Bijlage bij geheim stuk Projectplan Lifestylepark Brunssum 2 Jouw Toekomstige Brunssum
Tekst van het document
e w n e k a Samen m g e w e D : m Brunssu er naartoe De analysefase
Toekomstsvisie Brunssum Dit is een document van Gemeente Brunssum versie 1 - november 2024
Inhoudsopgave 1
Waarom een nieuwe toekomstvisie?
4
De tijd is rijp Analysefase: de basis leggen
2
Samen werken aan Brunssum
8
De bouwstenen van de analysefase Jouw Toekomstige Brunssum (participatie-activiteiten)
3
Een reis door de tijd: de evolutie van Brunssum
12
Tijdperk 1: ondergrond en nederzettingen Tijdperk 2: de komst van de industrialisatie, steenkoolwinning en de kerk Tijdperk 3: de sluiting van de mijnen en de transformatiejaren
4
Brunssum vandaag de dag
22
Waar staan we? A. Demografie B. Sociaal C. Ruimte D. Economie Wat doen we al?
5
Met welke inzichten bouwen we verder aan onze toekomst? Op zoek naar het omslagpunt De hoofdlijnen & verdiepende inzichten
2
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
80
De tijd is rijp. Onze huidige visies, uit 2009 en 2013, zijn verouderd. De wereld is veranderd en Brunssum moet mee. Een nieuwe toekomstvisie is essentieel om de richting van onze stad te bepalen. We staan voor grote maatschappelijke opgaven en moeten voldoen aan de nieuwe Omgevingswet, die ons verplicht om vóór 2027 een omgevingsvisie
Hoofdstuk 1
vast te stellen.
Waarom een nieuwe toekomstvisie?
Wat is een toekomstvisie?
Maximale participatieve aanpak
De strategische koers die bepaalt wat we als organisatie, of in dit geval
We hebben een intensieve participatieve aanpak gehanteerd die uit
als gemeente, willen bereiken in de toekomst.
vier stappen bestaat:
Een toekomstvisie geeft strategisch richting aan wat we als gemeente willen bereiken. Het is meer dan een plan voor de fysieke leefomgeving; het is een breed gedragen visie die sociale, ruimtelijke en economische aspecten omvat. Deze visie vormt de basis voor alle
et h n a a n e v e Richting g mst o k e o t e d n a Brunssum v
1
Analysefase
2
Ontwikkelrichting
3
Ontwerp toekomstvisie
4
Definitieve toekomstvisie
toekomstige beslissingen en dient als leidraad voor de ontwikkeling van de stad. Daarnaast fungeert het als een uitvoerbaar sturingskader, dat ons helpt bij het herinrichten van werkprocessen en nieuwe manieren van samenwerking. Zowel binnen de gemeentelijke organisatie als met onze partners die elke dag aan Brunssum werken.
Waarom een nieuwe toekomstvisie?
•
Richting geven aan de toekomst van Brunssum.
•
Bestaande visies zijn verouderd.
•
Nieuwe wetgeving en opgaven vereisen actie.
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
5
Analysefase: de basis leggen We begonnen met een uitgebreide analyse. Het is cruciaal om eerst goed te begrijpen waar we nu staan voordat we vooruit kunnen kijken. Deze fase helpt ons complexe vraagstukken en kansen voor Brunssum in kaart te brengen, zodat we goed onderbouwde keuzes kunnen maken voor de korte en lange termijn.
Begrip creëren De geschiedenis en huidige situatie van Brunssum vertellen ons hoe
Bewijs leveren
Het doel van de analysefase
1
we hier zijn gekomen. Analyse
5
Analyse levert bewijs voor de resultaten van beleid, wat zorgt voor meer transparantie en vertrouwen in
laat ons zien wat goed gaat en
beleidsbeslissingen.
wat beter kan, ondersteund door statistische gegevens en input van belanghebbenden.
2
4 3
Evalueren van beleid Na invoering van beleid helpt de analyse
Beleid ontwikkelen
bij het monitoren van de resultaten. Wat
Een grondige analyse vormt een solide basis voor het ontwikkelen van
Ondersteunen van beslissingen
effectieve interventies en beleid.
Met duidelijke feiten kunnen gemeenteraad
werkt? Wat kan beter? Waar nodig passen we strategieën aan.
en college beter beslissen wat nodig is voor de toekomst. Risico’s en voordelen van verschillende acties worden inzichtelijker.
6
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
n,
e p j i r g e b e i t a situ e g i d i u h e d Eerst en. k j i k t i u r o o v daarna
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
7
De bouwstenen van de analysefase Voordat we naar de toekomst kijken, is het belangrijk te begrijpen waar Brunssum nu staat. Wat maakt ons wie we zijn? Hoe ervaren onze inwoners de stad? En welke lessen kunnen we trekken uit onze geschiedenis?
Hoofdstuk 2
Samen werken aan Brunssum
er m u s s n u r B t Hoe staa r? o o v t n e m o op dit m
Ruimtelijke Analyse De ruimtelijke structuur van Brunssum is door de jaren heen onder druk komen te staan. HeusschenCopier heeft dit in vier verhaallijnen samengevat, wat resulteerde in een ruimtelijk raamwerk. Hieruit zijn kernwaarden voor de toekomst geformuleerd, die richting geven aan de ruimtelijke ontwikkeling van de stad.
Data & Beleid Bureau Louter heeft Brunssum vergeleken met andere gemeenten op belangrijke maatschappelijke thema’s. Daarnaast hebben ze via een beleidsanalyse de huidige koers van de gemeente en regio beoordeeld. Dit biedt een objectief inzicht in waar we nu staan en welke uitdagingen er zijn.
8
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Sociaal-maatschappelijke Analyse Paulien van Mierlo en Hanneke Wijninga, Advies En Projecten hebben een toekomstgerichte beschouwing van het sociaal domein uitgevoerd. Hierbij ligt de focus op de toekomstige ontwikkelingen en hun impact op zorggebruik en financiën. Thema’s zoals gezondheid (fysiek en mentaal), werk en inkomen, onderwijs, WMO, jeugdhulp en veiligheid zijn hierbij onderzocht.
Participatie: samen maken we de toekomst We hebben actief geluisterd naar verhalen van Brunssumers: bewoners, ondernemers, medewerkers, verenigingen, woningcorporaties en andere betrokkenen. We wilden weten waar zij trots op zijn, wat goed gaat, wat beter kan en wat belangrijk is voor de toekomst. Dit hebben we verzameld via verschillende participatie-activiteiten.
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
9
Jouw Toekomstige Brunssum
Gemeentebijeenkomsten Voor gemeentemedewerkers organiseerden we twee bijeenkomsten: een kick-off om eerste inzichten op te halen en een workshop om de conclusies aan te scherpen. Per sessie namen ongeveer 25 medewerkers deel.
De afgelopen maanden riepen we onder de vlag van ‘Jouw Toekomstige Brunssum’ op om mee te denken én te doen, zodat we onze bouwstenen ook
Wijkmanagers Wijkmanagers kregen een training om met bewoners in gesprek te gaan over hun toekomstverwachtingen. Tijdens
kunnen verrijken met menselijke inzichten. Dit samen vormt ons verhaal.
gesprekken over bijvoorbeeld woningverduurzaming vroegen ze ook naar de waarden en uitdagingen voor de toekomst. Er vonden ongeveer 100 gesprekken plaats bij mensen thuis.
Participatie-activiteiten: wat hebben we allemaal gedaan?
Brede Welvaart methodiek
Straathoeksessies
Bij alle participatie-activiteiten hebben we de ‘Brede Welvaart’ methodiek gehanteerd, een kader dat 8 thema’s omvat die
In alle vijf de wijken van Brunssum gingen we letterlijk de straat op met een pop-up kraampje om in gesprek te gaan met voorbijgangers. Ongeveer 200 mensen van alle leeftijden en achtergronden deelden hun visie op wat Brunssum bijzonder maakt en wat er verbeterd kan worden.
belangrijk zijn voor bewoners. Deze methodiek helpt ons om de input vanuit verschillende perspectieven op dezelfde manier te vergelijken en te integreren in een uniforme visie.
Workshops We organiseerden workshops voor specifieke doelgroepen, zoals de gemeenteraad, ondernemers, woningcorporaties en zorg- en welzijnsorganisaties. Ook jongeren kregen een stem tijdens een speciale pizza-sessie. In totaal namen ongeveer 75 mensen deel.
Scholen In samenwerking met basisscholen hebben we kinderen gevraagd naar hun kijk op de buurt en hun dromen voor de toekomst. Zo’n 15 kinderen deelden hun ideeën via een tekenopdracht, wat ook is meegenomen in de analyse. Daarnaast hebben we de kindertrendrede van de kindergemeenteraad verwerkt als belangrijke input.
