Aanvullende notitie

Aanvullende notitie grafrechten

Projectnaam:

Omzetten grafrechten naar onbepaalde tijd

Projectnummer :

23-2087

Opdrachtgever:

Gemeente Bunschoten

Datum:

15 april 2024

Versie:

Definitief

Auteur(s):

Martijn van Randwijk

Projectleider:

Merel van den Bosch

Inhoudsopgave 1.

Inleiding ............................................................................................................................................................... 1 Context ..................................................................................................................................................................... 1 Het eerdere advies van april 2023 ...................................................................................................................... 1 Vervolgvraag van juni 2023 .................................................................................................................................. 1 Relatie met de Wet op de lijkbezorging ............................................................................................................. 2

2.

Aandachtspunten ............................................................................................................................................... 3 Verwachte aantallen .............................................................................................................................................. 3 Juridische procedure van omzetting ................................................................................................................... 4 Voorwaarden ........................................................................................................................................................... 4 Het moment van omzetting .................................................................................................................................. 6 Verrekening.............................................................................................................................................................. 6 Het graf continu in gebruik houden .................................................................................................................... 6 Opgraven en herbegraven ....................................................................................................................................

7 In geval van een algemeen graf............................................................................................................................ 7

3.

Overwegingen en advies ................................................................................................................................ 10 Overwegingen ....................................................................................................................................................... 10 Advies ...................................................................................................................................................................... 11

1. Inleiding

Context Gemeente Bunschoten exploiteert twee gemeentelijke begraafplaatsen: Memento Mori (uit 1907) en De Akker (uit 2005). De gemeenteraad heeft op 10 februari 2022 besloten om het ook mogelijk te maken dat grafrechten voor onbepaalde tijd worden uitgegeven. Sinds 2023 biedt de gemeente dit type grafrecht op een nieuw uit te geven graf aan. De gemeentelijke regelgeving is vastgelegd in de Beheersverordening Gemeentelijke Begraafplaatsen Bunschoten 2022. De vaststelling hiervan is een raadsbevoegdheid. In de genoemde raadsvergadering is ook de motie ‘Begraven voor onbepaalde tijd’ aangenomen. In die motie is het college onder meer verzocht een voorstel uit te werken, waarin de mogelijkheid wordt gegeven [aan rechthebbenden] om een grafrecht voor bepaalde tijd op een bestaand graf om te zetten in een grafrecht voor onbepaalde tijd. Daarbij kunnen zo mogelijk de ervaringen van andere gemeentes worden betrokken. De gemeente heeft KYBYS daarop toen gevraagd hier advies over te geven. Dat toenmalige advies is opgenomen in de Notitie Grafrechten van 20 april 2023 (met referentie projectnummer 22-1812)1. In 2023 en 2024 worden op een deel van Memento Mori naar verwachting 177 algemene en particuliere graven geruimd. Daarna wordt dat terreindeel heringericht en kunnen er weer nieuwe graven worden uitgegeven.

Het eerdere advies van april 2023 Op de vraag van de gemeenteraad, hoe het mogelijk is te maken om bestaande grafrechten voor bepaalde tijd om te zetten in grafrechten voor onbepaalde tijd, luidde in april 2023 het advies als volgt: “Afgeraden

wordt om deze mogelijkheid in te voeren. De belangrijkste reden hiervoor is dat het onwenselijk is dat graven met grafrechten voor bepaalde tijd (30 of 60 jaar) en graven met grafrechten voor onbepaalde tijd door elkaar verspreid liggen. Binnen de wettelijke en bestaande lokale regelgeving is het overigens goed mogelijk om een grafrecht voor bepaalde tijd telkens te verlengen. Dit heeft tot wederzijdse voordelen dat de gemeente altijd beschikt over de actuele contactgegevens van de rechthebbende en dat de rechthebbende telkens in overweging kan nemen of er nog wel belangstelling voor instandhouding van het graf is en hier bewust een keuze in maakt. Wanneer de rechthebbende wel met nadruk een grafrecht voor onbepaalde tijd wenst, dan is dat te realiseren door het bestaande grafrecht op te heffen (met verrekening van reeds betaalde leges) en daarna het stoffelijk overschot op te graven en her te begraven op een daartoe aangewezen plek, onder uitgifte van een nieuw grafrecht (voor onbepaalde tijd)”.

