basis van beperkte informatie van een aantal gemeenten in de regio die ook grafrechten voor onbepaalde tijd uitgeven, wordt verwacht dat gemeente Bunschoten in de komende jaren gemiddeld twee keer per jaar een grafrecht voor onbepaalde tijd zal kunnen uitgeven voor een nieuw graf. Dit aantal zal in de toekomst naar verwachting kunnen oplopen tot ongeveer vier per jaar.

Vraag 1: Hoe kunnen we groeien naar kostendekkende tarieven en zijn er besparingsmogelijkheden? Geadviseerd wordt om de volgende nieuwe tarieven te hanteren: grafrecht voor 30 jaar: € 3.681 (dat is € 122,70 per jaar), grafrecht voor 60 jaar: € 7.362 (dat is € 122,70 per jaar), grafrecht voor onbepaalde tijd: € 12.270 (dat is € 122,70 per jaar). Bij deze genoemde nieuwe tarieven is geen rekening gehouden met de index voor 2024.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 2

De onderbouwingen van dit advies zijn: - Er wordt uitvoering gegeven aan het door de raad in februari 2022 aangenomen amendement, waarin concrete tarieven zijn genoemd en wordt beoogd om de scheefgroei tussen de tarieven voor de verschillende grafrecht- perioden weg te nemen. - Het nieuwe tarief voor 30 jaar is gebaseerd op het in het genoemde amendement opgenomen tarief van € 3.412, opgehoogd met 7,9% (index 2023). Dat is € 3.681 (excl. index voor 2024). - Het tarief voor het grafrecht voor 60 jaar is tweemaal het tarief voor 30 jaar. - Het tarief voor het grafrecht voor onbepaalde tijd is ook in het verlengde gebracht met het tarief voor 30 jaar. Geadviseerd wordt om geen besparingen uit te werken, omdat daartoe de mogelijkheden te beperkt zijn en het eventuele positieve financieel effect te gering.

Vraag 2: Hoe maken we mogelijk dat bestaande graven een recht voor onbepaalde tijd kunnen afsluiten? Afgeraden wordt om deze mogelijkheid in te voeren. De belangrijkste reden hiervoor is dat het onwenselijk is dat graven met grafrechten voor bepaalde tijd (30 of 60 jaar) en graven met grafrechten voor onbepaalde tijd door elkaar verspreid liggen. Binnen de wettelijke en bestaande lokale regelgeving is het overigens goed mogelijk om een grafrecht voor bepaalde tijd telkens te verlengen. Dit heeft tot wederzijdse voordelen dat de gemeente altijd beschikt over de actuele contactgegevens van de rechthebbende en dat de rechthebbende telkens in overweging kan nemen of er nog wel belangstelling voor instandhouding van het graf is en hier bewust een keuze in maakt. Wanneer de rechthebbende wel met nadruk een grafrecht voor onbepaalde tijd wenst, dan is dat te realiseren door het bestaande grafrecht op te heffen (met verrekening van reeds betaalde leges) en daarna het stoffelijk overschot op te graven en her te begraven op een daartoe aangewezen plek, onder uitgifte van een nieuw grafrecht (voor onbepaalde tijd).

Vraag 3: Is het mogelijk om de onbepaalde tijd graven niet in een apart deel uit te gaan geven? Op Memento Mori zijn momenteel vijf (verspreid gelegen) grafplekken beschikbaar voor uitgifte met een grafrecht voor onbepaalde tijd. Maar er is op Memento Mori nu geen aaneengesloten leeg grafveld beschikbaar voor de uitgifte van graven met een grafrecht voor onbepaalde tijd. Op de nieuwe begraafplaats De Akker is deze ruimte er wel. In het raadsvoorstel van februari 2022 is opgenomen om graven voor onbepaalde tijd geclusterd uit te geven op een separaat deel van de begraafplaatsen. De argumenten toen hiervoor zijn: - Graven voor onbepaalde tijd maken geen (of zeer beperkt) onderdeel uit van de reguliere begraafplaats-cyclus van uitgifte en ruimen. Deze graven hebben daarmee een meer aparte status en krijgen na verloop van tijd een andere uitstraling. - Hoe langer een graf blijft bestaan, hoe groter de kans op achterstallig onderhoud van de grafbedekking. Dit komt enerzijds door een afnemende belangstelling van de rechthebbende/ nabestaanden en anderzijds door natuurlijk verval (erosie) van de grafbedekking. - Deze graven kunnen daarom na verloop van tijd, wanneer de grafbedekking is verdwenen, opgaan in de omgeving.

- Wanneer graven voor onbepaalde tijd wel tussen de graven met bepaalde tijd komen te liggen, dan kan dat tot knelpunten leiden in verband met graafwerkzaamheden, mogelijke toekomstige kleine aanpassingen aan een grafveld en het waarborgen van een verzorgde uitstraling. Daarom wordt aanbevolen om, naast de vijf al beschikbare grafplekken op Memento Mori, op het speciaal daarvoor aangewezen grafveld op De Akker het mogelijk te maken om (nieuwe) graven met

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 3

een grafrecht voor onbepaalde tijd uit te geven. Wanneer op termijn, na grootschalige ruiming, op Memento Mori ook een aaneengesloten (deel van een) grafveld leeg komt, dan wordt aanbevolen daar ook de gelegenheid te bieden bijeen gelegen graven met een grafrecht voor onbepaalde tijd uit te geven.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 4

3. Context

In dit hoofdstuk is de context van de vraagstelling opgenomen. Er is hierbij ingegaan op het in Bunschoten verleende aantal grafrechten voor 30 en 60 jaar, op de kosten en baten en op een vergelijking met andere gemeenten.