Enquête We hebben een online vragenlijst verspreid om meer stemmen te verzamelen. Deze werd gedeeld via social media en flyers, wat 285 reacties opleverde. Dit gaf ons een goed beeld van wat er leeft onder de bevolking.
Workshop voor OnsBrunssum Tijdens een speciale workshop konden geïnteresseerden ideeën delen en de conclusies van eerdere activiteiten bespreken. Zo’n 50 deelnemers, waaronder bewoners, ondernemers, verenigingsvertegenwoordigers en andere stakeholders, deden mee aan deze sessie.
10
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
bij aan g a a r d n e e Denk me morgen. n a v m u s s n het Bru thuis. Jouw w u jo , d a t s Jouw runssum! B e ig t s m o Toek
art
Thema’s Brede Welva
1
3
Materieel welzijn
Arbeid en vrije tijd
5
7
Wonen
Veiligheid
2
4
6
8
Subjectief welzijn
Gezondheid
Samenleving
Milieu
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
11
Tijdperk 1: ondergrond en nederzettingen
Hoofdstuk 3
Een reis door de tijd: de evolutie van Brunssum
agt a r d t i u r o o v Elke stap en. d e l r e v t e h n sporen va
12
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
De vroege geschiedenis van Brunssum
Van pottenbakkers naar boerendorp
Brunssum kent een rijke geschiedenis die teruggaat tot het stenen
Toen de keramische industrie verdween, transformeerde Brunssum
tijdperk, toen de eerste bewoners zich vanuit Oost-Europa hier
in een klein boerendorp met ongeveer 600 inwoners rond 1650.
vestigden. Archeologische vondsten, zoals Romeinse grafresten op
Ondanks de aanwezigheid van drie kastelen leefden de boeren
de Kruisberg en in het gebied Haefland, bewijzen dat er rond 50
in armoede. Velen verdienden extra inkomen als smid van ijzeren
voor Christus al mensen woonden. Naast landbouw speelde de klei
smeedwerk, een ambacht dat in de tweede helft van de 18e eeuw
uit Brunssum een belangrijke rol voor Romeinse pottenbakkers. Dit
bekend werd als ‘Het ambacht van de Eyseren’. Dit ambachtelijke
leidde tot de opkomst van een keramische industrie die tot na de
werkgebied besloeg het huidige Brunssum en Beekdaelen.
Middeleeuwen bleef bestaan.
Bruinkool en bakstenen De grond rondom Brunssum bevat niet alleen zand en klei, maar ook bruinkool. Deze werd in verschillende periodes afgegraven. Het zand en de klei werden gebruikt voor de productie van bakstenen, een ambacht dat al in de prehistorie beoefend werd. Het culturele centrum D’r Brikke Oave (de steenoven) herinnert nog steeds aan deze baksteenindustrie.
Verheffing tot gemeente In de 18e eeuw werden de Zuidelijke Nederlanden, waaronder Brunssum, ingelijfd bij Oostenrijk. Na de Franse Revolutie werd Brunssum op 31 augustus 1796 door de Franse overheid verheven tot gemeente. Ondanks deze bestuurlijke verandering groeide Brunssum nauwelijks: rond 1850 telde het dorp zo’n 1000 inwoners in minder dan 300 woningen. Tegen 1900 was dit aantal nauwelijks toegenomen.
Ontstaan van de dorpskern De dorpskern van Brunssum ontstond door de samenvoeging van het oude dorp met de gehuchten Rumpen en Kling. De structuur van het gebied volgde het patroon van het beekdallandschap, waarbij bewoners zich op de hogere, drogere delen vestigden. Boerderijen en kastelen, zoals Amstenrade en Clutteleen, kenmerkten het landschap.
De historische Dorpstraat De Dorpstraat vormde het centrale dorpslint, met de oude kern rondom de Oude Markt en de kruising Kerkstraat/Dorpstraat/Merkelbeekerstraat. Deze historische structuur is nog steeds zichtbaar en vormt een charmant contrast met het verstedelijkt Brunssum. Veel kleinschalige bebouwing is bewaard gebleven.
Een rustig kerkdorp In de 19e eeuw bleef Brunssum een rustig kerkdorp, met rond 1900 slechts 1200 inwoners. De dorpse sfeer en historische structuren zijn nog altijd herkenbaar in het Brunssum van vandaag.
De
runssum
kern van B oude dorps
idige en dat de hu n to s ie d u st en artmateriaal n van het Historisch ka t samenvloeie e h r o o d d n nssum ontsto n en Kling. kern van Bru chten Rumpe u h e g e d t e runssum m oude dorp B
14
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
15
Tijdperk 2: de komst van de industrialisatie, steenkoolwinning en de kerk
Solidariteit en gemeenschap De gemeenschapszin kwam duidelijk naar voren in moeilijke tijden, zoals tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen Brunssum onderdak bood aan Joodse onderduikers. Ook tijdens de watersnoodramp van 1953 toonde de stad haar solidariteit door het carnaval af te gelasten en in plaats daarvan in de zomer een volksfeest te organiseren. Dit was het begin van de Parade, een traditie die nog steeds de gemeenschapszin en trots van Brunssum versterkt.
Brunssum en de steenkoolwinning Met de ontdekking en winning van steenkool speelde Brunssum een cruciale rol in
De opkomst van mijnkoloniën
de Nederlandse industrialisatie. Deze ontwikkeling bracht ingrijpende veranderingen,
De snelle bevolkingsgroei vroeg om nieuwe woningen en voorzieningen. Tussen
zowel sociaal, economisch als ruimtelijk. In 1915 opende de Staatsmijn Hendrik,
1910 en 1930 werden in hoog tempo mijnkoloniën zoals de Egge, Schuttersveld en
een van de grootste mijnen in de regio, wat een enorme impact had op de stad en
Treebeek gebouwd. Deze wijken, deels het grootste aaneengesloten beschermd
omgeving.
stads- en dorpsgezicht van Nederland, werden ontworpen als tuindorpen met een knus karakter en ruimte voor moestuinen. De pleinen dienden als ontmoetingsplekken
Grote groei en verandering
en gaven de wijken een ruimtelijk gevoel. Tegelijkertijd werd de basis gelegd voor het
De komst van de mijnen leidde tot een explosieve groei van de bevolking en welvaart.
huidige voorzieningenniveau van de gemeente, met een blijvende infrastructuur van
Brunssum groeide uit tot een stad met ca. 30.000 inwoners. Naast werkgelegenheid
winkels, scholen en andere maatschappelijke voorzieningen.
in de mijnen zelf, ontstonden er banen in de bouw, transport en detailhandel. Het voorheen dorpse karakter van Brunssum veranderde in een stedelijke omgeving
Infrastructuur en bereikbaarheid
met meerdere mijnkoloniën, verbonden door oude linten zoals het Bodemplein, de
De infrastructuur in Brunssum werd primair ontwikkeld om de mijnen goed bereikbaar
Rumpenerstraat en de Kerkstraat. Hoewel de welvaart toenam, was de economie
te maken. Er was een spoorlijn voor het transport van mijnsteen en afval van de
kwetsbaar door de eenzijdige focus op de steenkoolindustrie.
mijnen Emma en Hendrik richting de Oostflank. Voor personenvervoer ontstond een hoofdstructuur die nu de Prins Hendriklaan, Karel Doormanstraat, Dorpstraat
Een nieuwe culturele en sociale structuur
en Rumpenerstraat omvat. Langs deze straten ontstonden commerciële functies
De mijnbouw bracht een nieuwe, diverse bevolking naar Brunssum. Arbeidersfamilies
en voorzieningen op natuurlijke wijze. De snelle groei van wijken in de regio zorgde
uit onder andere Polen, Duitsland, Slovenië, Marokko en Turkije kwamen hiernaartoe
echter voor toenemende bereikbaarheidsproblemen, mede door een gebrek aan
op zoek naar een beter leven. Dit leidde tot de vorming van een hechte gemeenschap
nssum ndrik in Bru
van mijnwerkers en hun gezinnen, waarin solidariteit en saamhorigheid centraal stonden. Veel verenigingen en sociale clubs die nu nog bestaan, werden in deze periode opgericht. De hiërarchische structuur van de mijnindustrie en de sterke invloed van de kerk bevorderden een cultuur van loyaliteit en volgzaamheid.
16
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Staatsmijn
goede regionale infrastructuur.