Vervolgvraag van juni 2023 Het advies van april 2023 is behandeld in de raadscommissievergadering Bestuur en Financiën van 8 juni 2023. De raadscommissie heeft niet ingestemd met dit advies. De raadscommissie heeft het college daarop verzocht om de mogelijkheden uit te zoeken om een bestaand grafrecht voor bepaalde tijd om te 1

Die notitie is een aanvulling op het eerdere onderzoeksrapport van KYBYS; “Advisering begraafplaatsen”, met kenmerk 20-1386, 4 juni 2021.

Aanvullende notitie OT | Gemeente Bunschoten 1

zetten in een grafrecht voor onbepaalde tijd, mits dit (juridisch) mogelijk is. In de voorliggende Aanvullende notitie is deze mogelijkheid uitgewerkt.

Relatie met de Wet op de lijkbezorging Het wettelijk kader wordt gevormd door de Wet op de lijkbezorging (Wlb). In artikel 28 in de Wlb is opgenomen dat het recht op een graf kan worden verleend voor: onbepaalde tijd, of een bepaalde tijd van ten minste 10 jaar. De Wlb geeft geen richtlijnen, maar ook geen beperkingen, voor het omzetten van een grafrecht van bepaalde tijd naar onbepaalde tijd. Het voor bepaalde tijd verleende recht wordt op verzoek van de rechthebbende telkens verlengd met doorgaans een periode van minimaal vijf jaar en maximaal 20 jaar. De houder van de begraafplaats, dat is de eigenaar, beheerder of exploitant, bepaalt hierbinnen de mogelijkheden. Deze worden vastgelegd in een verordening (in geval van een gemeentelijke begraafplaats) of in een reglement (in geval van een bijzondere begraafplaats). Het is in Nederland gangbaar dat gemeentes voor het verlengen van een grafrecht (in ieder geval) een periode van 10 jaar aanhouden. Doordat het grafrecht voor bepaalde tijd telkens kan worden verlengd, is het voor de rechthebbende mogelijk om in de praktijk het graf zo lang als gewenst in stand te houden. Het is daarmee dus vergelijkbaar met een graf met grafrecht voor onbepaalde tijd.

Aanvullende notitie OT | Gemeente Bunschoten 2

2. Aandachtspunten

In dit hoofdstuk zijn de aandachtspunten uitgewerkt die van belang (kunnen) zijn op de omzetting van een grafrecht voor bepaalde tijd in een grafrecht voor onbepaalde tijd. Dit is verder aangeduid als ‘omzetten’ of ‘omzetting’.

Verwachte aantallen Nieuwe grafrechten voor onbepaalde tijd In eerder onderzoek is geconstateerd dat in de periode 2018 t/m 2022 op de twee gemeentelijke begraafplaatsen van Bunschoten gezamenlijk: - gemiddeld 36 keer per jaar een nieuw grafrecht voor 30 jaar is verleend. Dit aantal neemt jaarlijks licht toe. - gemiddeld 21 keer per jaar een nieuw grafrecht voor 60 jaar is verleend. Het aantal is in de afgelopen drie jaar enigszins stabiel en toegenomen ten opzichte van de voorafgaande jaren. - de belangstelling om in een algemeen graf (voor 20 jaar) te worden begraven is afgenomen. Op basis hiervan en de ervaringen bij andere gemeenten wordt verwacht dat in de gemeente Bunschoten in de komende jaren gemiddeld twee keer per jaar een nieuw graf met een grafrecht voor onbepaalde tijd zal worden uitgegeven. Dit aantal zal in de toekomst kunnen oplopen tot circa vier keer per jaar. Deze verwachte toename wordt veroorzaakt door het toenemende aantal overlijdens en de toenemende bekendheid en ervaring. De maatschappelijke behoefte is waarschijnlijk groter, maar de beperkende factor is de hoogte van het tarief voor een grafrecht voor onbepaalde tijd. Deze bedraagt in 2023 in Bunschoten € 11.864.