3.1. Verleende grafrechten voor 30 en 60 jaar In onderstaand schema is weergegeven hoeveel grafrechten voor 30 en 60 jaar in de afgelopen vijf jaren (periode 2018 t/m 2022) op deze twee gemeentelijke begraafplaatsen gezamenlijk zijn verleend.

Aantal verleende grafrechten 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 2018

2019

2020 30 jaar

2021

2022

60 jaar

Aantal verleende grafrechten voor 30 en 60 jaar op beide gemeentelijke begraafplaatsen Hieruit wordt het volgende opgemaakt:  Er is geen sprake van een duidelijk zichtbare trend. Mogelijk is sprake van een afwijkend beeld als gevolg van Covid-19.  Gemiddeld 36 keer per jaar wordt een grafrecht voor 30 jaar verleend.  Gemiddeld 21 keer per jaar wordt een grafrecht voor 60 jaar verleend.  Het aantal verleende grafrechten voor 60 jaar is in de afgelopen drie jaar enigszins stabiel en toegenomen ten opzichte van de voorafgaande jaren.  Het aantal verleende grafrechten voor 30 jaar neemt licht toe. Daarnaast biedt Bunschoten de gelegenheid om in een algemeen graf, voor de duur van 20 jaar, te worden begraven. Hieronder is grafisch weergegeven hoeveel kist-begravingen in algemene graven in de afgelopen jaren zijn uitgevoerd. In een algemeen graf wordt drie-diep begraven.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 5

Aantal begravingen in algemeen graf 2018 t/m 2022 Hieruit, en uit de voorgaande weergegeven hoeveelheden grafrechten voor 30 en 60 jaar, volgt dat:  De belangstelling voor een algemeen graf sinds 2019 afneemt.  Vooral in de jaren 2021 en 2022 weinig algemene graven in gebruik zijn genomen, terwijl juist in die twee jaren relatief veel graven met grafrechten voor 30 jaar zijn uitgegeven. Er is geen verklaring af te geven voor deze verschuiving, maar mogelijk speelde Covid-19 hierin een rol.

3.2. Kosten en baten In onderstaand schema zijn de totale gemeentelijke kosten en baten voor begraafplaatsbeheer in de periode 2018 t/m 2022 weergegeven. Voor 2022 zijn deze nog voorlopig en voor 2023 zijn alleen de kosten begroot.

Kosten en baten begraafplaatsen € 600.000 € 500.000 € 400.000 € 300.000 € 200.000 € 100.000 €2018

2019

2020 Kosten

2021

2022

2023

Baten

Kosten en baten begraafplaatsbeheer Bunschoten in 2018 t/m 2022 (de kosten 2023 zijn begroot) Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 6

Dit leidt in de genoemde periode tot de volgende jaarlijkse dekkingsgraad:

Dekkingsgraad begraafplaatsen 2018 t/m 2022 De gemiddelde dekkingsgraad in de periode 2018 t/m 2022 is 109% en in de jaren 2020, 2021 en 2022 is dit ruim boven de 100%. De jaarlijkse tekorten en overschotten uit de exploitatie worden verrekend met de egalisatiereserve begraafplaatsen. De stand van deze reserve bedraagt momenteel, op basis van de voorlopige jaarrekening 2022, circa €423.000. Vanaf 2020 is de reserve jaarlijks aangevuld. Financieel beschouwd is dit momenteel een gunstige situatie. Hierbij wordt echter wel opgemerkt dat de afgelopen jaren, door corona, waarschijnlijk kunnen worden beschouwd als afwijkend. Daarnaast is er sprake van uitgestelde ruimingen op Memento Mori. De kosten hiervoor zullen dus nog moeten worden gemaakt.

3.3. Benchmark tarieven In dit onderzoek zijn de meest recente tarieven voor begraven en grafrechten van gemeente Bunschoten vergeleken met de tarieven bij de buurgemeenten Amersfoort, Baarn, Eemnes, Nijkerk en Zeewolde. Er is niet alleen gekeken naar de tarieven voor grafrechten voor kistbegravingen, maar ook naar de tarieven voor het algemeen graf, voor as-bestemmingen en voor eventuele bijkomende kosten. Het resultaat en de bevindingen zijn opgenomen in bijlage B. De conclusies uit de benchmark zijn: 1. De tarieven voor begraven en het verstrekken en verlengen van grafrechten zijn in gemeente Bunschoten lager dan het gemiddelde in de regio. 2. Het tarief voor het gebruik van een algemeen graf is in gemeente Bunschoten lager dan het gemiddelde in de regio. 3. Het tarief voor as verstrooien in gemeente Bunschoten hoger is dan het gemiddelde in de regio. 4. De opgetelde tarieven voor het fysiek bijzetten van een asbus en het recht op ruimte om een urn te bewaren zijn in gemeente Bunschoten lager dan het gemiddelde in de regio. 5. Het tarief voor het verlengen van het recht om een urn te bewaren is in gemeente Bunschoten hoger dan het gemiddelde in de regio.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 7