He
n tussen 1915 e ie d n ij m n le dse ko Een Nederlan uceerde. vetkool prod k ij sr a g jk li ke 1963 hoofdza Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
17
Tijdperk 3: de sluiting van de mijnen en de transformatiejaren Het einde van de mijnindustrie
Erfenis van de mijnbouw
Economisch herstel en uitdagingen
In de jaren zestig besloot de Nederlandse regering onder leiding van minister
De mijnbouw liet grote hoeveelheden mijnsteen en -afval achter, vooral bij de
Tussen 1977 en 1992 richtte de ‘Perspectievennota Limburg’ zich op het
Joop den Uyl om de mijnindustrie geleidelijk af te bouwen. Dit betekende
voormalige mijnen Hendrik, Emma en de stortplaats Oostflank. Deze gebieden
economisch herstel van Zuid-Limburg. Ondanks de inspanningen bleef
het einde van een tijdperk van economische activiteit en sociale cohesie in
zijn vanwege instabiliteit en vervuiling beperkt geschikt voor herontwikkeling. De
de samenwerking binnen de regio beperkt en werden kansen voor een
Brunssum. De stad moest op zoek naar een nieuwe toekomst, los van de
sporen van de mijnindustrie blijven daarom zichtbaar in het landschap en vormen
sterk regionaal front niet optimaal benut. Trends zoals bevolkingskrimp,
traditionele industrie.
een uitdaging voor toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen.
globalisering, vergrijzing en de groei van het autogebruik beïnvloedden de verdere ontwikkeling van Brunssum.
Impact op de gemeenschap
De komst van de NAVO
De mijnsluitingen hadden een enorme impact. Tienduizenden mijnwerkers,
In 1967 vestigde de NAVO zich op de voormalige Hendrik-site met het
vaak laagopgeleid en hardwerkend, verloren hun baan. Dit leidde tot
hoofdkwartier AFCENT (nu JFC). Dit bracht duizenden internationale gezinnen
massawerkloosheid en onzekerheid in Brunssum en de regio. Hoewel de
naar Brunssum en creëerde een nieuwe economische pijler voor de stad.
overheid herstructureringsprogramma’s lanceerde om de overgang naar een
De aanwezigheid van de NAVO zorgde voor een diverse, internationale
nieuwe economie te vergemakkelijken en bedrijven zoals Curver, DAF, ABP en
gemeenschap en droeg bij aan de economische stabiliteit van de regio.
CBS aantrok, bleef de werkloosheid hoog. Er kwam nooit echt vervangende werkgelegenheid. Hoogopgeleiden vertrokken uit de regio, wat nog steeds
Van zwart naar groen
zichtbaar is in het opleidingsniveau en de materiële welvaart van Brunssum.
Om de regio (Brunssum, Heerlen, Landgraaf en Kerkrade) klaar te maken voor de ‘nieuwe toekomst’ ging in 1975 het programma ‘van zwart naar groen’ van
Verlies van sociale samenhang
start. Het doel was om het mijnverleden te vervangen door een moderne, groene
Naast economische gevolgen had de mijnsluiting ook grote sociale impact. De
omgeving met betaalbare sociale woningbouw. Dit nieuwe narratief zorgde
hechte gemeenschappen die rondom de mijnen waren ontstaan, verloren hun
voor een breed gedragen transformatie, die aansluit bij de huidige identiteit van
identiteit en bestaanszekerheid. Tegelijkertijd speelde ook de modernisering van
Brunssum en de regio.
het katholicisme een rol. Het gevolg: een terugtrekkende beweging van de kerk en daarmee bemoeienis in het leven van de Brunssumer. De regie waar veel mensen op leunden, verdween in korte tijd. Daarnaast bleven veel mijnwerkers ziek achter. Stoflongen was door het ondergrondse werk een van de grootste gezondheidskwalen. Het stoflongencentrum in Treebeek werd later gesticht om hen te voorzien van goede zorg.
18
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
en’
aar gro n t r a w z n a rogramma ‘v
P
ing in e toekomst’ g w u ie ‘n e d r o n vo klaar te make an start. Om de regio naar groen’ v rt a zw n a ‘v verleden gramma van het mijn l e e d t 1975 het pro o ro g e een rmatie gumd e uit. Deze transfo af en Kerkrad ra g d n a L , n e m, Heerl van Brunssu Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
19
Op zoek naar een nieuw perspectief De afgelopen 25 jaar hebben in het teken gestaan van diverse pogingen om de regio nieuw
Uitdagingen voor de gemeente
leven in te blazen via beleidsinterventies, regionale samenwerkingsverbanden en projecten.
Ondanks de vele inspanningen, blijven de uitdagingen voor Brunssum en de regio groeien. De gemeente staat voor opgaven op twee niveaus. Enerzijds zijn er algemene kwesties
Parkstad
zoals verduurzaming, decentralisaties en bezuinigingen, gericht op modernisering en
In 1988 werd Parkstad Limburg opgericht, een samenwerkingsverband gericht op het herstel
toekomstbestendigheid. Anderzijds kampt de gemeente met unieke lokale uitdagingen, zoals
van de ruimtelijke en economische structuur van de regio. Binnen dit verband is gewerkt aan
geclusterde sociale multiproblematiek, ruimtelijke claims in relatie tot het natuurlijk kapitaal
verschillende belangrijke regionale thema’s. Een van de speerpunten was de krimpagenda, die
en de balans tussen het voorzieningenniveau en de gebruikers daarvan. Dit blijkt uit de cijfers
zich richtte op de herstructurering en verbetering van de woningvoorraad. Daarnaast is op
over gezondheid en participatie, het afnemende percentage natuur in de afgelopen 30 jaar,
regionaal niveau beleid gevoerd om bedrijventerreinen en winkelcentra te herstructureren en
leegstaande winkelstraten en het verdwijnen van voorzieningen zoals het openluchtzwembad
transformeren. Parkstad Limburg biedt nog steeds mogelijkheden voor verdere ontwikkeling, ook op sociaal-maatschappelijk gebied.
Lokale ontwikkelingen Naast regionale inspanningen heeft de gemeente zelf ook tal van initiatieven ontplooid om haar uitdagingen aan te pakken. Vanaf 2009 is er gewerkt aan een masterplan om het centrumgebied te moderniseren. Belangrijke projecten in dit kader waren onder andere het Zorgplein, de herinrichting van het Lindeplein en de aanleg van de Y-Staetes in het kernwinkelgebied. In 2012 heeft de gemeente het ontwikkelbedrijf ‘Betere Buren’ opgericht, gericht op re-integratie en participatie binnen de Participatiewet. Betere Buren helpt inwoners
en het St. Gregoriusziekenhuis. Ook het vertrek van middelbare scholen en de worsteling van lokale verenigingen met dalende ledenaantallen zijn zorgwekkend. Deze factoren hebben een negatieve invloed op het ondernemersklimaat. Bedrijven zoals Curver en recent NedCar hebben de regio verlaten, en de trend van jongeren die Brunssum verlaten zet door. Ook het vertrek van de spoedeisende hulp en het geboortecentrum uit Parkstad kan mogelijk de volgende tegenslag voor de regio betekenen. Brunssum blijft echter zoeken naar manieren om deze uitdagingen aan te pakken en een nieuw, duurzaam perspectief voor de toekomst te ontwikkelen.
met persoonlijke ontwikkeltrajecten, creëert werkgelegenheid en ondersteunt wijkgericht werken. Het vervult daarnaast taken op het gebied van inburgering (Wi), collectieve WMOvoorzieningen en openbaar groen. Inmiddels werken er bijna 400 mensen bij Betere Buren. Dankzij deze inspanningen is het aantal mensen dat afhankelijk is van een bijstandsuitkering in de afgelopen 10 jaar met 25% afgenomen.
20
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
21
Waar staan we?
Hoofdstuk 4
Brunssum is een gemeente met een rijk verleden, een sterke
Brunssum vandaag de dag
an v d l e e b r e d l Een he it u n a v m u s s Brun ven. e i t c e p s r e p e verschillend
gemeenschapszin en tegelijkertijd unieke uitdagingen. Hoewel de regio nog steeds herstelt van de gevolgen van de mijnsluitingen, groeit de veerkracht en trots onder de inwoners. Toch blijven er obstakels op het gebied van sociaaleconomische prestaties, gezondheid en maatschappelijke betrokkenheid.
Deze analyse schetst een gedetailleerd beeld van de huidige situatie van Brunssum. Van de relatie tussen burger en overheid tot de impact van gezondheid op de leefbaarheid, dit rapport brengt de complexe dynamiek van de gemeente in kaart. We verkennen niet alleen de uitdagingen, maar ook de mogelijkheden voor een toekomst waarin iedereen kan bijdragen en profiteren. Met een integrale aanpak en samenwerking tussen beleidsmakers, organisaties en bewoners kunnen we werken aan een gezonde, betrokken en toekomstgerichte gemeenschap. Samen maken we Brunssum sterk voor de toekomst.