Ervaringen andere gemeenten Bij een aantal gemeenten waarvan bekend is dat zij grafrechten voor onbepaalde tijd uitgeven is gevraagd naar de ervaringen. Uit de 11 ontvangen inhoudelijke reacties van deze gemeenten2 is het volgende opgemaakt: - Bij zeven van de 11 gemeenten is het (wel) mogelijk om het grafrecht om te zetten naar onbepaalde tijd. De mogelijkheid om het grafrecht om te kunnen zetten is daarmee dus niet ‘standaard’. - Het aantal omzettingen bij deze zeven gemeenten is circa 60% van het gemiddeld jaarlijks aantal nieuwe grafrechten voor onbepaalde tijd. Hiermee wordt bedoeld dat wanneer bijvoorbeeld een gemeente jaarlijks 20 nieuwe grafrechten voor onbepaalde tijd uitgeeft, er in dat zelfde jaar gemiddeld ook 12 omzettingen van bepaalde naar onbepaalde tijd plaatsvinden (dat is dan circa 60%). - Er lijkt een positief verband te zijn in het jaarlijks aantal omzettingen en de periode dat de mogelijkheid bestaat. Waarschijnlijk wordt dit veroorzaakt door maatschappelijke gewenning en bekendwording. Hiermee wordt bedoeld dat bij gemeenten waar de mogelijkheid tot omzetten al lange tijd bestaat, er in de praktijk relatief veel gebruik van wordt gemaakt. Het aantal lijkt daarmee te groeien met de jaren. 2

De volgende gemeenten hebben inhoudelijk gereageerd: Amersfoort, Amsterdam, Barneveld, Groningen, Harderwijk, Heerenveen, Kampen, Twenterand, Utrecht, Zaltbommel en Zwolle.

Aanvullende notitie OT | Gemeente Bunschoten 3

-

Bij één gemeente wordt er relatief weinig gebruik gemaakt van de mogelijkheid tot omzetten. Waarschijnlijk wordt dit veroorzaakt door de beperking die de gemeente hierop hanteert. Er kan in die gemeente namelijk alleen worden omgezet in het eerste jaar van het grafrecht voor bepaalde tijd.

Verwachting voor Bunschoten Op grond van deze beperkte ervaringen elders, wordt verwacht dat in de gemeente Bunschoten in de eerste jaren dat de mogelijk bestaat één keer per jaar wordt omgezet. Dit aantal zal in de toekomst kunnen oplopen tot twee á drie keer per jaar. Deze verwachte toename wordt positief beïnvloed door de gewenning en bekendheid. Ook hier geldt dat de maatschappelijke behoefte waarschijnlijk groter is, maar de aantallen zullen worden beperkt door de hoogte van het tarief.

Juridische procedure van omzetting De formele juridische grondslag en procedure voor een omzetting is stapsgewijs als volgt: 1. De rechthebbende doet afstand van het grafrecht voor bepaalde tijd (conform artikel 22 in de Beheersverordening)3. 2. De rechthebbende verklaart daarbij schriftelijk ook afstand te doen van de bepalingen en voorwaarden op het oorspronkelijke moment van uitgifte van het graf in de toenmalige Beheersverordening (dit heeft bijvoorbeeld betrekking op het aantal begravingen in het graf, de mogelijkheid op schudden of het onderhoud door de gemeente). 3. De rechthebbende verkrijgt op het bestaande graf een grafrecht voor onbepaalde tijd (conform artikel 16, lid 1, in de Beheersverordening)4. De op dat moment geldende Beheersverordening is dan van toepassing. Deze stappen dienen formeel schriftelijk te worden vastgelegd, zodat ook in de (verre) toekomst duidelijk blijft wat omzetting juridisch inhoudt en wat is afgesproken. Overigens is het zo dat wanneer de mogelijkheid tot omzetten formeel niet wordt geboden en ook niet wordt verboden (dus in de situatie dat er niets over is vastgelegd), het op pragmatische wijze nog steeds zou kunnen worden uitgevoerd. Dit is - vanwege de onduidelijkheid - geen wenselijke situatie, maar evenmin een grond om het uit te sluiten.

Voorwaarden Er zijn juridisch geen belemmeringen voor een omzetting. Maar een grafrecht voor onbepaalde tijd biedt geen garantie of zekerheid (voor de rechthebbende) dat het graf niet zal worden geruimd.

3

Artikel 22 (Afstand doen van graven): “Zonder aanspraak te kunnen maken op enige vergoeding kan de rechthebbende schriftelijk afstand doen van het recht op het particuliere graf. Van de ontvangst van zodanige verklaring doen burgemeester en wethouders schriftelijk mededeling aan de rechthebbende”. In tegenstelling tot dit artikel vindt echter wel een eventuele verrekening plaats. Artikel 16 (Particuliere graven), lid 1: “Burgemeester en wethouders verlenen voor een termijn van dertig jaar of

4

zestig jaar of voor onbepaalde tijd het recht op een particulier graf, waarbij de rechthebbende de keuze heeft voor welke periode dit grafrecht wordt afgekocht. De termijn begint te lopen op de datum waarop het particulier graf is uitgegeven”. De startdatum van de termijn is de dag van de omzetting.