3.4. Andere gemeenten met grafrecht voor onbepaalde tijd Er is een beperkt aantal gemeenten in de regio dat ook grafrechten voor onbepaalde tijd uitgeeft. Uit navraag en uit cijfers van CBS is daaruit het volgende op te maken. Situatie gemeente Utrecht Gemeente Utrecht geeft circa 25 keer per jaar een grafrecht voor onbepaalde tijd (OT) uit. Het tarief in 2023 bedraagt € 13.238, inclusief de eerste begraving en inclusief onderhoud aan de begraafplaats. Uitgaande van de volgende kencijfers (bron: CBS) komen we tot de volgende analyse van de situatie voor de gemeente Utrecht: Aantal inwoners nu: 368.000 inwoners Aantal overlijdensgevallen nu: 2.000 overlijdens per jaar Uitgifte OT per inwoner: 1 per 14.700 inwoners Uitgifte OT per aantal overlijdens: 1 per 80 overlijdens Situatie gemeenten Amersfoort en Leusden Gemeenten Amersfoort en Leusden hebben het grafrecht voor onbepaalde tijd in 2022 ingevoerd. Op basis van de eerste ervaringen geeft de gemeente circa 4 keer per jaar dit grafrecht uit. Het tarief in 2023 bedraagt € 16.392. De hoogte van het tarief is gebaseerd op een verwachte instandhouding voor de duur van 100 jaar.

Aantal inwoners nu: 191.000 inwoners (beide gemeenten) Aantal overlijdensgevallen nu: 1.350 overlijdens per jaar (beide gemeenten) Uitgifte OT per inwoner: 1 per 47.000 inwoners (*) Uitgifte OT per aantal overlijdens: 1 per 330 overlijdens (*) (*) Vanwege de recente introductie, in 2022, wordt verwacht dat dit aantal zal toenemen. Situatie gemeente Harderwijk Gemeente Harderwijk kent het grafrecht voor onbepaalde tijd al enkele tientallen jaren. De gemeente geeft deze graven zowel twee- als drie-diep uit, al wordt er nauwelijks gebruik gemaakt van de driediep mogelijkheid. De mogelijkheid op een grafrecht voor onbepaalde tijd wordt overigens ook verleend op een urnennis en urnengraf. De kosten voor het grafrecht voor twee-diep bedragen € 5.280. Daarnaast dient er te worden betaald voor het onderhoud aan de begraafplaats. Dit onderhoudstarief kan eenmalig worden afgekocht voor € 4.008. Dit tarief is gebaseerd op een verwachte instandhouding van een periode van 50 jaar. De totale kosten in deze optie komen daarmee op € 9.288. De gemeente biedt tevens de mogelijkheid om bestaande graven met een grafrecht voor bepaalde tijd om te zetten naar onbepaalde tijd. Dit is een administratieve handeling; het graf blijft ongemoeid. Van deze mogelijkheid wordt circa 15 keer per jaar gebruik gemaakt. De ervaring leert dat dat meestal gebeurt op het moment van de tweede begraving in het graf.

De nabestaanden organiseren daarmee in een keer de gewenste situatie en de vrijgekomen erfenis biedt dan doorgaans daarvoor de financiële ruimte. Nieuwe grafuitgiftes met grafrecht voor onbepaalde tijd komen (daardoor) minder vaak voor; ongeveer 5 tot 10 keer per jaar. Een mogelijke verklaring voor het relatief hoge gebruik van uitgifte c.q. omzetting naar een grafrecht voor onbepaalde tijd is enerzijds het relatief lage tarief (vergeleken met andere gemeenten) en het gegeven dat de mogelijkheid al lang bestaat waardoor de inwoners er bekend mee zijn. De gemeente heeft geen apart grafveld voor de graven voor onbepaalde tijd. Deze liggen daarmee dus verspreid over de twee gemeentelijke begraafplaatsen.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 8

Aantal inwoners nu: Aantal overlijdensgevallen nu: Uitgifte OT per inwoner (nieuw): Uitgifte OT per inwoner (omzetting): Uitgifte OT per aantal overlijdens (nieuw):

49.000 inwoners 400 overlijdens per jaar 1 per 6.500 inwoners 1 per 3.250 inwoners 1 per 53 overlijdens

Prognose gemeente Bunschoten Op basis van de bovenvermelde beperkte informatie en van informatie van het CBS is onder voorbehoud de volgende prognose voor de gemeente Bunschoten op te stellen. Aantal inwoners ultimo 2022: 22.510 inwoners 1 Gemiddeld aantal overlijdens per jaar (2015 t/m 2019) : 130 overlijdens Gemiddeld aantal overlijdens in de komende jaren: 2023: 150 overlijdens 2024: 150 overlijdens 2025 t/m 2030: 163 overlijdens per jaar Naar verwachting wordt in de komende jaren in gemeente Bunschoten gemiddeld twee keer per jaar een grafrecht voor onbepaalde tijd uitgegeven voor een nieuw graf. Dit aantal zal in de toekomst kunnen oplopen, naarmate er meer inwoners overlijden, er meer bekendheid is en meer ervaring is opgedaan, tot ongeveer vier per jaar. De maatschappelijke belangstelling (de behoefte) is waarschijnlijk groter, maar de beperkende factor is de hoogte van het tarief. Dit geldt ook voor andere gemeenten. Deze bedraagt in 2023 in Bunschoten € 11.864, dat is meer dan in Harderwijk maar minder dan in Utrecht en Amersfoort / Leusden.