22
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
23
A. Demografie – Inwoners en huishoudens •
Inwoners Brunssum heeft momenteel 27.770 inwoners (2024). Sinds 2005 is het inwonertal sterk gedaald, maar na 2021 stabiliseerde het aantal inwoners. In de periode 2005-2022 volgde Brunssum een vergelijkbare trend als Parkstad Limburg, maar bleef iets achter bij het provinciale gemiddelde. Sinds 2020 is er echter
De huishoudens van
Brunssum
een ommekeer zichtbaar, met een lichte groei in het aantal inwoners.
•
Huishoudens Brunssum telt 13.770 huishoudens, waarvan 40% alleenstaanden,
40%
Alleenstaand
5508 huishoudens
30% samenwonenden zonder kinderen en 30% gezinnen met kinderen. De gemiddelde huishoudgrootte is 2,03 personen. Het aantal alleenstaanden en eenoudergezinnen ligt hier bovengemiddeld hoog.
30%
4131 huishoudens
30%
4131 huishoudens
Samenwonend
De recente bevolkingsgroei is vooral te danken aan een positief migratiesaldo. De natuurlijke aanwas (geboorten minus sterfte) blijft al jaren negatief.
•
Vergrijzing Net als de rest van Nederland vergrijst Brunssum. Het aantal inwoners in de leeftijdsgroepen 0-19 en 20-64 jaar neemt af, terwijl het aantal 65-plussers en 80-plussers toeneemt. Limburg vergrijst sneller dan het landelijk gemiddelde, en Brunssum loopt daarin voorop.
24
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Gezinnen
n a d r e l l e n s t s grij Limburg ver e, d l e d d i m e g het landelijk arin a d t p o o l m en Brunssu voorop. Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
25
•
•
Migratie Het aandeel inwoners met een niet-westerse
Gezinnen met kinderen verhuizen relatief vaak binnen de
migratieachtergrond is in Brunssum lager dan in Parkstad en
gemeente, mede doordat ze hun kinderen op dezelfde school
de provincie Limburg, en aanzienlijk lager dan het nationale
willen houden. Jongvolwassenen (17-24 jaar) verhuizen relatief
gemiddelde. Hoewel het aandeel niet-westerse migranten sinds
weinig binnen de gemeente, waarschijnlijk vanwege het volgen
2015 nationaal is toegenomen, blijft Brunssum hier onder.
van hoger onderwijs in een andere gemeente.
Sinds 2005 is het aandeel inwoners met een westerse
Brunssum heeft een positief migratiesaldo bij de groep 25-39 jaar
migratieachtergrond nationaal toegenomen. Dit geldt echter niet
ten opzichte van de rest van Nederland en Maastricht. Dit betreft
voor Brunssum en Parkstad, die beide overigens ook in 2022 nog
mogelijk oud-inwoners of jonge gezinnen die terugkeren.
ruim bovengemiddeld scoren. Deze cijfers waren voor Brunssum
•
en Parkstad over de gehele periode 2005-2022 vrijwel gelijk.
•
Verhuispatronen
Demografische druk De demografische druk in Brunssum (verhouding jongeren en
Verhuizingen binnen Parkstad
ouderen ten opzichte van de potentiële beroepsbevolking) is
Een groot deel van de verhuizingen van en naar Brunssum vindt
sterker gestegen dan nationaal. Vooral sinds 2016 is deze druk
plaats binnen Parkstad. Vijf van de zes verhuizingen blijven binnen
significant toegenomen, wat een negatieve invloed kan hebben
de regio, met Heerlen als belangrijkste bestemming (circa 20%).
op de beschikbaarheid van arbeidskrachten in de regio.
Daarna volgen Beekdaelen, Landgraaf en Sittard-Geleen. Tussen 2012 en 2019 kende Brunssum een licht positief migratiesaldo binnen Parkstad.
ssum
n Leeftijdsopbouw Bru
urt
2015
26
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
2020
0-19 jaar
20-64 jaar
2025
65-79 jaar
2030
80+ jaar
2035
2040
u b r e p s r e n o Aantal inw in Brunssum
Minder dan 200
500 tot 1000
200 tot 500
1000 of meer 27
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Demografie – Trends en ontwikkelingen •
•
Demografische trendbreuk
•
Vergrijzing in Zuid-Limburg
Na jaren van bevolkingskrimp is er de afgelopen jaren een
In de regio Zuid-Limburg bereiken geleidelijk 136.300 inwoners
positieve ommekeer zichtbaar. De bevolkingsgroei verloopt
van 50 tot 65 jaar de pensioengerechtigde leeftijd. Deze 65-plus
gunstiger dan eerdere prognoses aangaven. Volgens het CBS
groep is groter dan jongere leeftijdsgroepen. De verwachting
zal de bevolking in Nederland verder toenemen en blijft de
is dat tot 2040 ongeveer 30.000 mensen in Parkstad de
bevolking in Limburg stabiel. In Parkstad en Brunssum zal de
pensioengerechtigde leeftijd bereiken. Dit zijn de medewerkers
bevolkingsdaling tot een stilstand komen. Naar verwachting zal
van MKB-bedrijven, internationale bedrijven, overheden en
het aantal inwoners in de komende jaren stijgen, maar tegen een
(semi-)publieke instellingen.
steeds lager tempo, om na verloop van tijd weer naar een afname
De toenemende vergrijzing in de samenleving zal een extra
van het aantal inwoners terug te vallen.
beroep doen op de zorg en een aanvullende personeelsbehoefte
Huishoudens
in die sector met zich meebrengen.
Sinds 2021 is de daling van het aantal huishoudens gestabiliseerd. Toch wordt verwacht dat het aantal huishoudens in Brunssum tegen 2040 met 13% zal dalen. Deze afname hangt waarschijnlijk samen met het doorzetten van de vergrijzing in de komende decennia.
•
Migratiesaldo De recente stabilisatie van de demografische ontwikkeling wordt
30.000 mensen in Parkstad bereiken tot 2040 naar verwachting de pensioengerechtigde leeftijd
uitsluitend verklaard door een positief migratiesaldo: niet alleen een positief buitenlands migratiesaldo, maar ook al enkele jaren door een positief binnenlands migratiesaldo. Het gaat hierbij vrijwel alleen om nieuwe inwoners in de beroepsbevolking: de leeftijdscategorie 20 tot 64 jaar.
28
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
29
B. Sociaal De sociaaleconomische opgaven in Parkstad zijn groot. De ambitie van de regio (uit de Regiodeal 2.0) is om de
bijstandsuitkeringen en financiële moeilijkheden, is er de afgelopen jaren
huidige achterstanden weg te werken tot minstens het Limburgse gemiddelde. Dit vereist niet alleen investeringen
sprake van een positieve ontwikkeling in deze indicatoren.
op sociaaleconomisch gebied, maar ook verbeteringen in de leefomgeving om deze aantrekkelijker te maken.
•
Kinderarmoede: Het percentage kinderen dat opgroeit in een huishouden met een laag inkomen (120% van het sociaal minimum) is licht gedaald. Ondanks deze afname blijft het aandeel nog steeds significant hoger dan het
De Sociaaleconomische Status (SES) score is een meetinstrument
de praktijk. In onze aanpak is het belangrijk om voldoende rekening te
dat het sociaaleconomische welzijn en de positie van individuen of
houden met de leefwereld van het individu en/of de buurt.
provinciale en landelijke gemiddelde. De aanpak van armoede en schuldsanering vormt een grote uitdaging. Ondanks
groepen in de samenleving weergeeft. Deze score wordt berekend op basis van factoren als inkomen, opleidingsniveau, beroepsstatus en
Inkomen en materiele welvaart
de inspanningen van maatschappelijke organisaties is het moeilijk om effectief
woonsituatie.
Materiële welvaart omvat het inkomen dat mensen te besteden
contact te leggen met de doelgroep en deze te bereiken. De processen zijn
hebben en de goederen en diensten die ze daarmee kunnen
vaak complex, met veel verschillende opties, wat leidt tot inefficiëntie. Vooral
In dit kader scoort de gemeente Brunssum laag op de belangrijkste
aanschaffen om hun leven naar eigen wens in te richten. Uit de data-
kinderarmoede vraagt hierbij om extra aandacht en een gerichte aanpak.
sociaaleconomische indicatoren. Deze prestaties worden in de
analyse blijkt het volgende:
volgende secties verder toegelicht. Wat opvalt, is dat Brunssum op dit vlak achterblijft ten opzichte van vergelijkbare gemeenten in Parkstad
•
en Nederland.