Aanvullende notitie OT | Gemeente Bunschoten 4

De rechthebbende dient namelijk in beginsel doorlopend te voldoen aan de volgende drie belangrijke voorwaarden: 1. Hij / zij beheert het graf. Bij gemeente Bunschoten zijn de volgende werkzaamheden aan het graf zijn de verplichting van de nabestaanden5: herstel- of vernieuwingswerkzaamheden, zoals timmer-, smeed-, metsel- of steenhouwerswerk; en de levering van de voor die werkzaamheden benodigde materialen. De gemeente Bunschoten schrijft de rechthebbende hiervoor zo nodig aan. Daarom moeten zijn gegevens bekend zijn in de begraafplaatsadministratie. Indien de rechthebbende dit herstelwerk nalaat, en er sprake is van kennelijke verwaarlozing, dan kan de gemeente de grafbedekking (gedeeltelijk) verwijderen. 2. Zijn / haar contactgegevens staan accuraat en actueel in de begraafplaatsadministratie. Het grafrecht kan [gedurende de looptijd] op aanvraag van de rechthebbende worden overgeschreven op naam van een ander natuurlijk persoon of rechtspersoon. Na het overlijden van de rechthebbende kan dit ook nog, maar dan moeten de nabestaanden dit binnen een jaar na het overlijden hebben geregeld. Wanneer de nabestaanden dit verzuimen, dan is de gemeente bevoegd het recht op het particulier graf te doen vervallen. Dit is een grond om het graf te ruimen. 3. Hij / zij moet voldoen aan de betalingen van rechten.

Wanneer hij / zij dit nalaat dan kan de gemeente het grafrecht uiteindelijk vervallen verklaren. Verder lijkt het vanzelfsprekend dat het uitgangspunt wordt gehanteerd dat grafrechten vervallen indien de begraafplaats wordt opgeheven en de grond een andere bestemming krijgt. Deze voorwaarden dienen daarom bij voorkeur nadrukkelijk te zijn opgenomen in de Beheersverordening. Op het oog zijn dit vanzelfsprekende en zakelijke uitgangspunten. De rechthebbende zal hier op het moment en de eerste opvolgende jaren van uitgifte of omzetting begrip voor hebben. Er komt echter met enige zekerheid een moment in de verre toekomst dat geen volledige uitvoering wordt gegeven aan deze voorwaarden. De (opvolgende) rechthebbende of de nabestaanden verliezen aandacht voor het graf, het contact met de gemeente verwatert en de bereidheid het eventueel te herstellen is verminderd. Dit is weliswaar een natuurlijk proces, maar voor de gemeente is het zaak om dan in te grijpen. Dit kan door de rechthebbende aan te sporen de voorwaarden na te komen, anders dreigt het moment van vervallen verklaren van het grafrecht en vervolgens de mogelijkheid om het graf te ruimen. De gemeente kan dit proces ondervangen en sturen door een systeem in te bouwen waarbij (niet vaak, maar wel structureel) contact is met de rechthebbende.

Dit kan bijvoorbeeld door eens in de tien jaar navraag te doen naar de contactgegevens, hem te informeren over de kwaliteit van het graf of een legessysteem op te zetten waarbij telkens wordt gefactureerd voor het onderhoud. Het is van belang dat het initiatief hiervoor bij de gemeente ligt. De gemeente beheert namelijk de administratie en van een rechthebbende kan niet worden verwacht dat deze uit eigen beweging elke tien jaar (of een andere gekozen periode) contact opneemt met de gemeente.

5 De gemeente Bunschoten voert de volgende onderhoudswerkzaamheden uit aan het graf: het zorgdragen voor een behoorlijke ligging en stand van de gedenktekens; het schoonhouden van de gedenktekens; het verven van de letters op de steen; alle andere werkzaamheden welke geacht kunnen worden tot het normaal onderhoud te behoren.