1

In 2020 stierven 197, in 2021 156 en in 2022 187 inwoners van de gemeente. Dat is gemiddeld 180 per jaar. Deze aantallen worden vooralsnog tot hoge uitzonderingen beschouwd en zijn daarom verder buiten beschouwing gelaten.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 9

4. Kostendekkend tarief

In dit hoofdstuk is de volgende tweeledige vraag behandeld: Hoe kunnen we groeien naar kostendekkende tarieven en zijn er besparingsmogelijkheden?

4.1. Tarieven Uit paragraaf 3.2 volgt dat de algehele dekkingsgraad momenteel hoger is dan 100%. Dit geldt voor alle integrale kosten en de som aan baten. Bovendien kan er nog gebruik worden gemaakt van een egalisatiereserve begraafplaatsen. De hierboven gestelde vraag is daarom toegespitst op de tarieven voor bepaalde tijd en voor onbepaalde tijd. In 20212 is op basis van de toen bekende gegevens over het jaar 2019 de kostprijs voor toekomstige graven met grafrecht berekend op € 166,28 per jaar. Dit zijn dan de te hanteren kosten voor de gemeente om het graf en de begraafplaats in stand te houden. In onderstaand overzicht zijn de looptijd van het particuliere graf, deze berekende kostprijs, het vastgestelde tarief voor 2023 en het huidige verschil hiertussen weergegeven. Voor de instandhouding van een graf met grafrecht voor onbepaalde tijd (OT) is rekenkundig 100 jaar aangehouden.

Grafrecht 30 jaar 60 jaar OT (100 jaar)

Kostprijs (a € 166,28) Tarief 2023 € 4.988 € 4.280 € 9.977 € 6.416 € 16.628 € 11.864

Verschil (tekort) € 708 € 3.561 € 4.764

Overzicht grafrusttermijnen in relatie tot de kostprijs, het tarief hiervoor in 2023 en het verschil hiertussen Gelet op dit kostenoverzicht, het aantal verleende grafrechten voor 30 en 60 jaar en de resultaten van de benchmark (hoofdstuk 3), komen we tot de volgende bevindingen: - Het huidige tarief voor het grafrecht voor 30 jaar is in redelijke mate kostendekkend. Er is vanuit de benchmark nog wel ruimte om het tarief te laten stijgen. - Gemeente Bunschoten past geen staffelkorting toe naarmate de grafrusttermijn toeneemt. Hiermee is het grafrecht voor 60 jaar kostentechnisch en naar verhouding momenteel economisch het meest gunstige voor de rechthebbende. - Het huidige tarief voor het grafrecht voor 60 jaar blijft daarmee sterk achter op de kostprijs. Gelet op de populariteit de afgelopen drie jaren en de resultaten uit de benchmark, is er ruimte om het tarief te laten stijgen. - Naar verwachting zal er weinig (voorlopig naar verwachting twee keer per jaar) gebruik worden gemaakt van het grafrecht voor onbepaalde tijd. Tariefverhoging hiervan zal daarom beperkte invloed hebben op de populariteit en de inkomsten voor de gemeente.

2

Advisering begraafplaatsen, KYBYS, 20-1386, 4 juni 2021.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 10

De vraag hoe naar kostendekkende tarieven kan worden gegroeid is hieronder uitgewerkt. Daarbij zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd: - Dit is het voorstel voor de tarieven in (vanaf) 2024; - Er is geen rekening gehouden met de indexatie voor 2024; - Er is geen rekening gehouden met de kosten voor de voorgenomen werkzaamheden om graven te ruimen op Memento Mori; - De rekenkundige instandhoudingsduur van een graf met grafrechten voor onbepaalde tijd is 100 jaar; - De tarieven van 2023 zijn: grafrecht voor 30 jaar: € 4.280 (dat is € 142,67 per jaar), grafrecht voor 60 jaar: € 6.416 (dat is € 106,93 per jaar), grafrecht voor onbepaalde tijd: € 11.864 (dat is € 118,64 per jaar); - Het door de raad in februari 2022 aangenomen amendement, waarin concrete tarieven zijn genoemd en wordt beoogd om de scheefgroei tussen de tarieven voor de verschillende grafrecht perioden weg te nemen. In antwoord op de vraag wordt geadviseerd om de volgende nieuwe tarieven te hanteren: grafrecht voor 30 jaar: € 3.681 (dat is € 122,70 per jaar), grafrecht voor 60 jaar: € 7.362 (dat is € 122,70 per jaar), grafrecht voor onbepaalde tijd: € 12.270 (dat is € 122,70 per jaar). De onderbouwingen van dit advies zijn: - Het tarief voor 30 jaar is gebaseerd op het in het genoemde amendement opgenomen tarief van € 3.412, opgehoogd met 7,9% (index 2023). Dat is € 3.681 (excl. index voor 2024).