Relatief laag inkomen: Het gemiddelde besteedbare inkomen van inwoners in Brunssum bedraagt €27.000, wat 10% lager ligt dan
dkomen, 2020
et ron % inwoners moeite m
het landelijke gemiddelde. Hoewel het inkomen de afgelopen
Subjectief welzijn en regie over eigen leven Subjectief welzijn gaat over de tevredenheid met het eigen leven en de mate waarin mensen het gevoel hebben controle te hebben over
•
of Limburgse inwoner. Dit wijst op een aanzienlijk lagere
Brunssum zich over het algemeen gelukkig voelt. Dit komt overeen
30
•
Hoge schuldenlast: Brunssum heeft relatief veel huishoudens met schulden en gezinnen die moeite hebben om financieel rond te
regie over het eigen leven.
komen.
moeilijk te becijferen is en dat er een kloof bestaat tussen beleid en
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
12,60%
land.
laag in vergelijking met andere gemeenten als het gaat om de ervaren We zijn ons bewust dat de leefwereld van (kwetsbare) inwoners
13,90%
vermogenspositie in vergelijking met zowel de provincie als het
met het landelijk gemiddelde. de gemiddelde inwoner van Parkstad. Desondanks scoort Brunssum
Laag eigen vermogen: Brunssumers beschikken gemiddeld over 57% van het eigen vermogen van de gemiddelde Nederlandse
hun leven. Uit de data-analyse blijkt dat 81% van de inwoners van
Opvallend is dat Brunssumers hun leven positiever waarderen dan
t kort
se in he ly a n a a t a D
jaren licht is gestegen, blijft het achter bij de landelijke trend.
•
12,70%
ag inkomen en relatief la e n e b b e h rs e ogen • Brunssum g eigen verm a la f e ti la re en ers hebben e men • Brunssum et geldproble m s n e d u o h is el hu • Relatief ve bijstand schulden en in g n li ke ik tw n houdens • Positieve o deren in huis in k e g ta n e rc ng in pe • Lichte dali inkomen met een laag
Schulden en bijstand: Hoewel Brunssum nog steeds slechter scoort dan het gemiddelde op het gebied van schulden,
Brunssum
Zuid-Limburg
Nederland
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
31
Arbeidsparticipatie
Onderwijs
De mate van welvaart hangt nauw samen met het hebben van passend en betaald
•
werk. Tegelijkertijd speelt vrije tijd een grote rol in de levenskwaliteit die mensen
laag opleidingsniveau. Slechts 20% is hoogopgeleid, vergeleken met 30%
ervaren. Werk en vrije tijd moeten daarom in balans zijn. Uit de data-analyse komen
landelijk.
de volgende conclusies naar voren:
•
Laag opleidingsniveau: De beroepsbevolking in Brunssum heeft een relatief
•
Laag onderwijsniveau: Het gemiddelde niveau waarop voortgezet onderwijs
Veel arbeidsongeschikten: Brunssum scoort significant lager op het aantal
en MBO-onderwijs wordt gevolgd is relatief laag. Wel is er de afgelopen jaren
arbeidsongeschikten in vergelijking met Parkstad, vergelijkbare gemeenten en
een lichte stijging in het opleidingsniveau zichtbaar.
het provinciale gemiddelde.
•
WW-uitkeringen: Het percentage werkloosheidsuitkeringen (WW) ligt rond het
mantelzo willigers en
landelijke gemiddelde.
•
rgers, 2020
% Vrij
lagere CITO-scores en een verhoogde mate van onderwijsachterstanden.
30
kinderopvangfaciliteiten. De gemeente vervult hiermee een centrumfunctie
van de WAO.
25
Uitdagingen in arbeidsparticipatie: Er blijft een groep inwoners die moeilijk te
20
25,6
22,1
26,9
voor omliggende gebieden. Het aanbod is goed verspreid over de wijken en buurten. Daarnaast zijn er in de regio voldoende mogelijkheden voor
23,3
voortgezet onderwijs en vervolgopleidingen.
begeleiden is naar betaald werk, waarbij de focus vooral ligt op ondersteuning en zinvolle dagbesteding.
15
16,4
17,5
•
14,9 16,8
De uitstroom naar en begeleiding richting betaald werk, evenals andere vormen van participatie, blijft een grote uitdaging voor de gemeente. Hoewel de groep
13,3
13,1
14,8
14,3
Afhankelijkheid voortgezet onderwijs: Voor voortgezet onderwijs en vervolgonderwijs (MBO, HBO en WO) is Brunssum grotendeels afhankelijk van faciliteiten in Heerlen, waarvan sommige deels op de grens van gemeente zijn
10
gevestigd. In totaal volgen 1.160 kinderen uit Brunssum voortgezet onderwijs,
niet-actieven kleiner wordt, blijft er een aanzienlijk aantal inwoners waarvoor het lastig is om hen naar werk te begeleiden. Dit kan samenhangen met de relatief
Ruim aanbod basisonderwijs: Brunssum heeft een bovengemiddeld aanbod van basisonderwijs, met negen basisscholen en diverse
regionale gemiddelde. Opvallend is het hoge aantal inwoners dat gebruikmaakt
•
Lage onderwijsresultaten: Brunssum kampt met lagere onderwijsresultaten dan gemiddeld. Dit uit zich in een hoog aantal vroegtijdige schoolverlaters,
•
Bijstandsgerechtigden: Hoewel het aantal bijstandsontvangers nog steeds hoog is, ontwikkelt dit cijfer zich positief en ligt het momenteel onder het
•
waarvan 145 in Brunssum zelf en 960 in Heerlen.
5
hoge aantallen arbeidsongeschikten en gezondheidsproblemen in Brunssum.
De belangrijkste uitdagingen liggen in het bevorderen van kansengelijkheid voor
0
Vrijwilligers 18-64 jaar
Vrijwilligers 65+ jaar
Mantelzorgers 65+ jaar
Mantelzorgers 18-64 jaar
alle kinderen en het vergroten van de aandacht voor de ‘Gezonde Basisschool van de Toekomst’. Onderdeel hiervan is ook het voorzien van gezonde, duurzame en klimaatbestendige onderwijsgebouwen.
Brunssum
32
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Sterk Stedelijk
Landelijk
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
33
Gezondheid en sport
•
Zorgvoorzieningen: De kwaliteit van het aanbod van ziekenhuizen en
Veiligheid
Zowel de objectieve als de ervaren gezondheid speelt een cruciale rol in de
verpleging in Brunssum wordt laag beoordeeld. Dit geldt vooral voor de
Een gevoel van onveiligheid heeft directe impact op de kwaliteit van leven. Zowel
kwaliteit van leven. Gezondheidsproblemen kunnen iemands mogelijkheden
algehele beoordeling van ziekenhuizen in Parkstad Limburg, die zeer laag is.
het werkelijke risico op slachtofferschap als het gevoel van (on)veiligheid spelen
om actief deel te nemen aan de samenleving behoorlijk beperken. Uit de dataanalyse trekken we de volgende conclusies:
•
Slechte fysieke en mentale gezondheid: De gezondheid van de inwoners van Brunssum is aanzienlijk slechter dan die van vergelijkbare gemeenten en het landelijke gemiddelde. Dit geldt voor alle leeftijdsgroepen, zowel voor volwassenen (18-64 jaar) als senioren (65+). Ook de eigen ervaren gezondheid is fors lager dan gemiddeld in Nederland.
•
Lage levensverwachting: De gemiddelde levensverwachting in Brunssum ligt met 79,9 jaar onder het landelijke gemiddelde van 82 jaar.
•
•
Sportfaciliteiten: Brunssum beschikt over relatief veel en goede sportfaciliteiten, zoals sportverenigingen, sportscholen en voorzieningen in de openbare ruimte.
Fysieke en mentale gezondheidsproblemen beïnvloeden diverse aspecten
hierin een belangrijke rol. In de analyse zijn drie onderwerpen onderzocht: criminaliteit & ondermijning, verkeersveiligheid en overlast. De belangrijkste conclusies uit de data-analyse zijn als volgt:
•
aanzienlijk slechter dan de rest van Parkstad.
mensen en gezinnen in armoede, maar ook voor ouderen.
•
Ongezonde leefstijl en preventie: Inwoners van Brunssum bewegen minder
de sportcultuur (zoals fitness en duursporten) steeds meer moeite met het
en hebben vaker ernstig overgewicht. Zo heeft 65% van de Brunssumers
organiseren van voldoende leden die nodig zijn voor het voortbestaan.