Aanvullende notitie OT | Gemeente Bunschoten 5

Het moment van omzetting Er zijn drie momenten voor omzetting mogelijk. Deze zijn hieronder uitgewerkt. 1. Op het moment van afloop van het grafrecht voor bepaalde tijd en er door de rechthebbende een keuze (al dan niet verlengen) moet worden gemaakt. Er hoeft dan geen verrekening plaats te vinden van het eerder genoten grafrecht voor bepaalde tijd. 2. Op het moment dat de bijzetting plaatsvindt (de tweede begraving in een twee-diep graf). 3. Gedurende de looptijd van het grafrecht voor bepaalde tijd. De situaties 1. en 2. kunnen worden beschouwd als een natuurlijk moment. De rechthebbende en de overige nabestaanden zijn dan namelijk (veelal) gezamenlijk actief bezig met het onderwerp. Daarnaast is dit het moment, zeker in geval van bijzetting, dat er mogelijk een erfenis vrij komt waaruit het tarief kan worden betaald. De gemeente kan er voor kiezen deze contactmomenten te gebruiken om actief de mogelijkheid op omzetten voor te leggen. Het is dan ook raadzaam dat de gemeente de rechthebbende ook wijst op zijn verantwoordelijkheid om blijvend te voldoen aan de voorwaarden. In de situaties van 2. en 3. is het afwikkelproces administratief complexer, omdat mogelijk verrekening van tarieven zal moeten plaatsvinden. Hieronder meer daarover.

Verrekening Wanneer de omzetting plaatsvindt gedurende de looptijd van het grafrecht voor bepaalde tijd, dan kunnen de reeds betaalde maar nog niet gebruikte jaren naar rato en eenmalig worden verrekend. Het is in die situatie dan raadzaam om te verrekenen met een afronding op hele jaren en zonder indexering over de verleden jaren. Verrekening dient dan ook geen financieel aantrekkelijk argument te zijn om het grafrecht om te zetten. Na deze eventuele verrekening, vindt de betaling plaats voor het grafrecht voor onbepaalde tijd. Hieronder zijn voor de beeldvorming twee voorbeelden van verrekening gegeven.

Voorbeeld 1:

Voorbeeld 2:

rechthebbende heeft 15 jaar geleden een grafrecht voor 60 jaar verkregen tegen een toenmalige betaling van € 5.000. Er resteren dus nog 45 jaren (niet gebruikt) grafrecht. De rechthebbende ontvangt van de gemeente bij omzetting een bedrag retour van 45/60 x € 5.000 = € 3.750. rechthebbende heeft 58 jaar geleden een grafrecht voor 60 jaar verkregen tegen een toenmalige betaling van (omgerekend) € 500. Er resteren nog twee jaren grafrecht. De rechthebbende ontvangt van de gemeente bij omzetting een bedrag retour van slechts 2/60 x € 500 = € 17.

Het graf continu in gebruik houden Volgens de huidige gemeentelijke regelgeving (Beheersverordening artikel 27) kan de rechthebbende ook wanneer het graf vol is (dat is na maximaal drie begravingen) het graf in gebruik houden voor een nieuwe begraving. De grafruimte wordt dan leeggemaakt ten behoeve van een nieuwe begraving. Dit kan zeker in het geval van een graf met een grafrecht voor onbepaalde tijd aantrekkelijk zijn en daarmee een stimulans zijn voor een omzetting. Dit kan op de volgende twee mogelijkheden: - “De rechthebbende op een particulier graf kan bij de administratief beheerder een aanvraag

indienen om de overblijfselen te doen verzamelen om deze elders opnieuw te doen begraven, ook wel ruiming genoemd” (lid 6)6. De overblijfselen worden hierbij dus overgebracht naar een verzamelgraf of knekelput.

6

Aanbevolen wordt om bij de eerstvolgende actualisatie van de Beheersverordening het ruimen niet te omschrijven als ‘opnieuw begraven’. Herbegraven en ruimen zijn juridisch gezien namelijk twee verschillende zaken.

Aanvullende notitie OT | Gemeente Bunschoten 6

-

“De rechthebbende op een particulier graf kan bij de administratief beheerder een aanvraag indienen om de overblijfselen te doen verzamelen om deze opnieuw in dezelfde grafruimte te doen plaatsen, ook wel samenvoegen genoemd” (lid 7)7. Samenvoegen betekent in dit geval dat de overblijfselen in de onderste laag van het particulier (familie)graf worden herbegraven. Dit gaat ten koste van de capaciteit van het graf, want de onderste laag wordt ‘opgeofferd’, maar op deze manier ontstaat er ruimte in het graf om opnieuw twee lijken te begraven.

Opgraven en herbegraven Er kan uitvoering worden gegeven aan de wens van de rechthebbende dat een lijk8 uit een graf - met bijvoorbeeld een grafrecht voor bepaalde tijd - wordt opgegraven en op een van de twee gemeentelijke begraafplaatsen wordt herbegraven. Dit kan dan - alsnog - in een graf met een nieuw grafrecht voor onbepaalde tijd9. Particuliere graven voor onbepaalde tijd worden in de gemeente Bunschoten echter wel voor directe begraving en in volgorde van ligging uitgegeven.