- Het tarief voor het grafrecht voor 60 jaar is tweemaal het tarief voor 30 jaar. - Het tarief voor het grafrecht voor onbepaalde tijd is ook in het verlengde gebracht met het tarief voor 30 jaar. Aandachtspunten hierbij zijn: - Het nieuwe tarief voor 30 jaar is lager, en daarmee minder kostendekkend, dan het in de periode 2020 t/m 2023 was; - Het nieuwe tarief voor 60 jaar is fors hoger dan het in de periode 2020 t/m 2023 was; - Het nieuwe tarief voor onbepaalde tijd is iets hoger dan bij de introductie in 2023 (+ 3,4%).

Vervolg Zoals vermeld is er waarschijnlijk sprake van afwijkende sterftecijfers, aantallen grafuitgiftes en (daardoor) financiële resultaten over de periode 2020 t/m 2022. Zodra wordt geconstateerd dat de cijfers meer genormaliseerd zijn en/ of sprake is van een afnemende kostendekkenheid, dan wordt geadviseerd om in een vervolgstap - na 2024 - gefaseerd en gelijkmatig toe te werken naar (meer) kostendekkende tarieven, conform het raadsvoorstel van eind 2021/ begin 2022.

4.2. Besparingsmogelijkheden Door de gemeenteraad is de vraag gesteld welke besparingsmogelijkheden er zijn. Gelet op de huidige financieel gezonde situatie lijkt de urgentie hiervoor (nu) laag. Daarnaast blijkt dat de mogelijkheden om kosten te besparen beperkt zijn.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 11

Uit een analyse van de ruimtelijke situatie op de twee begraafplaatsen komen we tot de volgende denkrichtingen:  In beginsel kan het onderhoudsniveau worden verlaagd. Dit stuit echter wel tegen het uitgangspunt dat het kwaliteitsniveau hoog is (niveau A), passend bij de maatschappelijke verwachting. Het is weliswaar mogelijk om het onderhoud van de paden en de lagere delen - het parkdeel of de “Vallei” - van begraafplaats De Akker te extensiveren, maar dit heeft geen positief effect op de begraafplaatsbegroting. Deze delen worden namelijk onderhouden vanuit de begroting voor openbaar groen.  Mogelijk zijn er betrokken vrijwilligers inzetbaar voor het kleinschalig dagelijks onderhoud op de oude begraafplaats Memento Mori. Het positieve neveneffect hiervan is een verdere betrokkenheid vanuit de gemeenschap. Echter, de inzet zal vanuit de gemeente moeten worden gecoördineerd en aangestuurd. Dit betekent dat het financiële effect gering zal zijn.  Op de hogere delen van begraafplaats De Akker is er, gelet op de diepe grondwaterstand, de mogelijkheid om particuliere graven voor drie-diep uit te geven3. Hiermee wordt het aanbod op grafkeuze uitgebreid. In de praktijk zal er waarschijnlijk weinig gebruik van worden gemaakt, alleen wellicht wanneer er sprake is van een overleden kind waar de ouders later bij begraven worden.

Advies Op basis van deze beperkte mogelijkheden en beperkt positief financieel effect, adviseren wij om geen besparingsmogelijkheden uit te werken.

3 Een drie-diep graf heeft een diepte van circa 2,75 m-m.v. (vanaf maaiveld gerekend: 0,65 meter gronddekking + 0,5 meter kisthoogte + 0,3 meter tussenruimte + 0,5 meter kisthoogte + 0,3 meter tussenruimte + 0,5 meter kisthoogte). Overigens dient de diepst gelegen kist minimaal 0,3 meter boven de gemiddeld hoogste grondwaterstand te worden begraven.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 12

5. Omzetten grafrecht

In dit hoofdstuk is de volgende vraag behandeld: Hoe maken we mogelijk dat bestaande graven een recht voor onbepaalde tijd kunnen afsluiten? De beantwoording van de vraag is toegespitst op een zandgraf waarin een kist is begraven, en niet op de situatie waarin as wordt bewaard.

5.1. Wettelijke grondslag Het wettelijk kader voor deze vraag wordt gevormd door artikel 28 van de Wet op de lijkbezorging (Wlb). Daarin staat dat het recht op een graf kan worden verleend voor:  onbepaalde tijd, of  een bepaalde tijd van ten minste 10 jaar.  Het voor bepaalde tijd verleende recht wordt op verzoek van de rechthebbende telkens verlengd met een periode van minimaal vijf jaar en maximaal 20 jaar. De houder van de begraafplaats, dat is feitelijk de beheerder of exploitant, bepaalt hierbinnen de mogelijkheden. Het is in Nederland gangbaar dat gemeentes hiervoor (in ieder geval) een periode van 10 jaar aanhouden. Doordat het grafrecht voor bepaalde tijd telkens kan worden verlengd, is het voor de rechthebbende mogelijk om in de praktijk het graf zo lang als gewenst in stand wordt gehouden. Het is daarmee vergelijkbaar met een graf met grafrecht voor onbepaalde tijd. De uitwerking per gemeente van dit wettelijke kader van grafrustperiode (minimaal 10 jaar, oplopend tot voor onbepaalde tijd) dient door de gemeenteraad te worden vastgelegd in de beheersverordening. De Wlb schept geen richtlijnen of beperkingen voor het wel of niet kunnen omzetten van een grafrecht van bepaalde tijd naar onbepaalde tijd.