Centrumondernemers geven aan dat de veiligheid overdag goed is, maar signaleren veel inbraken en fraude. Er zijn korte lijntjes met de wijkagent en
Hoge zorgkosten: De bovengemiddelde gezondheidsproblemen gaan gepaard met hoge zorgkosten, wat ook invloed heeft op de werkgelegenheid in de gemeente en regio.
•
WMO-toekenningen: Brunssum verstrekt fors meer WMO-voorzieningen dan vergelijkbare gemeenten en het landelijke gemiddelde. Zelfs wanneer we de bovengemiddelde vergrijzing in beschouwing nemen.
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
116
102
zou de veiligheid kunnen verbeteren.
ema’s
t veel th k a a r id e h d Gezon
deelname schiktheid en
Arbeidsonge maatschappij enzaamheid amheid en e za d re lf e Z • wonen • Zelfstandig en WMO an jeugdhulp v ik ru b e G •
•
• 34
Hetzelfde gebleven
ook de samenwerking met andere partners, is goed. Meer sociale controle
is opvallend, aangezien de gemeente beschikt over een breed aanbod aan
•
Achteruit gegaan
dat de situatie ‘s avonds en ‘s nachts verslechtert. Andere professionals
overgewicht, vergeleken met ongeveer 50% in Nederland en Limburg. Dit goed bereikbare sportfaciliteiten. Daarnaast is het aantal rokers relatief hoog.
Overlast: Geluidsoverlast wordt veel ervaren, zowel van de omgeving als van buren. Het aantal meldingen ligt rond het gemiddelde.
beschikbaar zijn. Daarnaast krijgen verenigingen door de individualisering van
•
22
delicten en wapenhandel. Op het gebied van ondermijning scoort Brunssum
is gezien de gezondheidssituatie een opgave voor de gemeente. Met name voor
sportfaciliteiten verduurzaamd moeten worden en er steeds minder vrijwilligers
Geen mening
door jongeren, meldingen bij Veilig Thuis, drugsmisdrijven, ondermijnende
van jeugdhulp en WMO. Sport, bewegen en gezonde voeding voor alle inwoners
of aandoening, aanzienlijk hoger dan het Nederlandse gemiddelde van 33%.
Criminaliteit & ondermijning: Brunssum scoort laag op de leefbarometer wel sprake van veel criminaliteit in de omgeving. Dit betreft vooral overlast
maatschappelijke participatie, zelfredzaamheid, zelfstandig wonen en het gebruik
De voorzieningen van sportmogelijkheden kennen uitdagingen, omdat
hun wijk?
voor veiligheid. Hoewel ernstige misdrijven relatief weinig voorkomen, is er
van het leven, zoals arbeidsongeschiktheid, armoede, eenzaamheid,
Gezondheidsscores: 42% van de bevolking kampt met een langdurige ziekte
mers van Wat vinden Brunssu
aan de
•
Verkeersveiligheid: Brunssum scoort ook op het gebied van verkeersveiligheid niet positief. Er zijn relatief veel verkeersongelukken en verkeersmisdrijven, en er wordt meer hinder van verkeer ervaren dan gemiddeld.
Vooruit gegaan 37
Uit onze analyse is gebleken dat de meerderheid vindt dat hun wijk de afgelopen vijf jaar is verslechterd of onveranderd is gebleven.
Armoede Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
35
•
Jeugd
Saamhorigheid & samenleving
•
Een samenleving waarin iedereen kan deelnemen en waarin mensen vertrouwen
voorzieningen, zoals de Parade, de Parelloop, het Openluchttheater en het
hebben in elkaar en in instituties, zoals de overheid en het rechtssysteem,
Clemens Domein, zijn gemiddeld.
Toename van inactieve jongeren: Het aantal jongeren dat niet naar school gaat, niet werkt en geen andere daginvulling heeft, neemt toe. Ook het aantal vroegtijdige schoolverlaters stijgt, na een lange periode van afname.
•
draagt bij aan brede welvaart. De omvang en kwaliteit van sociale contacten, en daarmee de mate van maatschappelijke participatie, zijn belangrijke aspecten van
Hoog aantal NEET’s: Brunssum heeft een hoger aantal NEET’s (Not in Employment,
welzijn. Uit de data-analyse komen de volgende conclusies naar voren:
Education, Training) dan gemiddeld in sterk stedelijke gebieden. In 2020 telde
•
Brunssum ongeveer 2.500 NEET’s. Partners geven aan zich zorgen te maken over
contrast met het rijke verenigingsleven en -verleden van Brunssum.
Het contact tussen buurtbewoners is over het algemeen goed, en de buurt
Belangrijke uitdagingen liggen in het levensvatbaar en zelfredzaam houden
wordt als prettig en gezellig ervaren.
van lokale verenigingen (muziek, carnaval, sport etc.) en het ondersteunen van
•
Veel eenzaamheid: De eenzaamheidsscore is ongunstig, wat mogelijk samenhangt met de vergrijzing. Naarmate mensen ouder worden, neemt het
Stijgende kosten in de jeugdhulp: Hoewel het aantal cliënten in de jeugdhulp stabiel
gevoel van eenzaamheid vaak toe. In sommige buurten, vooral in en rondom
is gebleven, nemen de gemiddelde kosten per cliënt toe. De mentale en fysieke
het centrum, komt eenzaamheid vaker voor.
gezondheid van jeugdigen in Brunssum ligt onder het gemiddelde.
•
•
Weinig vertrouwen: Inwoners van Brunssum hebben minder vertrouwen
Jeugdoverlast en Veilig Thuis-meldingen: Brunssum kampt met meer jeugdoverlast
in anderen en in instituties, met een gemiddelde die 10% lager ligt dan het
en meldingen bij Veilig Thuis dan gemiddeld.
Nederlandse gemiddelde.
Overlast (van jeugd), gevoel van onveiligheid en ondermijning zijn in Brunssum meer dan
samenleving. Deze is ten opzichte van vergelijkbare gemeente in Nederland iets
Sterk buurtgevoel: Brunssum scoort bovengemiddeld op het buurtgevoel.
ondersteund. Omdat deze groep zelden gebruikmaakt van voorzieningen en geen
•
Brunssum kent grote uitdagingen als het gaat om betrokkenheid bij de beneden gemiddeld (met uitzondering van het aantal mantelzorgers). Dit staat in
deze jongeren, die vaak bij hun ouders wonen en financieel door hen worden ondersteuningsvraag heeft, zijn ze beperkt in beeld te brengen en te beïnvloeden.
Culturele voorzieningen: Het aanbod en de kwaliteit van culturele
•
initiatieven (feesten, herdenkingen etc.) die de saamhorigheid bevorderen. Vooral het activeren van de jeugd vormt een extra uitdaging voor de toekomst.
Gemiddeld aanbod en kwaliteit van culturele voorzieningen
Weinig vrijwilligers, veel mantelzorgers: Het aantal vrijwilligers is laag in vergelijking met andere gemeenten, terwijl het aantal mantelzorgers hoog is.
gemiddeld aanwezig. Een gevoel van onveiligheid bij inwoners heeft invloed op mentale
In het kort
Dit laatste kan ook in verband staan met de toenemende vergrijzing.
gezondheid en bijvoorbeeld het deelnemen aan sociale activiteiten.
•
Lage politieke betrokkenheid: De opkomst bij Tweede Kamerverkiezingen is
Zeer uitgesproken stemgedrag profiel
doorgaans laag, wat wijst op een beperkte politieke betrokkenheid. Inwoners
invloed op woners heeft in ij b id e h ig an onveil an Een gevoel v deelnemen a t e h ld e e rb o vo ndheid en bij mentale gezo iteiten. sociale activ
36
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Sociaal economisch Brunssum
Veel eenzaamheid
voelen zich ook minder verantwoordelijk voor de leefbaarheid in hun buurt
dermijning
n
igheid en o il e v n o , t s la Over
Sterk buurtgevoel
dan gemiddeld.
•
Uitgesproken stemgedrag: Het stemgedrag in Brunssum heeft een uitgesproken profiel. De steun voor conservatieve partijen (PVV, FvD, Ja21, BBB en 50Plus) en rood-progressieve partijen (PvdA, SP, DENK en Bij1) is erg hoog. De steun voor groen-progressieve, confessionele en liberale partijen
Weinig vertrouwen Lage opkomst Tweede Kamerverkiezingen Weinig vrijwilligers, veel mantelzorgers
is zeer laag.