In geval van een algemeen graf Bij een algemeen graf bepaalt de houder (in dit geval de gemeente) wie daarin wordt begraven en voor hoe lang. Deze grafrusttermijn is eenmalig en kan niet worden verlengd. In gemeente Bunschoten worden in een algemeen graf (maximaal) drie van elkaar onbekende overledenen begraven. Het graf kan daarmee niet administratief worden omgezet in een particulier graf met een grafrecht (voor onbepaalde tijd). Het is voor de nabestaanden wel mogelijk om na afloop van de verleende grafrusttermijn op verzoek en tegen betaling de overblijfselen separaat op te graven en te herbegraven in een particulier graf (desgewenst met een grafrecht voor onbepaalde tijd)10.

In geval van as De mogelijkheden en regelgeving omtrent omzetting zijn ook van toepassing op een grafrecht voor bepaalde tijd op het bewaren van as op de begraafplaatsen. Naar verwachting zal hier echter geen gebruik van worden gemaakt.

Technische voor- en nadelen Door omzetting zal (steeds meer) sprake zijn van afwisselend gelegen graven met grafrecht voor bepaalde tijd en graven met grafrecht voor onbepaalde tijd op de begraafplaatsen. Dit heeft effect op het technisch beheer en het heeft voor- en nadelen op de uitstraling van de grafbedekkingen en de begraafplaats.

7

Aanbevolen wordt om bij de eerstvolgende actualisatie van de Beheersverordening en de daarop afgestemde werkwijze eventueel het ‘schudden’ te introduceren. Schudden is een vorm van ruimen waarbij de overblijfselen niet ín het graf (zoals bij ‘samenvoegen’), maar ónder het graf worden bijeengebracht. De landelijke richtlijnen t.a.v. het grondwater zijn daarbij niet van toepassing. 8 Om juridische eenduidigheid is hier de wettelijke term ‘lijk’ opgenomen. De Wet op de lijkbezorging hanteert (in artikel 2) hiervoor de uitleg van het lichaam van een overledene of doodgeborene (de na een zwangerschapsduur van ten minste 24 weken levenloos ter wereld gekomen menselijke vrucht). 9 Beheersverordening artikel 27, lid 6: “De rechthebbende op een particulier graf kan bij de administratief beheerder

een aanvraag indienen om de overblijfselen te doen verzamelen om deze elders opnieuw te doen begraven, ook wel ruiming genoemd”. De toelichtende laatste deelzin is in dit geval, met verwijzing naar artikel 27, lid 4, onjuist. 10 Beheersverordening, artikel 27, lid 4: “Nabestaanden van een overledene die begraven is in een algemeen graf kunnen gedurende de in het eerste lid bedoelde termijn bij de administratief beheerder schriftelijk een aanvraag indienen om bij ruiming de overblijfselen, indien mogelijk, bijeen te doen brengen voor herbegraving elders”.

Aanvullende notitie OT | Gemeente Bunschoten 7

Het voordeel kan zijn: - In de loop der tijd ontstaat er een toenemende diversiteit aan grafbedekkingen. Dit komt omdat de graven met grafrechten voor bepaalde tijd sneller circuleren (die worden eerder geruimd en opnieuw uitgegeven). Die grafbedekkingen zijn dan nieuw en een afspiegeling van de dan geldende ‘mode’, terwijl de grafbedekkingen van de omzettingen steeds ouder worden. Dit beeld maakt de uitstraling minder eentonig en het verhoogt de cultuurhistorische waarde. De gemeente Bunschoten waardeert oude graven, dit volgt uit de artikelen 2811 en 2912 in de Beheersverordening. De nadelen kunnen zijn: - Het bovengenoemde voordeel kan ook juist op een gegeven moment storend gaan werken op de uitstraling. Het wordt in ieder geval moeilijk om een eenduidig beeld in grafbedekkingen te realiseren. - Het gaat ten koste van de begraafcapaciteit, zeker wanneer geen gebruik wordt gemaakt van schudden / samenvoegen, omdat een omgezet graf langdurig in stand blijft en daarmee feitelijk grond ‘bezet’ houdt. - Hoe langer een graf blijft bestaan, hoe groter de kans op achterstallig onderhoud, schade en verwaarlozing. Dit komt door een afnemende belangstelling van de rechthebbende/ nabestaanden en door natuurlijk verval van de grafbedekking. Ook wanneer daarop wordt toegezien en er herstelwerkzaamheden worden uitgevoerd, wordt het probleem onvermijdelijk steeds groter.