5.2. Beheersverordening Bunschoten Grafrechten Volgens artikel 16 in de ‘Verordening op het beheer en het gebruik van de gemeentelijke begraafplaatsen Bunschoten 2022’ worden grafrechten verleend voor de duur van:  30 jaar  60 jaar of  onbepaalde tijd. De grafrechten voor bepaalde tijd (30 jaar of 60 jaar) kunnen door de rechthebbende telkens worden verlengd met een periode van 10 of 20 jaar. Een verleend grafrecht gaat gepaard met wederzijdse rechten en verplichtingen, denk bijvoorbeeld aan de te verrichten betalingen, aan onderhoud, aan bekendmakingen en aan het beschikken over actuele contactgegevens in de begraafplaatsadministratie. Een grafrecht dient daarmee te worden beschouwd als een individueel contract tussen de houder van de begraafplaats (de gemeente) en de rechthebbende (een particulier). De verordening die gold/ geldt ten tijde van het verlenen van het grafrecht is daarvan de bijlage. Dit betekent dat een eventuele omzetting van een grafrecht voor bepaalde tijd naar onbepaalde tijd voor elk graf individueel moet worden geregeld als ware het een schriftelijke contractwijziging met wederzijdse instemming.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 13

Algemene graven De hierboven geschetste situatie geldt voor uitgegeven (zand)graven met een verleend grafrecht. Dat betekent dat de rechthebbende op dit graf bepaalt wie hierin wordt begraven én een keuze maakt voor de duur van de grafrust. Het alternatief hiervoor is een algemeen graf. Bij een algemeen graf geldt dat de gemeente bepaalt wie hierin wordt begraven én voor welke duur van grafrust. Het is in Nederland algemeen gangbaar dat dat voor de duur van 10 jaar is (en soms voor 15 jaar). Voor een algemeen graf geldt dus geen particulier recht dat telkens kan worden verlengd. Het is daarmee niet mogelijk dat het gebruik van een algemeen graf kan worden omgezet naar een gebruik voor onbepaalde tijd. Daarnaast wordt in gemeente Bunschoten in een algemeen graf drie-diep begraven en er is dus sprake van drie individuele ‘overeenkomsten’ met de gemeente. Het graf kan daarmee niet administratief worden omgezet in een particulier graf. Het is wel mogelijk om na afloop van de verleende grafrusttermijn op verzoek en tegen betaling van de nabestaanden een stoffelijk overschot op te graven en te herbegraven in een particulier graf (desgewenst met een grafrecht voor onbepaalde tijd).

In de Beheersverordening Bunschoten zijn in artikel 18 voor algemene graven de bepalingen opgenomen inzake de grafrustperiode:  Voor algemene graven wordt grafrust gegarandeerd voor een periode van twintig jaar na bijzetting (lid 3).  Voor algemene graven uitgegeven in de periode 1974 - 2004 wordt grafrust gegarandeerd voor een periode van dertig jaar na bijzetting (lid 4).

5.3. Andere gemeenten Er is een aantal gemeenten dat het mogelijk maakt om een grafrecht voor bepaalde tijd (tussentijds) administratief om te zetten in een grafrecht voor onbepaalde tijd. Hieronder is een aantal voorbeelden opgenomen. Gemeente Barendrecht Een particulier graf is beschikbaar voor 20 jaar en daarna telkens te verlengen. Met de actualisatie van de verordening in 2018 is het mogelijk om ook een grafrecht voor onbepaalde tijd te verkrijgen. Dit kan als volgt:  op het moment dat een nieuw graf wordt aangevraagd (Artikel 17 lid 1), of  op het moment van de verlenging van een grafrecht voor 20 jaar (Artikel 17, lid 3), wanneer: o de aanvraag voor verlenging of omzetting naar een onbepaalde tijd graf vóór het verstrijken van de lopende termijn is ingediend, maar niet eerder dan twee jaar vóór het verstrijken van de lopende termijn, of; o gedurende een periode van één jaar na de datum van de aanvraag van de verlenging deze termijn door de rechthebbende alsnog wordt omgezet in een recht voor onbepaalde tijd. Gemeente Twenterand Een grafrecht wordt uitgegeven voor 10 jaar, 30 jaar of voor onbepaalde tijd. Wanneer een grafrecht is uitgegeven voor 10 of 30 jaar dan bestaat er de mogelijkheid om de grafrechten te verlengen met 5, 10 of 20 jaar. Vanaf 1 april 2018 is het daarnaast mogelijk het grafrecht om te zetten van bepaalde tijd naar onbepaalde tijd.