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
37
Stapeling en combinatie van opgaven
Grote verschillen tussen wijken
De verschillende domeinen binnen het sociale beleid zijn nauw met
Er zijn aanzienlijke verschillen in sociaaleconomische prestaties tussen de
elkaar verbonden, waarbij problemen elkaar vaak versterken of in
verschillende buurten in Brunssum. De Sociaaleconomische Status (SES) score is een
stand houden. Dit benadrukt de noodzaak van een integrale aanpak en
maatstaf die het sociaaleconomische welzijn en de positie van individuen of groepen
samenwerking tussen beleid en uitvoering. Het is belangrijk om vooraf
binnen een samenleving weergeeft. Deze score wordt bepaald op basis van factoren
duidelijk te maken wat integraal werken precies betekent in Brunssum en welke verwachtingen dit schept voor de betrokken partijen. In sommige huishoudens komen meerdere problemen samen. Bij het analyseren van verbruikscijfers op het gebied van Wmo, participatie en
zoals inkomen, opleidingsniveau, beroepsstatus en woonsituatie.
gen binnen in n ie z r o o v Stapeling omein het sociaal d ishoudens, 2022
De SES-WOA op wijkniveau is een indicatie en kan gebruikt worden als hulpmiddel om te bepalen of voorzieningen, (preventie)aanbod en activiteiten aansluiten bij
00 hu aantal per 1.0
jeugdhulp is het essentieel om inzicht te krijgen in het aantal huishoudens
de behoeften van een wijk of buurt. Buurten met de laagste SES-WOA score zijn Kleikoelen, Lemmender en De Eggen. Buurten met de hoogste SES-WOA score zijn
waar sprake is van een stapeling van voorzieningen.
Amstenradeveld, De Hemelder en Klingbemden. 140
110
De grafiek laat zien hoeveel huishoudens in Brunssum tegelijkertijd gebruikmaken van meerdere voorzieningen, zoals participatie, jeugdhulp
121
120
102
ssum en n u r B A O W SES
en Wmo. Deze huishoudens kampen vaak met complexe en meervoudige problematiek, bijvoorbeeld een combinatie van schulden en armoede,
100
78
0,1
psychische problemen en opvoedingskwesties. 80
0,05
61
In totaal zijn er in 2022 in Brunssum 40 op de 10.000 huishoudens waar 4 of meer voorzieningen tegelijk zijn toegekend. Uitgaande van ongeveer 13.000 huishoudens, hebben we het over een groep van ruim 50 huishoudens waar sprake is van meervoudige (complexe) problematiek. De groep huishoudens waar 3 of meer voorzieningen zijn toegekend is
53
60
wijken
0,00
37 40
-0,05
28
-0,1
24 18
20
ongeveer 100 huishoudens groot.
14 12
10
12 7
6
9
-0,15
6 -0,2
0
1 voorz. Brunssum
2 voorz.
3 voorz.
Sterk Stedelijk
4 voorz. Landelijk
5 voorz.
6 of meer
-0,25 -0,3 -0,35
Brunssum
2017
38
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
BrunssumWest 2018
BrunssumNoord 2019
BrunssumOost
BrunssumZuid
BrunssumCentrum
Sociaal – Trends en ontwikkelingen •
Socio-economisch herstel: De regio herstelt nog steeds van de sluiting van de mijnen en kent een blijvende achterstand in sociaaleconomische prestaties ten opzichte van de rest van Nederland
•
Ongelijke spreiding van problematiek: De sociaaleconomische problematiek is ongelijk verdeeld binnen de gemeente en regio. De meeste uitdagingen concentreren zich in Brunssum Noord en Oost. Deze gebieden trekken kwetsbare groepen aan en lopen het risico verder achterop te raken.
•
Verhouding burger en overheid: De relatie tussen burgers en de overheid staat onder druk. Het vertrouwen neemt af, terwijl er landelijk een groeiende behoefte is aan meer inspraak en betrokkenheid van burgers bij besluitvorming. Onderdeel hiervan is de ervaren groeiende afstand tussen systeem- en leefwereld. De groter wordende complexiteit van opgaven en beleid is voor inwoners steeds moeilijker te begrijpen.
•
Focus op een gezonde leefomgeving: Landelijk groeit de aandacht voor een gezonde leefomgeving, met meer focus op groenvoorzieningen, luchtkwaliteit, recreatiemogelijkheden en voorzieningen die een actieve levensstijl stimuleren. In onze gemeente en regio gaat deze modernisering hand in hand met het wegwerken van achterstanden uit het verleden. Hierdoor kan de behoefte aan verandering afwijken van het landelijke beeld.
ar blijft a m , lt e t s r e De regio h
achter
n van de het herstelle n a a d ij lt a g o De regio is n t gebied van achter op he t jf li b n e n e mijnsluiting aties. mische prest o n o c le a ia c so 40
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
41
wel Het leven is prima hier
Sociaal – Participatieverhaal Het perspectief van zowel inwoners als stakeholders op sociale thema’s geeft
Opmerkingen van professionals Werken zou één van de belangrijkste pijlers moeten zijn. Het heeft effect op veel andere thema’s, zoals gezondheid, materiële welvaart
ons waardevolle inzichten in hun uitdagingen en behoeften. Door te luisteren
en zelfredzaamheid. De werkgelegenheid ontwikkelt zich vooral
naar deze verschillende geluiden, kunnen we beter inspelen op de sociale
nlijk nooit Ik denk eige ekomst na over de to
kwesties die spelen en gezamenlijke oplossingen vinden voor een sterker, meer verbonden Brunssum.
Sociale identiteit
buiten Brunssum. De uitdaging is om deze ook binnen Brunssum te laten groeien. De kunst is om vooral in te zetten op passende werkgelegenheid (momenteel is er vooral behoefte aan werk voor jonge mensen).
Brunssum heeft een rijk verenigingsleven en lokale evenementen worden erg gewaardeerd. Toch staat het verenigingsleven onder druk. Voor jongeren is er weinig vrijetijdsaanbod en het is lastig hen te betrekken bij het bedenken van activiteiten.
Inkomen en materiële welvaart Hoewel de inkomens tot de laagste inkomens van Nederland behoren, lijken
Geluk en zelfregie
bewoners hier niet ontevreden mee te zijn. In de enquête beoordelen ze
Het lijkt bijzonder te zijn dat bewoners relatief gelukkig zijn én dat ze tegelijkertijd
het hebben van geld en spullen met een 3,9. Volgens bewoners verdient het
weinig regie over het eigen leven ervaren. Toch zien we dat ook terug in onze
onderwerp ook geen prioriteit (plek 9 van 10 als het gaat om wat belangrijk is
gesprekken en de online enquête (zie kader). Daarnaast lijkt het erop dat veel
voor de toekomst van Brunssum). Ook hier lijkt (net als bij het hebben van werk)
bewoners weinig perspectief zien. Als we vragen hoe ze hun toekomst zien, dan
een bepaalde gelatenheid te zijn (‘’ik ben tevreden, want ik heb een uitkering’’,
hebben ze daar vaak geen beeld bij. Reacties als “de wereld is klein”, “ik denk
‘’Niemand is hier rijk’’ en ‘’Ik hoef niks meer’’). Natuurlijk geldt dit niet voor
eigenlijk nooit na over de toekomst” en “ik zie wel, ik kom eigenlijk nooit buiten
iedereen (‘’Ik ben trots op mijn caravan. Buren vragen weleens waar ik dat van
Limburg” zijn voorbeelden van uiting van dit gevoel.
doe’’).
De Brunssumer waardeert het “gelukkig voelen” als 2 van 10 als het gaat om wat
Arbeidsparticipatie
zij belangrijk vinden voor de toekomstvisie van Brunssum.
Zoals we zien in de onderzoeken is de arbeidsparticipatiegraad laag. Bewoners geven echter aan dat ze toch tevreden zijn met hun werksituatie (of met het
Uit onze enquête blijkt dat bewoners gelukkig zijn. De tevredenheid over het
feit dat ze niet werken). De gemiddelde tevredenheid scoort een 4 uit 5. Uit
leven wordt beoordeeld met een 4.1 (op schaal van 5). Als we op straat vragen
de gesprekken blijkt ook dat niet werken soms juist de norm lijkt te zijn (‘’ik
hoe het leven in Brunssum is, dan krijgen we ook vaak gelaten en tegelijkertijd tevreden reacties (‘’ja, het leven is wel prima hier’’).
et kort
en in h g in d in v e b Onze
ectief ekomstpersp to ig in e w n ners zie oren, • Veel bewo ederland beh N n a v e st g a t de la inkomens to te zijn vreden mee • Hoewel de te n o t ie n r ie oners h n met de lijken de bew toch tevrede r a a m d a ra g sparticipatie n) • Lage arbeid ze niet werke t a d it fe t e h ier (of gelaten man werksituatie n e e p o n e e r het algem reageren ove rs e m mstvisie u ss n ru • B oor de toeko v st g a la ls a ert leren umer waarde • De Brunss m van Brunssu
ben niks anders gewend, dus ik vind het wel prima’’, ‘’mijn vader was ook altijd werkeloos’’). De Brunssumer waardeert werken als plek 8 van 10 voor de toekomstvisie van Brunssum.