Dan ontstaat er mogelijk de impasse dat de gemeente de rechthebbende aanstuurt op herstel, terwijl deze daar feitelijk geen uitvoering aan kan geven vanwege de kosten of omdat herstel technisch niet meer mogelijk is. Ook kan het dan gebeuren dat herstel niet wenselijk is vanwege de dan ontstane cultuurhistorische waarde. De vraag die dan beantwoord moet worden is wie opdraait voor het onderhoud van een waardevol graf op de lijst van artikel 28 in de Beheersverordening. Tot slot kan op dat moment - als oplossing voor dit probleem - ook in overweging worden genomen de grafbedekking te verwijderen (bovengronds ruimen) en het graf op te laten gaan in een groene omgeving. Het onderhoud is dan beperkt. Hiervoor moet dan wel de ruimte zijn en het moet passen in de (gewenste) toekomstige natuurlijke uitstraling. - Oude graven belemmeren het regulier onderhoud door de gemeente aan de algemene delen van de begraafplaats, zoals bomen en paden. Bovendien is het lastig om een graf te delven naast een oud graf, vanwege het risico op schade daaraan. Tot slot belemmeren lang in stand te houden graven eventuele herinrichtingsplannen van een grafvak. - Het genoemde verlies van begraafcapaciteit, het bemoeilijkte onderhoud aan de algemene delen en het eventueel door de gemeente te beheren cultuurhistorische graven werken kostenverhogend.

- Het vergt zorgvuldig uitzoekwerk om tot de verrekening te komen (wat is eerder betaald? wanneer was dat? in wiens voordeel wordt er afgerond bij een klein verschil van één of twee maanden?).

11

Beheersverordening, artikel 28, lid 1 en lid 2: “Burgemeester en wethouders houden een lijst bij van graven die van historische betekenis zijn of waarvan de grafbedekking een opvallende kwaliteit heeft. Alvorens tot ruiming van graven wordt overgegaan onderzoeken burgemeester en wethouders of er graven zijn die in aanmerking komen om op de lijst te worden bijgeschreven.” 12 Beheersverordening, artikel 29, lid 1: “Indien een deel van de begraafplaats is aangewezen als gemeentelijk monument, dan is voor dat deel van de begraafplaats de Erfgoedverordening van toepassing”.

Aanvullende notitie OT | Gemeente Bunschoten 8

Tariefstelling Voor de instandhouding van een graf met grafrecht voor onbepaalde tijd (OT) wordt door de gemeente Bunschoten rekenkundig 100 jaar aangehouden. Voor een grafrecht voor onbepaalde tijd wordt in 2023 een tarief van € 11.864 (dit komt dus overeen met € 118,64 per jaar) gehanteerd. De gemeente is in 2023 geadviseerd om op termijn, na 2024, hiervoor een tarief van € 12.270 (€ 122,70 per jaar) te hanteren. Met dit tarief worden de kosten voor het grafrecht en het onderhoud door de gemeente13 gedekt. Er kan worden overwogen een ander tariefsysteem te hanteren, met een apart tarief voor grafrecht en een apart tarief voor het onderhoud. Met een dergelijk systeem kan het onderhoudsrecht bijvoorbeeld elke 10 jaar aan de rechthebbende worden gefactureerd. Op die wijze is er blijvend contact met de rechthebbende. De legesverordening dient hierop dan te worden aangepast. Omdat het niet het doel is om de som aan kosten voor de tarieven voor de rechthebbende te verhogen, dient het hierboven genoemde tarief voor grafrechten dan dus te worden verlaagd. Omwille van het gelijkheidsbeginsel lijkt het vervolgens voor de hand te liggen dat dit aparte onderhoudstarief integraal (voor alle vormen van grafrechten) wordt ingevoerd.