In artikel 9, lid 7, van de Beheersverordening is dit als volgt opgenomen: “Aan rechthebbenden wordt de mogelijkheid geboden om de grafrechten voor bepaalde tijd te beëindigen en vervolgens een grafrecht voor onbepaalde tijd te vestigen. Het verschil in leges voor de grafrechten wordt bij de rechthebbende in rekening gebracht”.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 14

Gemeente Amsterdam Een grafrecht voor bepaalde tijd mag sinds 2022 in een aantal gevallen (dit is locatie afhankelijk) worden omgezet in een grafrecht voor onbepaalde tijd. De gemeente hanteert het principe dat de leges voor een grafrecht voor onbepaalde tijd zijn gebaseerd op een afkoop van de graf- en onderhoudsrechten voor de duur van 100 jaar. Nadat deze 100 jaar zijn verstreken dient er nog steeds sprake te zijn van een rechthebbende. Gemeente Harderwijk In gemeente Harderwijk kan het grafrecht voor bepaalde tijd worden omgezet in een grafrecht voor onbepaalde tijd. Dit is een administratieve handeling. Dit betekent dat er niet wordt opgegraven en herbegraven. Er wordt relatief veel gebruik van gemaakt, circa 15 keer per jaar. Het moment hiervoor is doorgaans bij de tweede begraving. Nabestaanden regelen zo in een keer de gewenste situatie voor het graf (van de overleden ouders). Meer hierover in paragraaf 2.4.

5.4. Advies Wij adviseren om af te zien van de mogelijkheid om het grafrecht voor bepaalde tijd administratief om te zetten in een recht voor onbepaalde tijd. De belangrijkste reden hiervoor is de versnippering van graven (meer hierover in hoofdstuk 6). Binnen de wettelijke en bestaande lokale regelgeving is het namelijk goed mogelijk om een grafrecht telkens te verlengen. Dit heeft naast het voorkomen van de genoemde versnippering tot wederzijdse voordelen dat de gemeente altijd beschikt over de actuele contactgegevens van de rechthebbende en dat de rechthebbende telkens in overweging kan nemen of er nog wel belangstelling voor instandhouding van het graf is. Wanneer de rechthebbende wel met nadruk een grafrecht voor onbepaalde tijd wenst, dan is dat te realiseren door het bestaande grafrecht op te heffen (met verrekening van reeds betaalde leges) en daarna het stoffelijk overschot op te graven en her te begraven, onder uitgifte van een nieuw grafrecht (voor onbepaalde tijd).

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 15

6. Geen apart deel onbepaalde tijd graven

In dit hoofdstuk is de volgende vraag behandeld: Is het mogelijk om de onbepaalde tijd graven niet in een apart deel uit te gaan geven? Hieronder is deze vraag behandeld. Situatie op de begraafplaatsen Om de vraag te kunnen beantwoorden is het ten eerste gewenst om de ruimtelijke situatie op de twee begraafplaatsen te schetsen. Op de oude begraafplaats Memento Mori is er geen aaneengesloten leeg grafveld beschikbaar voor de uitgifte van graven met een grafrecht voor onbepaalde tijd4. Op de nieuwe begraafplaats De Akker is deze aaneengesloten ruimte er wel. Technisch effect In het raadsvoorstel van februari 2022 heeft het college geadviseerd om graven voor onbepaalde tijd geclusterd uit te geven op een separaat deel van de begraafplaatsen. De argumenten hiervoor, deels ook verwoord in het rapport Advisering begraafplaatsen5 uit 2021, zijn:  Graven voor onbepaalde tijd maken geen (of zeer beperkt) onderdeel uit van de reguliere begraafplaats-cyclus van uitgifte en ruimen. Deze graven hebben daarmee een meer aparte status en krijgen na verloop van tijd een andere uitstraling.  Hoe langer een graf blijft bestaan, hoe groter de kans op achterstallig onderhoud van de grafbedekking. Dit komt enerzijds door een afnemende belangstelling van de rechthebbende/ nabestaanden en anderzijds door natuurlijk verval (erosie) van de grafbedekking.

 Deze graven kunnen daarom na verloop van tijd, wanneer de grafbedekking is verdwenen, opgaan in de omgeving.  Wanneer graven voor onbepaalde tijd wel tussen de graven met bepaalde tijd komen te liggen, dan kan dat tot knelpunten leiden in verband met graafwerkzaamheden, mogelijke toekomstige kleine aanpassingen aan een grafveld en het waarborgen van een verzorgde uitstraling. Advies Aanbevolen wordt om, gelet op de ruimtelijke situatie en bovenstaande argumenten: 1. Vooralsnog alleen op begraafplaats De Akker, op het speciaal daarvoor aangewezen grafveld, het mogelijk te maken om (nieuwe) graven met een grafrecht voor onbepaalde tijd uit te geven. 2. Wanneer op termijn, na grootschalige ruiming, op begraafplaats Memento Mori een aaneengesloten (deel van een) grafveld leeg komt, daar ook de gelegenheid te bieden om graven met een grafrecht voor onbepaalde tijd uit te geven.