42
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
43
Onderwijs
Opmerkingen van professionals
Opmerkingen van professionals
Er zijn veel gezondheidsvoorzieningen, maar deze staan onder druk. Zo
Professionals benadrukken het belang van een goede en veilige inrichting van de
geeft men aan dat het sluiten van bepaalde afdelingen van het ziekenhuis in
openbare ruimte, vooral als het gaat om verkeersveiligheid.
Over onderwijs is men over het algemeen te spreken. Hier horen we in gesprekken geen bijzonderheden over. Alle wijken kennen voorzieningen. Jammer dat er geen middelbare school in Brunssum ligt horen we nog wel eens, maar scholen zijn makkelijk bereikbaar. De Brunssumer waardeert
Heerlen de nodige consequenties zal hebben. En doordat de hoofdlocatie van CMWW sluit, gaan mensen nu rondzwerven. Het is belangrijk om een brede
Jeugd
kijk op gezondheid te hanteren: Gezondheid is meer dan fysieke gezondheid.
Uit de gesprekken met partners blijkt dat zij zich zorgen maken over de
Professionele partijen constateren ook dat mensen met sociale problematieken
doelgroep NEET’s. Deze jongeren verblijven veelal bij hun ouders of worden
zich concentreren in bepaalde buurten of zelfs gebouwen in Brunssum. Ook
door hun ouders financieel ondersteund. Doordat zij vaak geen beroep doen
voor het thema gezondheid is het belangrijk dat er een paar ‘sterke schouders’
op voorzieningen of een ondersteuningsvraag hebben, is deze groep beperkt in
aanwezig is. Dit wordt vaak gemist, met het gevaar dat alles ‘in elkaar zakt’.
beeld en moeilijk te beïnvloeden.
Veiligheid
Saamhorigheid
Bewoners geven aan dat het respect voor elkaar (samenleving) steeds minder
Hoewel uit de data-analyse het buurtgevoel goed scoort, scoort in onze
wordt. Er wordt een link gelegd tussen de kwaliteit van de openbare ruimte en
enquête de tevredenheid over het contact met anderen een 3,5 uit 5. In de
veiligheid. Verloedering en leegstand dragen niet bij aan het veiligheidsgevoel
gesprekken wordt vaker genoemd dat de mentaliteit verandert. Mensen zijn veel
van de bewoners. De samenwerking met politie of Boa’s is laagdrempelig, zij zijn
individualistischer geworden en we kennen de mensen uit de wijk minder goed
benaderbaar. Aan de andere kant staat de handhaving wel onder druk.
dan vroeger hoor je in de gesprekken terug.
De centrumondernemers geven aan dat de veiligheid overdag over het
Er wordt ook vaker vermeld dat er specifiek op jongeren ingezet zou moeten
algemeen goed is, maar dat het ‘s nachts onveiliger wordt. Andere professionals
worden, bijvoorbeeld met workshops, trainingen en cursussen. Er is nu te weinig
constateren dat er veel inbraak is en dat er ook veel fraude plaatsvindt. Er zijn
te doen voor jongeren en jongvolwassenen, waardoor zij minder met elkaar
korte lijntjes met de wijkagent en ook de samenwerking met andere partners is
in verbinding kunnen komen. Zo zijn veel activiteiten en evenementen niet
goed. Nog meer sociale controle zou kunnen helpen.
toegankelijk voor jongeren.
toekomstvisie van Brunssum: score 1 van 10. Gezonde leefomgeving
In de enquête vroegen we bewoners of ze vinden dat hun wijk de afgelopen
Daarnaast geven verschillende bewoners aan dat er goede lijntjes zijn met
waardeert zij met een 4 uit 10. Ontspannen waardeert de Brunssumer
5 jaar achteruit is gegaan, vooruit is gegaan of hetzelfde is gebleven. Veruit de
buurtnetwerken en wijkteams.
met 5 uit 10.
meeste deelnemers vinden dat de wijk is achteruit gegaan of gelijk is gebleven.
leren als laagst, 10 van 10, voor de toekomstvisie van Brunssum.
Opmerkingen van professionals Er is een gelijksoortig aanbod van onderwijs. Zo is er bijvoorbeeld geen vrije school. Wel worden er steeds meer vakscholen opgericht. Het is belangrijk dat ook de sociale partijen (Zorg en Onderwijs) tot een visie komen. De initiatiefnemers hiervoor zijn voornamelijk bedrijven. Daarnaast zijn onderwijsgebouwen vaak oud en voldoen ze niet meer aan de eisen van deze tijd.
Gezondheid en bewegen Bewoners herkennen dat er veel mensen zijn met gezondheidsproblemen, zowel mentaal (burn-out, depressie, angststoornis, etc.) als fysiek (kanker, etc.). Ze beoordelen de tevredenheid over hun eigen gezondheid met een 3,6. Ook op dit thema lijken bewoners gelaten te reageren (“Een ziekte overkomt je’’, ‘’Het hoort erbij als je ouder bent dan 60 jaar’’). Bewoners herkennen het belang van gezondheid en vinden dat het de hoogste prioriteit heeft voor het toekomstplan van Brunssum. De Brunssumer vindt gezondheid het allerbelangrijkst voor de
De Brunssumer waardeert samenzijn en meedoen met plek 7 van 10 voor de Voor de toekomstvisie waardeert de Brunssumer veiligheid als belangrijk met de
toekomstvisie.
score 3 van 10.
44
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
45
Professionals schetsen aanvullend het volgende beeld •
Binnen Brunssum is een rijk verenigingsleven en zijn er veel evenementen. Tegelijkertijd lijkt het verenigingsleven te verslechteren en neemt de animo af.
belangrijkste e d s r e m u s Bruns n? Wat vinden toekomstpla t e h r o o v ’s thema
Ook het buurtgevoel lijkt de afgelopen jaren te dalen, wat bijvoorbeeld te zien is aan het toenemende aantal burenruzies.
•
Het is belangrijk om in te zetten op participatie, en dan in het bijzonder bij
1
Gezondheid
2
Gelukkig voelen
3
Veiligheid
4
Gezonde omgeving
5
Ontspannen
6
Goede woning hebben
7
Samen zijn en meedoen
8
Werken
9
Geld en spullen hebben
10
Leren
jongeren. Dat kan bijvoorbeeld met opbouwwerkers.
•
Woningcorporaties geven aan hierbij ook een rol te kunnen en willen spelen, bijvoorbeeld door meer ontmoetingsplekken te creëren.
•
Zorgpartijen zien een grote opgave richting de toekomst als het gaat om saamhorigheid en samenredzaamheid. De afname van de saamhorigheid in de wijken en de aantallen vrijwilligers in combinatie met het afnemende percentage beroepsbevolking (concreet in dit geval zorgmedewerkers) is een opgave voor de gemeenschap richting de toekomst.
Identiteit en trots Veel bewoners geven uiteindelijk in gesprekken ook aan dat zij trots zijn op Brunssum. Als we vragen waar die trots vandaan komt, dan is dat lastiger te beantwoorden. Men geeft aan trots te zijn op kleine dingen. Er is niet ‘’iets iconisch nodig’’. Ook is er trots op zijn of haar vereniging en op de lokale evenementen.
Vrije tijd Vrije tijd wordt gemiddeld geprioriteerd met een 5 uit 10. Uit gesprekken blijkt vooral dat levendigheid en gezelligheid in het centrum ontbreekt. Met evenementen bruist Brunssum, maar daarna is het vaak niet zo gezellig. Ook komt vaak ter sprake dat er onder jongeren behoefte is aan activiteiten en ontmoetingsplekken. Er is weinig te doen, waardoor weinig sociaal contact voor jongeren mogelijk is. Professionals wijzen juist op een rijk aanbod aan sport, cultuur en evenementen in de groene omgeving van Brunssum. Zij zien wel in dat het aanbod vooral is gericht op volwassenen en senioren. Minder op jongeren en jonge gezinnen.
46
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
Jouw Toekomstige Brunssum | Toekomstvisie
47
C. Ruimte Wonen en wijken
•
Behoud gevarieerd woningaanbod
Het thema wonen en wijken gaat over de woningen en de woonomgeving. Een
Op gebiedsniveau behoeven met name de herstructurering van voormalig
goed en betaalbaar dak boven het hoofd in een prettige buurt is een van de