13

Conform artikel 25 van de Beheersverordening. Aanvullende notitie OT | Gemeente Bunschoten 9

3. Overwegingen en advies

Overwegingen De gemeenteraad heeft op 10 februari 2022 het college verzocht een voorstel uit te werken, waarin de mogelijkheid wordt gegeven [aan rechthebbenden] om een grafrecht voor bepaalde tijd op een bestaand graf om te zetten in een grafrecht voor onbepaalde tijd. In het voorjaar van 2023 heeft KYBYS daarop de gemeente meegegeven om deze mogelijkheid niet in te voeren. De argumenten waren dat het onwenselijk is dat graven met grafrechten voor bepaalde tijd (30 of 60 jaar) en graven met grafrechten voor onbepaalde tijd door elkaar verspreid liggen. Binnen de wettelijke en bestaande lokale regelgeving is het overigens goed mogelijk om een grafrecht voor bepaalde tijd telkens te verlengen. Dit heeft tot wederzijdse voordelen dat de gemeente altijd beschikt over de actuele contactgegevens van de rechthebbende en dat de rechthebbende telkens in overweging kan nemen of er nog wel belangstelling voor instandhouding van het graf is en hier bewust een keuze in maakt. Wanneer de rechthebbende wel met nadruk een grafrecht voor onbepaalde tijd wenst, dan is dat te realiseren door het bestaande grafrecht op te heffen (met verrekening van reeds betaalde leges) en daarna het stoffelijk overschot op te graven en her te begraven op een daartoe aangewezen plek, onder uitgifte van een nieuw grafrecht (voor onbepaalde tijd).

De raadscommissie Bestuur en Financiën heeft op 8 juni 2023 daarop het college verzocht om de mogelijkheden uit te zoeken om een bestaand grafrecht voor bepaalde tijd om te zetten in een grafrecht voor onbepaalde tijd, mits dit (juridisch) mogelijk is. Uit dit aanvullende onderzoek komen wij tot de slotsom dat er geen juridische beperkingen bekend zijn om een grafrecht voor bepaalde tijd om te zetten in een grafrecht voor onbepaalde tijd. Het is dus naar ons oordeel mogelijk en het is (technisch, beleidsmatig, administratief, financieel en met aangepaste regelgeving) te organiseren. Om het eventueel mogelijk te maken om een lopend grafrecht om te zetten naar een grafrecht voor onbepaalde tijd dient er voor worden gewaakt dat er na verloop van tijd geen contact meer is met de rechthebbende. Naarmate de tijd vordert neemt de kans hierop toe. Het risico is dan dat de rechthebbende niet meer bekend is, zijn/ haar contactgegevens niet meer actueel zijn en hij/ zij daarom niet reageert op een mogelijk oproep van de gemeente om de grafbedekking te herstellen. Het omzetten van het bestaande grafrecht vergt verder in beginsel een verrekening van betaalde en nog te betalen leges en aanpassing van de gemeentelijke regelgeving (dat vereist een raadsbesluit). Dit vergt de nodige administratieve en ambtelijke inspanning.

Hierboven, in het eerdere advies, is er al op gewezen dat het onwenselijk is dat graven met grafrechten voor bepaalde tijd (30 of 60 jaar) en graven met grafrechten voor onbepaalde tijd door elkaar verspreid liggen. Dit beperkt de mogelijkheid om te sturen op een gewenste uitstraling, op een herinrichting en op te beheren kwaliteitsniveaus. Daarnaast gaat een graf met een grafrecht voor onbepaalde tijd in beginsel ten koste van de begraafcapaciteit, zeker wanneer geen gebruik wordt gemaakt van schudden/ samenvoegen, omdat het de grond langdurig ‘bezet’ houdt. Tot slot is het lastig om een graf te delven naast een oud graf, vanwege het risico op schade daaraan. Verder wordt in overweging meegegeven dat het maatschappelijk belang, gelet op het verwachte beperkte gebruik van de mogelijkheid om een grafrecht om te zetten, beperkt is.

Aanvullende notitie OT | Gemeente Bunschoten 10

Advies In de afweging tussen enerzijds de juridische mogelijkheden en anderzijds de technische en ruimtelijke nadelen, extra administratieve inspanningen, risico’s op de lange termijn en het beperkte maatschappelijke belang, adviseren wij de mogelijkheid op het omzetten van een lopend grafrecht (voor bepaalde tijd) in een grafrecht voor bepaalde tijd niet in te voeren. Elke rechthebbende heeft het wettelijk recht om een grafrecht voor bepaalde tijd telkens te verlengen. Hier kan gebruik van worden gemaakt om het graf zo lang als hij / zij wil in stand te houden. De momenten waarop het grafrecht dan wordt verlengd, ondervangt voor de gemeente het risico dat het contact met de rechthebbende verloren gaat.

Aanvullende notitie OT | Gemeente Bunschoten 11