4

Wel zijn er nu vijf (verspreid gelegen) grafruimten beschikbaar op Memento Mori voor de uitgifte met een grafrecht voor onbepaalde tijd. 5 KYBYS, 20-1386, 20210604, 4 juni 2021.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 16

Bijlage A: Raadsvoorstel

Raadsvoorstel februari 2022 In september 2021 heeft de gemeenteraad van Bunschoten het college verzocht om een raadsvoorstel voor te bereiden voor de mogelijkheid van grafrust voor onbepaalde tijd. Tot dan worden (naast algemene graven) alleen grafrechten voor de duur van 30 of 60 jaar uitgegeven. In aansluiting hierop is op 10 februari 2022 door de gemeenteraad het raadsvoorstel ‘Afronden onderzoek wens langere grafrust’ aangepast vastgesteld. Besloten is om in de Beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen ook de mogelijkheid op te nemen om grafrechten voor onbepaalde tijd uit te geven, ingaande op 1 maart 2022. Om hier fysiek uitvoering aan te geven worden delen van de twee gemeentelijke begraafplaatsen aangewezen waar alleen deze graven voor onbepaalde tijd worden uitgegeven. De hoogte van het tarief voor onbepaalde tijd is praktisch berekend op instandhouding van de begraafplaats én afkoop van het grafonderhoud voor de duur van 100 jaar. KYBYS heeft berekend dat de totale kosten voor instandhouding van de begraafplaats en het graf € 166 per jaar per graf bedragen. Om de tarieven kostendekkend te maken, dient het tarief voor een graf voor onbepaalde tijd (praktisch beschouwd voor de duur van 100 jaar) derhalve € 16.600 te zijn. Tevens dienen de tarieven voor grafrechten van 30 en 60 jaar (uiteindelijk) evenredig kostendekkend te worden gemaakt.

Dit leidt tot de volgende verhogingen:  30 jaar: van € 3.838 naar € 4.988 (een verhoging van € 1.160)  60 jaar: van € 5.738 naar € 9.977 (een verhoging van € 4.239). Aanpassing raadsvoorstel De genoemde aanpassing is gebaseerd op het unaniem aangenomen amendement ‘Tarief grafrecht voor onbepaalde tijd’. Deze aanpassing van het raadsvoorstel 2022 resulteerde in de volgende voorlopige tarieven voor grafrechten voor volwassenen:  30 jaar: € 3.412 (tegelijkertijd met 60 jaar bij de eerstvolgende gelegenheid)  60 jaar: € 6.824 (tegelijkertijd met 30 jaar bij de eerstvolgende gelegenheid)  onbepaalde tijd: € 10.995.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 17

Bijlage B: Benchmark

Uit een vergelijking van de tarieven, komen we tot de volgende bevindingen:  De kosten voor een grafrecht bedragen bij gemeente Bunschoten gemiddeld € 125 per jaar. Het gemiddelde in de regio (zonder Bunschoten) bedraagt hiervoor € 200 per jaar. Het grafrecht per jaar is in gemeente Bunschoten goedkoper dan in de regio.  Het verlengen van dit grafrecht kost in Bunschoten gemiddeld € 134 per jaar. Het gemiddelde in de regio (zonder Bunschoten) bedraagt hiervoor € 151 per jaar. Het verlengen van het grafrecht per jaar is in gemeente Bunschoten goedkoper dan in de regio.  Het grafrecht voor onbepaalde tijd wordt alleen in gemeente Bunschoten en gemeente Amersfoort aangeboden. Dit grafrecht is in Bunschoten goedkoper dan in Amersfoort.  Het gebruik van een algemeen graf kost in Bunschoten gemiddeld € 67 per jaar. Het gemiddelde in de regio (zonder Bunschoten) bedraagt hiervoor € 87 per jaar. Het algemeen graf is in gemeente Bunschoten goedkoper dan in de regio.  Het fysiek begraven in Bunschoten kost eenmalig € 476. De eenmalige kosten hiervoor in regio bedragen gemiddeld € 1.088. Het begraven in Bunschoten is goedkoper dan in de regio. 

 





Bunschoten rekent geen bijkomende kosten voor een vergunning voor de grafbedekking en geen kosten voor administratie. De kosten hiervoor in de regio bedragen gemiddeld € 153. De bijkomende kosten in Bunschoten zijn lager dan het gemiddeld in de regio. Het fysiek verstrooien van as kost in Bunschoten eenmalig € 232. Het gemiddelde hiervoor in de regio bedraagt eenmalig € 198. As verstrooien in Bunschoten is duurder dan in de regio. Het fysiek bijzetten van een asbus kost in Bunschoten eenmalig € 238. Deze kosten bedragen in de regio gemiddeld eenmalig € 265. Het bijzetten van as kost in Bunschoten minder dan in de regio. Het recht op ruimte om een urn te hebben kost in Bunschoten gemiddeld € 125 per jaar. De kosten hiervoor in de regio bedragen gemiddeld € 132 per jaar. As bewaren in Bunschoten kost minder dan in de regio. Het verlengen van het recht om een urn te bewaren kost in Bunschoten gemiddeld € 134 per jaar. Deze kosten bedragen in de regio gemiddeld € 90 per jaar. Het verlengen van het gebruik van een asbus kost in Bunschoten meer dan in de regio.

Grafrechten OT | Gemeente Bunschoten 18